Rejencja bydgoska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
bydgoska
Państwo  Królestwo Prus
Prowincja Poznańska
Siedziba Bydgoszcz
Powierzchnia 11 697 km²
Populacja (1905)
• liczba ludności

723 965[1]
• gęstość 61,9 os./km²
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów 13
Liczba miast na prawach powiatu 1
Położenie na mapie
Położenie na mapie
Rejencja Bydgoska na mapie Prowincji Poznańskiej z 1848
Rejencja Bydgoska na mapie Prowincji Poznańskiej z 1905

Rejencja bydgoska (niem. Regierungsbezirk Bromberg) – rejencja Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Prowincji Poznańskiej, istniejąca w latach 18151920 ze stolicą w Bydgoszczy[2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Rejencja bydgoska powstała formalnie 15 maja 1815 r. z chwilą wydania przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III patentu okupacyjnego, wcielającego zachodnie ziemie Księstwa Warszawskiego do Prus i tworzący Wielkie Księstwo Poznańskie. W Wielkim Księstwie Poznańskim istniały dwa obwody rejencyjne – oprócz bydgoskiego utworzono również rejencję poznańską[2]. Obwód bydgoski obejmował fragment dawnego departamentu bydgoskiego, bez powiatów leżących na prawym brzegu Wisły (toruński, michałowski i chełmiński), które zostały przyłączone do prowincji Prusy Zachodnie, rejencji kwidzyńskiej oraz powiatów południowych (brzeski, kowalski, radziejowski), które pozostały w Królestwie Polskim pod kontrolą Cesarstwa Rosyjskiego[3].

1 lipca 1815 r. rozpoczęła w Bydgoszczy działalność królewsko-pruska komisja rejencyjna, zaś miesiąc później ukazał się pierwszy numer „Dziennika Urzędowego” (niem. Amtsblatt) jako organu rejencji. W tym momencie obowiązywał już nowy podział administracyjny, wedle którego początkowo w skład rejencji bydgoskiej wchodziło sześć powiatów[2].

Z chwilą zatwierdzenia organizacji urzędu przez Fryderyka Wilhelma III, komisja przekształciła się w kolegium i wraz ze wszystkim zatrudnionymi urzędnikami utworzyła Królewsko-Pruską Rejencję (niem. Königlische Preussische Regeierung). Obok prezydenta, wiceprezydenta i dyrektora regencji, zatrudnionych tutaj było 13 radców regencyjnych, naczelny lustrator lasów, dwóch radców konsystorialnych (katolicki i ewangelicki) i wielu innych płatnych urzędników. W 1820 roku liczba ich wynosiła 81, a w późniejszych latach znacznie wzrosła[2]. Władze rejencyjne od samego początku podlegały ministrom pruskim. Prezydent rejencji bydgoskiej wschodził w skład Zarządu Wielkiego Księstwa Poznańskiego[4].

Zakres prac Królewsko-Pruskiej Regencji w Bydgoszczy był dosyć szeroki. Ustanowiono dwa oddziały, z których pierwszy zajmował się początkowo w trzech, a potem w czterech działach następującymi sprawami[2]:

  • sprawami wewnętrznymi – badaniem nastrojów, cenzurą, publikacjami, wydawaniem dzienników urzędowych;
  • działalnością policji – zapewnianiem bezpieczeństwa, nadzorem nad ubogimi i organizacjami;
  • sprawami wojskowymi – rekrutacją, mobilizacją, urządzeniami obronnymi;
  • sprawami kościołów i szkół, a także komisji sanitarnych;

W drugim oddziale znajdowały się trzy działy, zajmujące się[2]:

  • wpływami finansowymi z różnych instytucji i urządzeń, a także z domen, dóbr, leśnictw i żup;
  • sprawami policji przemysłowej, mającej nadzór nad fabrykami, warsztatami rzemieślniczymi, handlem i organizacjami zawodowymi;
  • administracją i budownictwem wodnym.

Władzom rejencyjnym podlegało początkowo sześć, a później dziewięć landratur, tyleż lekarzy powiatowych, a od 1829 r. także weterynarzy powiatowych, dwóch dyrektorów podatkowych, ponad 20 Urzędów Domenalnych, Urząd Intendentury, cztery nadleśnictwa, urzędnicy budowlani, naczelnicy policji w Bydgoszczy i Gnieźnie oraz władze kościelne. Landratury sprawowały głównie nadzór nad sprawami szkolnymi, kościelnymi i policyjnymi w powiatach. W landraturze bydgoskiej zatrudnieni byli m.in.: sekretarz powiatowy, skarbnik, poborca podatków i inni urzędnicy[2].

Z Królewsko-Pruską Rejencją związana była także obecność w mieście innych urzędów m.in.[2]:

  • urzędu pocztowego, któremu podlegały powiatowe stacje pocztowe na obszarze rejencji;
  • głównego Urzędu Celnego;
  • Królewskiego Urzędu Prowiantowego.

Od 1 marca 1817 r. wprowadzono nową organizację sądownictwa, związaną pośrednio z podziałem administracyjnym. Sądy pruskie w Prowincji Poznańskiej dzieliły się na[2]:

  • sądy pokoju – I instancja;
  • sądy ziemskie – II instancja;
  • wyższy sąd apelacyjny w Poznaniu – III instancja.

Poza tym istniały Inkwizytoriaty jako władze śledcze.

W początkowym okresie istnienia rejencji, na prezesów sądów oraz landratur powoływano wielu Polaków, głównie ze stanu szlacheckiego[2]. Ludność całej rejencji bydgoskiej w 1821 r. sięgała 290 tys. osób, z tego 25% zamieszkiwało w miastach. W 1846 r. obszar rejencji zamieszkiwało 460 tys. osób, a w przededniu I wojny światowej sama Bydgoszcz z przedmieściami liczyła 100 tys. osób[2].

Podział na powiaty[edytuj | edytuj kod]

Rejencja dzieliła się w latach 18151818 na 6 powiatów[3]:

  • powiat bydgoski
  • powiat inowrocławski
  • powiat gnieźnieński (z częścią powiatu powidzewskiego i Trzemesznem)
  • powiat pilski (z częścią byłego powiatu wałeckiego)
  • powiat wągrowiecki
  • powiat wyrzyski (z Kcynią)

W latach 18181887 rejencja dzieliła się na 9 powiatów[3]:

W latach 18871920 rejencja dzieliła się na 14 powiatów[3]:

Siedziba[edytuj | edytuj kod]

Urząd rejencji bydgoskiej początkowo mieścił się w gmachu przy Starym Rynku wzniesionym w latach 1775-1778 dla władz Obwodu Nadnoteckiego. W latach 30. XIX wieku rozpoczęto budowę nowej siedziby na terenie dawnego folwarku starościńskiego Grodztwo. Nowy gmach municypalny był początkiem przekształcenia przedmieścia Grodztwo na nową dzielnicę administracyjną i oświatową Bydgoszczy w II połowie XIX wieku.

Ostatecznie nowy budynek administracyjny powstał w latach 1834-1836 w stylu klasycystycznym według projektu miejscowego radcy budowlanego Carla Adlera, skorygowanego przez Friedricha Obucha oraz Karla Friedricha Schinkla. Gmach później wielokrotnie rozbudowywano: m.in. w latach 1863-1864 o ryzality boczne, a w latach 1898-1900, m.in. o skrzydła narożne wg planów radcy budowlanego von Bussego.

Prezydenci rejencji bydgoskiej[edytuj | edytuj kod]

Lata urzędowania Prezydent Uwagi
1815-1821 Joseph von Stein-Kamieński[5] pochodził z rodziny o polskim rodowodzie, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 3 października 1821 r.
1821-1825 Kozierowski
1825-1831 Ludwig von Colomb
1831-1841 Carl von Wissmann[6] Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 września 1833 r., założyciel Towarzystwa Upiększania Miasta i parku na Wzgórzu Dąbrowskiego
1842-1849 Hans von Schleinitz[7] kuzyn Juliusa von Schleinitza, prezydent Regencji w Koblencji (1837-1842), nadprezydent Prowincji Śląsk (1848-1869)
1850-1864 Julius von Schleinitz[8] poseł do sejmu pruskiego, Honorowy Obywatel Bydgoszczy od 7 marca 1864 r.
1864-1870 Johann Naumann[9] poprzednio prezydent Regencji w Koszalinie (1857-1864), założyciel parku przy ul. Seminaryjnej
1870-1873 Friedrich Maurach[10] poprzednio prezydent Regencji w Gąbinie (1863-1870)
1873-1881 Anton von Wegnern[11] poprzednio wiceprezydent Regencji w Poznaniu (1869-1873)
1881-1899 Christoph von Tiedemann[12] szef Kancelarii Rzeszy (1878-1881), współpracownik kanclerza Otto von Bismarcka, poseł do sejmu pruskiego (1879-1903) i Reichstagu (1898-1906)
1899-1900 Theobald von Bethmann-Hollweg[12] kanclerz Niemiec i premier Prus (1909-1917)
1900-1901 Alfred von Conrad[13] poseł do sejmu pruskiego (1888-1899), pracownik Kancelarii Rzeszy w Berlinie, nadprezydent prowincji Brandenburgia (1910-1914)
1901-1903 Francis Kruse[14] prezydent Regencji w Minden (1903-1909), prezydent Regencji w Düsseldorf (1909-1919)
1903-1917 Georg von Günther[15] syn nadprezydenta Prowincji Poznańskiej Wiliama von Günthera, pracownik ministerstwa Finansów w Berlinie (1892-1903)
1917-1920 Friedrich von Büllow[16] nadprezydent prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska i prezydent Regencji w Pile (1922-1933)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przegląd bydgoskich jednostek administracyjnych:

Inne:

Przypisy

  1. Regierungsbezirk Bromberg
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Janiszewska-Mincer Barbara: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815-1914. [w.] Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVI: Bydgoszcz 1998
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku. [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace Komisji Historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001
  4. obok naczelnego prezydenta Księstwa oraz prezydenta rejencji poznańskiej
  5. Romaniuk Marek: Honorowi Obywatele Bydgoszczy (1815-1919). [w.] Kronika Bydgoska XX 1998. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. 1999
  6. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 120-121
  7. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, str. 91
  8. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, str. 90-91
  9. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-85327-58-4, str. 76-77
  10. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VI. Bydgoszcz 2000. ISBN 83-85327-58-4, str. 71-72
  11. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 118-119
  12. 12,0 12,1 Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 114-116
  13. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom VII. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-85327-70-3, str. 33
  14. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom IV. Bydgoszcz 1997. ISBN 83-85327-42-8, str. 63-64
  15. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 39-40
  16. Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom V. Bydgoszcz 1998. ISBN 83-85327-42-7 (formalnie błędny numer ISBN), str. 40

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz: red. Antoni Czachorowski: Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1997
  • Biegański Zdzisław, Grzegorz M. red.: Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich. Praca zbiorowa. Bydgoszcz 1996
  • Janiszewska-Mincer Barbara: Bydgoszcz jako stolica regencji w latach 1815-1920 [w.] Biegański Zdzisław, Jastrzębski Włodzimierz red.: Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998.
  • Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego od VII wieku do 1945 r. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1978
  • Biegański Zdzisław: Kształt terytorialno-administracyjny regionu kujawsko-pomorskiego w XIX i XX wieku [w.] Związki Kujaw i Pomorza na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. Prace komisji historii BTN t. XVII: Bydgoszcz 2001