Referendum na Krymie w 2014 roku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Referendum w sprawie statusu Krymu (głosowanie przeprowadzane pod oficjalną nazwą[potrzebne źródło] referendum ogólnokrymskie, ukr. загальнокримський референдум, krym. умумкъырым референдумы, ros. общекрымский референдум[1][2]) –  referendum przeprowadzone 16 marca 2014 na terytorium Republiki Autonomicznej Krymu oraz w Sewastopolu, podstawą prawną dla którego było postanowienie z 27 lutego 2014 wydane przez Radę Najwyższą Republiki Autonomicznej Krymu[3]. Referendum wyznaczono pierwotnie na 25 maja 2014[3], po czym datę jego przeprowadzenia przenoszono początkowo na 30 marca 2014[4], a potem ostatecznie na 16 marca 2014[5].

Władze Ukrainy uznały referendum za nielegalne i niezgodne z ukraińskim porządkiem prawnym, zaś na forum ONZ Zgromadzenie ogólne przyjęło niewiążącą rezolucję stwierdzającą, że referendum jest nieważne[6][7][8]

W trakcie referendum w miejscach głosowania nie było żadnych obserwatorów z ramienia ONZ, WNP, Unii Europejskiej czy OBWE[9][10][11].

Zgodnie z oficjalnymi danymi większość głosujących opowiedziała się za zjednoczeniem z Rosją. Referendum stało się pretekstem dla ogłoszenia niepodległości Republiki Krymu 17 marca 2014 i inkorporacji Krymu przez Rosję 18 marca 2014[12][13].

Tło społeczno-polityczne referendum[edytuj | edytuj kod]

Skład narodowościowy Krymu[edytuj | edytuj kod]

W skład terytorium, gdzie przeprowadzono referendum, wchodzą dwie jednostki administracyjne Ukrainy: Republika Autonomiczna Krymu oraz miasto wydzielone Sewastopol. Łącznie, zgodnie ze spisem powszechnym przeprowadzonym na Ukrainie w 2001 roku, Półwysep Krymski zamieszkuje około 2,4 mln ludzi. Większość ludności (60,40%) stanowią Rosjanie. Oprócz nich żyją tu Ukraińcy (24,01%) i Tatarzy krymscy (10,21%)[14]. W tym czasie 79,1% ludności zadeklarowało język rosyjski jako język ojczysty, natomiast język ukraiński zadeklarowało 9,6% (2,5 razy mniej niż odsetek ludności ukraińskiej, gdyż większość Ukraińców używa rosyjskiego), język krymskotatarski zadeklarowało też 9,6% ludności Krymu[15].

Siedem miesięcy po referendum (14 października 2014) na Krymie władze rosyjskie przeprowadziły ogólnokrymski spis ludności. W porównaniu ze spisem ogólnoukraińskim 2001 skład narodowościowy uległ zmianom: wzrósł odsetek Rosjan (z 60 % do 68 %), zmalał odsetek Ukraińców (z 24 % do 16 %), określenie dynamiki zmian odsetku Tatarów krymskich jest nie takie oczywiste, bo nominalnie wzrósł nieznacznie (z 10 % do 11 %) ale jednocześnie gwałtownie wzrósł odsetek Tatarów (z 0,6 % do 2 %),[16] co według opinii urzędu statystycznego Rosji świadczy o tym że znaczna ilość Tatarów krymskich w czasie spisu wskazała narodowość tatarską, na to wskazuje i to że 25 % "Tatarów" w czasie spisu wskazała jako język ojczysty rosyjski, co odzwierciedla proporcję wśród "Tatarów" Tatarów właściwych, którzy są bardzo zrusyfikowani lingwistycznie. Skład językowy ludności Krymu (język ojczysty): rosyjski - 84 %, krymskotatarski - 8 %, "tatarski" - 4 %, ukraiński - 3 %. 80 % Ukraińców wskazało jako ojczysty język rosyjski, wśród "Tatarów" - 25 %, Tatarów krymskich - 6 %.[17]

Badania opinii publicznej[edytuj | edytuj kod]

W badaniach przeprowadzonych w 2008 roku 63,8% respondentów opowiedziało się za odłączeniem Krymu od Ukrainy i przyłączeniem go do Rosji. Za taka opcja opowiedziało się 75,9% Rosjan, 55,2% Ukraińców i 13,8% Tatarów krymskich[18].

W sprawozdaniu oficyny Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) działającej na Krymie zawarte są wyniki badań opinii publicznej przeprowadzonych przez UNDP w lutym, maju, sierpniu i listopadzie 2010. Na pytanie „Jeżeli by odbyło się referendum o przyłączeniu Republiki Autonomicznej Krymu do Rosji, jak byś głosował?” badani mieszkańcy Krymu dali odpowiedź: za – 65-67%, przeciw – 9-14%, nie zdecydował – 20-25%[19].

Sondaż wykonany w maju 2013 roku przez fundowany przez rząd USA International Republican Institute wskazywał, że 23 procent mieszkańców Krymu chciało przyłączenia go do Rosji (spadek o 10 punktów procentowych względem sondażu z października 2010 roku) i 67 procent chciało, żeby Krym pozostał w składzie Ukrainy (wzrost o 8 p.proc.)[20].

Badanie wykonane 8-18 lutego 2014 r. przez prywatny Kyjiwśkyj miżnarodnyj instytut sociołohiji wskazywał, że 41% mieszkańców Krymu opowiada się za przyłączeniem całej Ukrainy do Rosji[21].

Sondaż niemieckiej instytucji GfK wykonany przed wyborami pokazał, że 70% uczestników referendum chciało głosować za przyłączeniem do Rosji, a 11% przeciw[22].

Pytania referendum[edytuj | edytuj kod]

Głosujący odpowiadali niezależnie na dwa pytania:

  1. Czy jesteś za ponownym zjednoczeniem Krymu z Rosją na prawach podmiotu FR?
  2. Czy jesteś za przywróceniem obowiązywania konstytucji Republiki Krymu z 1992 roku i za statusem Krymu jako części Ukrainy?[23][24]

Takie sformułowanie pytań oznaczało brak możliwości opowiedzenia się za stanem obecnym. Wynika to z tego, iż konstytucja z 1992 roku rozszerzała kompetencje władz Krymu, nadając mu takie cechy niepodległego państwa jak samodzielne mianowanie urzędników i możliwość występowania na forum międzynarodowym w bezpośrednich kontaktach z innymi państwami[24]. Ponadto zwracano uwagę, że drugie pytanie referendum zostało sformułowane niejednoznacznie, gdyż w 1992 roku obowiązywały dwie istotnie różniące się od siebie wersje konstytucji – majowa i ze zmianami wprowadzonymi we wrześniu[25].

Kampania referendalna[edytuj | edytuj kod]

W kampanii referendalnej nie dopuszczano do głosu przeciwników zjednoczenia z Rosją[26]. Przed referendum stosowano represje wobec zwolenników Ukrainy np. zastraszania i porwania. Udowodniono zakatowanie tylko jednego aktywisty Renata Ametowa[27][28]. Uniemożliwiano także wjazd na Krym wojskowym obserwatorom OBWE – ich misja nie była jednak związana z planowanym referendum[29]. Mimo to przed referendum odbyły się na obszarze całego półwyspu protesty przeciwników referendum, głównie Tatarów krymskich, w których uczestniczyło, według relacji organizatorów, łącznie ponad 40 000 osób[30]. Rosja przyznała że żołnierze rosyjscy („uzbrojeni mężczyźni w nieoznakowanych mundurach”) wspierali siły lokalnej samoobrony, by „umożliwić swobodne przeprowadzenie referendum”[31].

Oficjalne wyniki referendum[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z oficjalnie przedstawionymi przez władze krymskie danymi na terytorium Krymu (Republika Autonomiczna Krymu oraz miasto wydzielone Sewastopol) łącznie było 1 841 073 wyborców, w czasie referendum oddano 1 548 197 głosów, frekwencja wyniosła 84,09%. Dane te są kwestionowane ze względu na bojkot referendum przez Tatarów krymskich i przypadki głosowania osób nieuprawnionych obywatelstwa rosyjskiego, deklarujących zamieszkanie na Krymie[32].

Zgodnie z oficjalnymi danymi za wariantem nr 1 (zjednoczenie z Rosją) opowiedziało się 1 495 043 wyborców (96,57% oddanych głosów), za wariantem nr 2 (pozostanie w składzie Ukrainy pod warunkiem poszerzenia autonomii) opowiedziało się 41 247 wyborców (2,66% oddanych głosów), liczba głosów nieważnych wyniosła 11 907 (0,77% oddanych głosów).

Wyniki referendum w Republice Autonomicznej Krymu[33]
Pytanie Głosy uprawnionych do głosowania [w %] oddanych głosów [w %] ważnych głosów [w %]
Czy jesteś za ponownym zjednoczeniem Krymu z Rosją na prawach podmiotu FR? 1 233 002 80,34% 96,77% 97,47%
Czy jesteś za przywróceniem obowiązywania konstytucji Republiki Krym z 1992 roku i za statusem Krymu jako części Ukrainy? 31 997 2,08% 2,51% 2,53%
Razem głosy ważne 1 264 999 82,42% 99,28% 100%
Głosy nieważne 9 097 0,59% 0,72%
Razem oddane głosy 1 274 096 Frekwencja: 83,01% 100%
Liczba uprawnionych do głosowania 1 534 815 100%
Wyniki referendum w mieście wydzielonym Sewastopol[34]
Pytanie Głosy uprawnionych do głosowania [w %] oddanych głosów [w %] ważnych głosów [w %]
Czy jesteś za ponownym zjednoczeniem Krymu z Rosją na prawach podmiotu FR? 262 041 85,56% 95,60% 96,59%
Czy jesteś za przywróceniem obowiązywania konstytucji Republiki Krym z 1992 roku i za statusem Krymu jako części Ukrainy? 9250 3,02% 3,37% 3,41%
Razem głosy ważne 271 291 88,58% 98,97% 100%
Głosy nieważne 2 810 0,92% 1,03%
Razem oddane głosy 274 101 Frekwencja: 89,50% 100%
Liczba uprawnionych do głosowania 306 258 100%

Zastrzeżenia do wyników oficjalnych[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na to, że niezależne organizacje nie kontrolowały przebiegu referendum, niektórzy eksperci uważają, że do oficjalnych wyników trzeba podchodzić ostrożnie. Niektórzy eksperci uważają, że podana w oficjalnych wynikach frekwencja w wyborach, dosyć masowo zbojkotowanych przez mniejszość tatarską, była sfałszowana i była nierealistycznie wysoka. Natomiast częste na Ukrainie i w Rosji praktyki fałszowania wyborów z użyciem tzw. „karuzeli wyborczej” (głosowanie przez cały dzień w kolejnych lokalach grup wyborców wożonych autobusami) w przypadku Krymu nie były stosowane. Zdaniem ekspertów nie budzi wątpliwości wysokie poparcie dla opcji prorosyjskiej wśród uczestników referendum[35].

Lider Medżlisu Tatarów krymskich Refat Czubarow określił liczbę wyborców narodowości krymsko-tatarskiej 185 tys. (10% ogólnej liczby wyborców na Krymie). Jego zdaniem przytłaczająca większość Tatarów krymskich zbojkotowała referendum, tylko 1 tys. brało udział. Czubarow twierdził że w dwóch osiedlach miasta Bakczysaraju, gdzie mieszkają Tatarzy krymscy, referendum się nie odbyło. Czubarów przytoczył przykład wsi Anniwka (rejon biłohirśkyj), w której mieszka 290 osób, w tym 200 Tatarów, nie zagłosował ani jeden Tatar. Mimo to lokalna komisja wyborcza ogłosiła, że w tej wsi udział w referendum wzięło 111 osób. Podobną sytuację miano, według niego, zaobserwować w wielu innych krymskich miejscowościach[36][37].

Komitet Monitorujący Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy swoim raporcie uznał podaną przez władze krymskie kombinację 82-procentowej frekwencji i 96% głosów za przyłączeniem do Rosji „za nieprzekonującą”. Ponadto przytoczył informację, że według rozmówców, z którymi kontaktowali się przedstawiciele Komitetu, frekwencja w referendum wyniosła 35-40%[38].

Jewgienij Bobrow z działającej przy Prezydencie Rosji rady zajmującej się społeczeństwem obywatelskim i prawami człowieka (Совет при Президенте Российской Федерации по развитию гражданского общества и правам человека) oraz dwóch członków stowarzyszenia Memoriał, w przygotowanym dla członków tej Rady dokumencie stwierdzili, że większość mieszkańców Sewastopola głosowało w referendum za przyłączenie się do Rosji (przy frekwencji rzędu 50-80%), zaś w pozostałej części Krymu za przyłączeniem się do Rosji głosowało 50-60% wyborców przy frekwencji wynoszącej 30-50%. Ponadto w dokumencie tym stwierdzili, że mieszkańcy pozostałej części Krymu, w odróżnieniu od mieszkańców Sewastopola, głosowali nie tyle za przyłączeniem do Rosji, ile za zakończeniem, według ich słów, „korupcji i bezprawnej dominacji złodziejskich donieckich popleczników”. Dokument ten powstał po odwiedzeniu przez jego autorów Sewastopola i Symferopola w dniach 15-18 kwietnia 2014 roku[39].

Tym niemniej już na początku maja niektóre źródła zachodnie podawały inne opinie o referendum, np. CNN donosiło:

Quote-alpha.png
Przytłaczająca większość w Sewastopolu, jak również i na całym Półwyspie Krymskim, głosowała, w trakcie kontrowersyjnego referendum w marcu, za oddzieleniem od Ukrainy i przyłączeniem do Rosji[40].

Rok po referendum, według Forbes,

Quote-alpha.png
Rok po anektowaniu półwyspu ukraińskiego nad Morzem Czarnym, jedne za drugim badanie opinii publicznej wskazują że miejscowa ludność - czy to Ukraińcy, Rosjanie etniczni, lub Tatarzy - wszystcy są zgodni: życie razem z Rosją jest lepsze niż z Ukrainą[41]

. Forbes przy tym powołuje się na badanie Gallup (przeprowadzone w czerwcu 2014, kiedy na Krymie 82,8 % badanych opowiedziało się na rzecz legalności referendum krymskiego i tylko 6,7 % odrzucało jego legalność [42]) oraz badanie niemieckiej GfK (przeprowadzone w lutym 2015, 82 % badanych całkowicie poparło "przyłączenie Krymu do Rosji", 11 % raczej poparło i tylko 4 % wyraziło sprzeciw [43]).

Reakcje międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

27 marca 2014 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjęło niewiążącą rezolucję, w której stwierdziło, że referendum jest nieważne – za rezolucją głosowało 100 państw, przeciw 11, 58 wstrzymało się od głosu, 24 nie brało udział w głosowaniu[44].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Постановление ВР АРК „О проведении общекрымского референдума” (ros.). Верховная Рада Автономной Республики Крым. [dostęp 2014-05-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-28)].
  2. Приложение 1 к Постановлению Верховной Рады Автономной Республики Крым от 6 марта 2014 года № 1702-6/14. Верховная Рада Автономной Республики Крым. [dostęp 2014-05-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-28)].
  3. 3,0 3,1 Parłament Krymu pryznaczyw referendum i rozihnaw uriad (ukr.). Українська правда, 2014-02-27. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-25)].
  4. Referendum pro status Krymu perenesły na 30 bereznia (ukr.). Українська правда, 2014-03-01. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  5. Referendum pro status Krymu perenesły na 16 bereznia (ukr.). 2014-03-06. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  6. CWK nahołoszuje, szczo miscewyj referendum w Krymu nemożływyj (ukr.). Українська правда, 2014-03-03. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  7. Radbez OON ne wyznaje „referendum” w Krymu (ukr.). Українська правда, 2014-03-07. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  8. Minjust daw ocinku riszenniam pro referendumy w Krymu u Krymu ta Donećku: nełehitymni (ukr.). Українська правда, 2014-03-02. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-13)].
  9. ЗМІ: Білорусь і Казахстан відмовились послати спостерігачів на кримський референдум (ukr.). UNIAN.NET, 2014-03-07. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-06)].
  10. На незаконному референдумі в Криму немає жодних спостерігачів ЄС (ukr.). Укрінформ. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z [www.ukrinform.ua/ukr/news/na_nezakonnomu_referendumi_v_krimu_nemae__godnih_sposterigachiv_e_s_1918460 tego adresu] (2014-05-18)].
  11. ОБСЄ не відправлятиме спостерігачів на кримський референдум (ukr.). iPress.ua. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-06)].
  12. Верховна Рада Криму проголосила незалежність і одразу попросилася в Росію (ukr.). Українська правда, 2014-03-17. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-25)].
  13. Росія офіційно анексувала Крим (ukr.). Galnet.org, 2014-03-18. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-19)].
  14. All-Ukrainian population census 2001 (ang.). 2001.ukrcensus.gov.ua. [dostęp 2014-03-15].
  15. All-Ukrainian population census 2001. Linguistic composition of population Autonomous Republic of Crimea. (ang.). 2001.ukrcensus.gov.ua. [dostęp 2014-03-15].
  16. В Крыму живут представители 175 национальностей – предварительные итоги переписи
  17. Росстат: подавляющее большинство крымчан считают родным языком русский
  18. Prospects of Crimea: Regional Status. Razumkov Centre, 2008. [dostęp 2014-04-11].
  19. The United Nations Development Programme Sub-Office in Crimea. Crimea in October-December 2010: monitoring report. (str. 62)
  20. Public Opinion Survey Residents of the Autonomous Republic of Crimea May 16 – 30, 2013
  21. How relations between Ukraine and Russia should look like? Public opinion polls’ results. Kyiv International Institute of Sociology, 2014-03-04. [dostęp 2014-04-11].
  22. Crimea goes to the polls with landslide expected for union with Russia
  23. Referendum w sprawie autonomii Krymu – 16 marca. onet.pl, 6 marca 2014. [dostęp 2014-03-15].
  24. 24,0 24,1 Robert Kalinowski: Świat na drodze do nowej, zimnej wojny. Rosyjskie Realpolitik na Krymie (analiza). polskieradio.pl, 14 marca 2014. [dostęp 2014-03-15].
  25. «Референдум» у Криму розпочався (ukr.). RFE/RL, 2014-03-16. [dostęp 2014-05-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-19)].
  26. Referendum bez niespodzianek. Co dalej z Krymem?. polskieradio.pl, 17 marca 2014. [dostęp 2014-03-18].
  27. http://belsat.eu/pl/wiadomosci/a,18599,na-krymie-zamordowano-tatara.html
  28. Krym: porwania dziennikarzy i aktywistów obywathttp://belsat.eu/pl/wiadomosci/a,18599,na-krymie-zamordowano-tatara.html elskich
  29. "Niet" dla Rosji nie będzie? Mieszkańcy Krymu: jesteśmy zmęczeni czekaniem na lepsze życie. TVN24, 13 marca 2014. [dostęp 2014-03-18].
  30. Masowe protesty przeciwko referendum na Krymie [ZDJĘCIA]. [dostęp 2014-03-28].
  31. "Rosja nie planowała działań wojskowych na Krymie, ale została do nich zmuszona". Gazeta.pl
  32. Tatarzy krymscy nie uwierzyli w rosyjskie obietnice. Rzeczpospolita. [dostęp 2014-03-18].
  33. Riezultaty obszczekrymskogo riefierienduma
  34. Na sessii gorodskogo Sowieta utwierżdieny riezultaty obszczekrymskogo riefierienduma 16 marca 2014 goda
  35. Czy taka frekwencja jest w ogóle możliwa? Ekspert: Poziom fałszerstw przekroczył wszelkie oczekiwania.
  36. http://www.solidarnosczukraina.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=175:komentarz-przewodniczacego-medzlisu-tatarow-krymskich-refata-czubarowa-do-wynikow-referendum-w-sprawie-secesji-krymu-od-ukrainy&catid=99&Itemid=564&lang=pl
  37. Gława Miedżlisa Riefat Czubarow: Krymskije tatary subjekt priniatija rieszenij, tiem boleje tiech, kotoryje kasajutsia ich razwitija i razwitija ich rodiny. Witryna oficjalna Medżlisu narodu krymsko-tatarskiego.
  38. Committee on the Honouring of Obligations and Commitments by Member States of the Council of Europe (Monitoring Committee): Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions. Strasbourg: Parliamentary Assembly of the Council of Europe, 2014-04-08, s. 17. [dostęp 2014-04-12].
  39. Е.А. Бобров, С.А. Ганнушкин, О.П. Цейтлин: Проблемы жителей Крыма (ros.). Совет при Президенте Российской Федерации по развитию гражданского общества и правам человека, 2014-04-21. [dostęp 2014-05-07].
  40. Putin arrives in Crimea for Victory Day events as deadly Ukraine clashes erupt. By Laura Smith-Spark, Phil Black and Matthew Chance, CNN
  41. One Year After Russia Annexed Crimea, Locals Prefer Moscow To Kiev,
  42. Newsgathering and Policy Perceptions in Ukraine. GALLUP. Broadcasting Board of Governors.
  43. Społeczno-polityczne nastroje mieszkańców Krymu. Badanie przeprowadzone przez GfK Ukraine na zamówienie kompanii Berta Communications przy wsparciu Canada Fund for Local Initiatives dla projektu Free Crimea (w jęz. rosyjskim)
  44. Backing Ukraine’s territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid. UN News Centre, 2014-03-27. [dostęp 2014-03-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]