Reforma Rzeszy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Reforma Rzeszy (niem. Reichsreform) – cykl działań podjętych przez Sejm Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Sejm Rzeszy) z udziałem cesarza w XV wieku i XVI wieku, mających na celu poprawę struktur państwowych i administracyjnych Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Rzeszy).

Pierwsze próby[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze próby reformy podjęto na sejmach w Eger i Norymberdze, przy współudziale cesarza Zygmunta i elektorów Rzeszy. Wszystkie propozycje upadły wobec konfliktu interesów, pomiędzy cesarzem, a książętami. Żądania reform formułowały kolejne sejmy Rzeszy od połowy XV wieku.

Sejm w Wormacji[edytuj | edytuj kod]

W 1495 roku na sejmie w Wormacji podjęto reformę powszechnie określaną jako „reforma Rzeszy” (Reichsreform). Podstawową ideą reformy w dużej mierze opiera się teoriach opracowanych przez Mikołaja z Kuzy na soborze w Bazylei W swoim dziele O jedności kościoła (De concordantia catholica) wyłożył opartą na prawie naturalnym koncepcję współdziałania stanów i cesarza w prawodawstwie i rządach. Na konieczność reformy zgodził się w 1489, podczas obrad Sejmu Rzeszy we Frankfurcie, cesarz Maksymilian I (który zabiegał o wsparcie go w czasie wojny w Niderlandach). Cesarz obiecał książętom ustanowienie cesarskiego sądu najwyższego, a w czasie następnego sejmu w Norymberdze w 1491 r. zapowiedział wprowadzenie wiecznego pokoju ziemskiego. Podczas sejmu w Wormacji w 1495 r. (zwołanym w celu wypowiedzenia wojny Francji) Maksymilian I przyjął niektóre postulaty sformułowane przez arcybiskupa-elektora Moguncji, Bertholda Hannenberga, który stał na czele opozycja antycesarskiej. W zamian za to cesarz uzyskał fundusze na wojnę przeciwko Francji i Turcji. Ostatecznie ustanowiono:

  • wspólny podatek, tzw. wspólny grosz (Reichspfennig, lub też Gemeiner Pfennig).
  • wieczysty ziemski pokój krajowy (Ewiger Reichslandfrieden) - zakazano prowadzenia wojen prywatnych;
  • Sąd Kameralny Rzeszy (Reichskammergericht) we Frankfurcie (od 1527 r. w Spirze) jako najwyższą instancję sądową.
  • Maksymilian I utworzył także Cesarską Radę Nadworną (Reichshofrat) w Wiedniu, która miała pełnić rolę centralnej instytucji sądowniczej i administracyjnej dla Niemiec.

Przeciwko tymże uchwałom wystąpiła Konfederacja Szwajcarska. Po klęsce w wojnie szwabskiej, zakończonej pokojem w Bazylei (1499), cesarz musiał uznać uniezależnienie się Związku Szwajcarskiego.

Sejm w Augsburgu (1500)[edytuj | edytuj kod]

W 1500 Maksymilian I zwołał kolejny sejm, tym razem do Augsburga, w związku z kolejnym konfliktem z Francją. Cesarz w zamian za pomoc książąt zdecydował się:

  • powołać nowy organ rządowy i sądowniczy Rzeszy Niemieckiej - Regiment Rzeszy (Reichsregiment). Maksymilian jednak, obawiając się ograniczenia swojej władzy, paraliżował działania nowej rady nie pojawiając się na jej obradach. Jeszcze w XVI wieku rząd stracił znaczenie i przestał funkcjonować;
  • utworzono również sześć okręgów Rzeszy, każdy pod zarządem dwóch książąt. Nowy podział miał zapewnić przestrzeganie zasad pokoju krajowego i terminowe zbieranie podatków.

Sejm w Kolonii (1505)[edytuj | edytuj kod]

Książęta wysuwali kolejne postulaty, ale podczas Sejmu w Kolonii okazało się, że opozycja względem cesarza została znaczenie osłabiona (zmarł arcybiskup Berthold Moguncki, a pozycja samego cesarza umocniła się dzięki sukcesom na arenie europejskiej). Sejm przyznał Maksymilianowi pieniądze i posiłki na działania wojenne na Węgrzech, a debata w sprawie reform ustrojowych straciła na dynamice.

Sejm w Konstancji (1507)[edytuj | edytuj kod]

W 1507 Sejm w Konstancji uchwalił, że Sąd Kameralny będzie działał na stałe jako najwyższy sąd odwoławczy Cesarstwa, ustanowił też stały podatek na działalność owej instytucji i przyznał Maksymilianowi wsparcie na wyprawę do Włoch

Sejm w Kolonii (1512)[edytuj | edytuj kod]

Na sejmie kolońskim w 1512 postanowiono:

  • najwyższą władzą Rzeszy stanie się Sejm, który w trzech kuriach - elektorów, książąt i miast Rzeszy, rozważać będzie propozycje zmian prawa przedstawiane przez cesarza;
  • rozszerzono liczbę okręgów rzeszy do dziesięciu

Upadek idei oraz konsekwencje reform[edytuj | edytuj kod]

Na sejmach w Moguncji w 1517 i w Augsburgu w 1518 książęta zgłaszali żądania następnych reform administracyjnych w Niemczech. Śmierć cesarza nie pozwoliła zrealizować tych zamierzeń. Jedynie na sejmie w Augsburgu (1555), rozszerzono kompetencję okręgów cesarskich.

Reformy nie zatrzymały postępującego upadku Rzeszy, wręcz go pogłębiły. Powodem tego był konflikt interesu pomiędzy cesarzem, a jego wasalami. Habsburgowie planowali wzmocnić pozycję monarchy oraz wprowadzić dziedziczność tronu. Książęta natomiast, w obawie przed absolutyzmem cesarza, bali się wszelkich inicjatyw unowocześniających skostniałe instytucje państwa. Doszło więc w efekcie zmian, które diametralnie osłabiły pozycję cesarza. Do trwałych pozytywnych elementów reformy należy zaliczyć: Sąd Kameralny Rzeszy oraz podział cesarstwa na okręgi z własnymi organami samorządowymi.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maria Wawrykowa, Dzieje Niemiec, PWN, Warszawa 1976
  • Tomasz Paluszyński: Historia Niemiec i państw niemieckich. Zarys dziejów politycznych, Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Języków Obcych, Poznań 2006