Republika Południowej Afryki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Republic of South Africa
Republika Południowej Afryki
Flaga Republiki Południowej Afryki
Flaga Republiki Południowej Afryki
Dewiza: (IXam) !ke e: /xarra //ke
(Jedność w różnorodności)
Hymn: Nkosi Sikelel iAfrica / Die Stem van Suid Afrika
Położenie Republiki Południowej Afryki
Język urzędowy afrikaans, angielski, xhosa, ndebele, pedi, soto, suazi, tsonga, tswana, venda, zulu
Stolica Pretoria (stolica egzekutywna)[a]
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Jacob Zuma
Szef rządu prezydent Jacob Zuma
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
25. na świecie
1 219 912 km²
0%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
25. na świecie
50 586 757
41,5 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

384,3 mld[1] USD
7506[1] USD
PKB (PPP) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

582,3 mld[1] USD
11 375[1] USD
Jednostka monetarna rand (ZAR)
Niepodległość od Wielkiej Brytanii
31 maja 1910
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 ZA
Domena internetowa .za
Kod samochodowy ZA
Kod samolotowy ZS, ZT i ZU
Kod telefoniczny +27
Mapa Republiki Południowej Afryki
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Republika Południowej Afryki w Wikipodróżach
Wikicytaty Republika Południowej Afryki w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Republika Południowej Afryki w Wikisłowniku

Republika Południowej Afryki (RPA, afr. Republiek van Suid-Afrika, hol. Republiek Zuid-Afrika ang. Republic of South Africa) – państwo na południowym krańcu Afryki.

Jego początki to dwie burskie republiki: Transwal i Orania. Burowie byli potomkami osadników holenderskich przybyłych tu w XVII wieku. Pod koniec XIX wieku wybuchły dwie wojny burskie z Wielką Brytanią. W 1910 utworzono dominium brytyjskie Związek Południowej Afryki, przekształcony w 1961 w republikę. Do lat 1990-1993 w RPA obowiązywał rasistowski system społeczny rządów białej mniejszości (apartheid). Od wolnych wyborów w 1994, władzę sprawuje Afrykański Kongres Narodowy. Mimo niepokojów społecznych, RPA pozostaje największą gospodarką na kontynencie i piątą pod względem wielkości na południowej półkuli.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1487 Portugalczyk Bartolomeu Dias odkrył dla Europejczyków Przylądek Burz (obecnie Przylądek Dobrej Nadziei). Pierwotnie tereny obecnej Republiki Południowej Afryki były zamieszkane przez plemiona Buszmenów i Hotentotów, wypierany od północy przez ludy Bantu.

Afryka Południowa w 1885

Europejska kolonizacja rozpoczęła się w roku 1652. Wtedy to Jan van Riebeeck z holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej z garstką osadników założył Kapsztad. Początkowo była to baza zaopatrzeniowa dla statków niderlandzkich w drodze do Azji. W latach 1779-1879, na skutek ekspansji na północny-wschód, doszło do wojen osadników (Burów) z tubylczymi plemionami afrykańskimi.

Na wschód od Kapsztadu powstało w roku 1785 pierwsze osiedle brytyjskie Port Elizabeth. Po kongresie wiedeńskim Kraj Przylądkowy przypadł w udziale Wielkiej Brytanii, która go zaanektowała.

Pod koniec XIX wieku, wskutek osadniczej presji Anglii na Burów, wybuchły dwie wojny burskie z osadnikami (1880-1881, 1899-1902), wygrane ostatecznie przez Brytyjczyków.

31 maja 1910 Natal, Transwal, Orania i Kolonia Przylądkowa utworzyły Związek Południowej Afryki, będący dominium brytyjskim.

Razem z Wielką Brytanią uczestniczył on w II wojnie światowej po stronie alianckiej, wypowiadając wojnę Niemcom 6 września 1939 roku. W 1960 w kraju przeprowadzono referendum na temat proklamowania republiki – udział w nim mogli wziąć tylko biali obywatele, z których nieco ponad połowa (52, 29%) poparła taką zmianę. W 1961 Związek Południowej Afryki został przekształcony w niepodległą Republikę Południowej Afryki.

W RPA obowiązywał aż do lat 90. XX wieku rasistowski system społeczny rządów białej mniejszości (apartheid), dyskryminujący w majestacie prawa napływową czarnoskórą ludność. Postacią symbolizującą walkę z państwem prześladującym czarnoskórych obywateli był Nelson Mandela, więziony przez 26 lat. W 1990, za rządów prezydenta F.W. de Klerka, rozpoczęto stopniowy demontaż systemu apartheidu i wprowadzanie demokracji. Za swój wkład w demokratyczne przemiany Mandela i de Klerk otrzymali wspólnie w roku 1993 pokojową Nagrodę Nobla.

Nelson Mandela, pierwszy czarnoskóry prezydent RPA w latach 1994-1999

Pierwsze wolne wybory przeprowadzono w 1994, wygrane przez Afrykański Kongres Narodowy, który władzę sprawuje do tej pory. Skutkiem ubocznym przejścia od rasistowskiego państwa do demokracji było jednak gwałtowne pogorszenie się sytuacji gospodarczej i wewnętrznej kraju[potrzebne źródło].

W 2004 roku zarząd FIFA wybrał RPA do organizacji Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 2010, które odbyły się w dniach od 11 czerwca do 11 lipca.

Ustrój polityczno-prawny[edytuj | edytuj kod]

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Republika Południowej Afryki jest państwem federalnym podzielonym na 9 prowincji, o demokratyczno-parlamentarnej formie rządów. Oficjalnie w tej republice funkcjonuje 11 języków urzędowych. Głową tego południowoafrykańskiego państwa jest prezydent, obecnie Jacob Zuma, jest on również szefem rządu.

Oprócz prezydenta w skład gabinetu wchodzi wiceprezydent i ministrowie, powoływani przez prezydenta spośród członków Zgromadzenia Narodowego. Konstytucja przewiduje powołanie tylko dwóch ministrów niebędących parlamentarzystami.

Prezydent powoływany jest w wyborach pośrednich spośród członków Zgromadzenia Narodowego przez połączone izby parlamentu: niższej (Zgromadzenia Narodowego) oraz wyższej (Krajowej Rady Prowincji). Izbę niższą powołuje się w wyborach powszechnych w okręgach wielomandatowych i zasadą proporcjonalności. Izbę wyższą – Krajową Radę Prowincji – powołują lokalne parlamenty każdej z 9 prowincji (po 10 deputowanych z każdej prowincji). Izba niższa liczy 350-400 deputowanych, a wyższa 90. Każda z 9 prowincji posiada swój lokalny parlament i swój rząd.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

  • Map of South Africa with English labels.svg
  1. Prowincja Przylądkowa Zachodnia (Kapsztad)
  2. Prowincja Przylądkowa Północna (Kimberley)
  3. Prowincja Przylądkowa Wschodnia (Bisho)
  4. KwaZulu-Natal (Pietermaritzburg)
  5. Wolne Państwo (Bloemfontein)
  6. Prowincja Północno-Zachodnia (Mafikeng)
  7. Gauteng (Johannesburg)
  8. Mpumalanga (Nelspruit)
  9. Limpopo (Polokwane)

System prawny[edytuj | edytuj kod]

System prawny RPA ma charakter mieszany. Łączy bowiem tradycje systemu kontynentalnego (przede wszystkim prawa holenderskiego), common law (prawa Wielkiej Brytanii), oraz lokalnego afrykańskiego prawa zwyczajowego (szczególnie w postępowaniu przed niższymi sądami). Prawo prywatne oparte jest na precedensach i w większości pozostaje nieskodyfikowane. Obecnie obowiązująca Konstytucja pochodzi z 1996 r. i w szerokim zakresie gwarantuje prawa obywatelskie[2].

Prawa człowieka[edytuj | edytuj kod]

Mimo zagwarantowania praw człowieka w konstytucji, dochodzi do ich częstego łamania[3]. Odnotowano represje polityczne wobec opozycji, ograniczenia wolności słowa, naruszenia praw imigrantów i wysoki stopień przestępczości seksualnej, także wobec osób homoseksualnych[4][5]. Przede wszystkim jednak w ostatnich latach nasilił się problem tzw. Plaasmoorde - bestialskiego mordowania białej (głównie burskiej) ludności przez czarną.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Kraj ten jest najdalej na południe wysuniętym państwem w Afryce, z trzech stron otoczonym przez ocean, linia brzegowa ma ponad 2500 km. Republika Południowej Afryki ma powierzchnię 1 219 912 km², czyli prawie 4-krotnie większą od Polski. Większą cześć kraju zajmuje rozległy płaskowyż Wysoki Weld (pow. 400 tys. km²), o wysokości od 900 do 2000 m n.p.m. Od strony wschodniej i południowej kończy się on ostrą krawędzią opadającą w stronę Oceanu Indyjskiego. Wyżynne ukształtowanie terenu przyczyniło się do powstania wielu okazałych jaskiń.

Głębokie doliny rzek dzielą kraj na kilka grup górskich, najwyższe z nich to Góry Smocze ciągnące się z północnego wschodu przez enklawę Lesotho w kierunku południowo-wschodnim. Najwyższym punktem tego pasma jest góra Thabana Ntlenyana osiągająca wysokość 3482 m n.p.m.

Na północno-zachodnich obszarach kraju rozciąga się kotlina Kalahari. Na Przylądku Igielnym (port. agulhas = igły), najdalej na południe wysuniętym obszarze Afryki spotykają się dwa Oceany, Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski.

Większość rzek w Republice znajduje swe źródła w Górach Smoczych i płyną głównie na wschód w kierunku Oceanu Indyjskiego. Najdłuższą z nich jest rzeka Oranje, o długości 1860 km.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Południowa Afryka posiada kilka stref klimatycznych. Od suchego pustynnego przy granicy z Namibią do klimatu podzwrotnikowego w południowo-wschodnim obszarze kraju. W większej części kraju klimat jest przeważnie słoneczny i suchy. Śnieg w zimie pada zazwyczaj tylko wysoko w górach. Istnieją trzy czynniki, które decydują o różnicach klimatycznych w poszczególnych częściach RPA: prądy morskie, szerokość geograficzna i wysokość nad poziomem morza.

Klimat atlantyckiego wybrzeża zachodniego jest przez zimny Prąd Benguelski z Antarktydy chłodniejszy i bardziej suchy. Prąd Mozambicki natomiast zapewnia na wybrzeżu wschodnim raczej wilgotny klimat subtropikalny.

Położenie RPA na półkuli południowej powoduje, że pory roku są przeciwne niż w Europie. Między czerwcem i sierpniem, w Górach Smoczych, na wyżynie Wysoki Weld i w Johannesburgu (położonym na wysokości 1753 m n.p.m.) nierzadko leży śnieg. W lecie temperatury w Kapsztadzie (15 m n.p.m.) oscylują w granicach 30 °C, w zimie natomiast przeważają chłodne dni z częstym deszczem.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W RPA mieszka około 52 mln ludzi (w tym wielu nielegalnych emigrantów) o różnorodnym pochodzeniu, kulturze, języku i religii. Południowoafrykański Urząd Statystyczny wyróżnia 5 kategorii rasowych wśród ludności kraju, tak przedstawia się ich liczba oraz udział procentowy w populacji:

Struktura rasowa[6]

  • Czarni Afrykanie 79,4% (41,3 mln)
  • Biali o pochodzeniu europejskim 9,2% (4,8 mln)
  • Mulaci 8,8% (4,6 mln)
  • Hindusi i Azjaci 2,6% (1,4 mln)

Pierwszy spis w 1911 r. pokazał, że biali stanowią 22% populacji; ich procentowy udział spadł do 16% w 1980 r.

Zulusi w RPA

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[7][8]:

Języki[edytuj | edytuj kod]

Od momentu zakończenia apartheidu w Republice Południowej Afryki obowiązuje jedenaście języków urzędowych: język angielski, język afrikaans, isiZulu, Siswati, isiNdebele, Sesotho, pedi, Xitsonga, Setswana, Tshivenda i isiXhosa. RPA obok Indii ma najwięcej języków urzędowych na świecie. Szacuje się, że około 0,7% czarnej i 59,1% białej populacji posługuje się na co dzień językiem afrikaans. Językiem angielskim natomiast, jako ojczystym, posługuje się około 0,5% czarnej i 39,3% białej populacji. Języki z grupy bantu używane przez czarną ludność przedstawiają się następująco: około 2,0% isiNdebele, 22,3% isiXhosa, 30,1% isiZulu, 11,9% pedi, 10,0% Sesotho, 10,3% Setswana, 3,4% Siswati, 2,9% Tshivenda a 5,6% Xitsonga. Jedynie około 0,3% czarnej ludności nie posługuje się na co dzień żadnym z jedenastu języków urzędowych. Część (1,1%) białych mieszkańców porozumiewa się w innych językach indoeuropejskich t.j.: po portugalsku, niemiecku czy grecku. W dalszym ciągu niektórzy mieszkańcy RPA o pochodzeniu południowoazjatyckim posługują się na co dzień językiem gudźarati lub tamilskim. Język angielski jest powszechnie rozumiany przez mieszkańców i służy do komunikacji pomiędzy różnymi grupami etnicznymi.

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Republiki Południowej Afryki występuje ponad 20 000 gatunków roślin, co stanowi około 15% wszystkich poznanych roślin na świecie[potrzebne źródło]. Wiele spośród nich to gatunki endemicznie, które najczęściej występują w państwie przylądkowym (Capensis). Na niewielkim obszarze, w Prowincji Przylądkowej Zachodniej, występuje roślinność twardolistna – krzewiaste zarośla określa się tu jako fynbos.

W RPA jest stosunkowo mało lasów w przeciwieństwie do obszarów krzaczastych i sawann, porośniętych akacjami, a także pojedynczymi baobabami Pierwotnie istniejący las został prawie w całości przetrzebiony przez kolonistów europejskich niedługo po ich przybyciu, pozostałości można jeszcze zastać w parku Auckland Nature Reserve. Obecnie istniejące lasy RPA składają się głównie z eukaliptusów i sosen. Na pustyni Kalahari występują sukulenty takie jak aloes czy wilczomlecze.

W RPA można spotkać pierwszą trójkę największych ssaków, czyli słonia afrykańskiego, nosorożca białego i hipopotama nilowego, jak również najwyższego, czyli żyrafę, najszybszego, czyli geparda i najmniejszego ssaka na świecie, czyli ryjówkę malutką. Największymi i najniebezpieczniejszymi ssakami lądowymi są nosorożec czarny, bawół afrykański, słoń, lampart i lew. Z mniejszych zwierząt wymienić należy rohatyńca borneańskiego, bawolika białodziobego, ryjoskoczka Elephantulus edwardii, żółwia lamparciego i mrówkolwa. Wśród ponad 800 gatunków ptaków w RPA znajduje się największy, czyli struś, i najcięższy latający, czyli drop olbrzymi. Oprócz tego można zobaczyć nektarniki i flamingi. Wikłacze budują gigantyczne, podobne do miast kolonie, a sokolik czerwonooki jest najmniejszym ptakiem drapieżnym na świecie. U południowych wybrzeży kraju, głównie w rejonie Przylądka Dobrej Nadziei naliczono około 170 000 dzikich pingwinów będących pod ścisłą ochroną.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Atlas Cheetah – myśliwiec produkcji południowoafrykańskiej

Republika Południowej Afryki od lat 70. XX wieku pozostaje na progu kraju uprzemysłowionego, obecnie jest to najlepiej rozwinięty kraj kontynentu afrykańskiego. Na terenie RPA znajduje się wiele bogactw naturalnych, a także dobre żyzne gleby. Klimat również sprzyja rozwojowi rolnictwa. Przemysł wydobywczy RPA opiera się na wydobyciu złota (40% światowych zasobów) i diamentów jubilerskich i przemysłowych, gdzie stanowią one połowę światowych zasobów oraz węgla kamiennego (80% zasobów Afryki). Rolnictwo RPA produkuje więcej żywności niż konsumują mieszkańcy tego kraju. Nadwyżki są eksportowane. Użytki rolne i zielone stanowią ponad 75% kraju. Hodowla obejmuje: konie, owce, trzodę chlewną. U wybrzeży RPA znajdują się bogate łowiska wykorzystywane przez rozwiniętą flotę rybacką.

RPA jest państwem z najwyższym PKB w Afryce według danych Banku Światowego z 2009.

Państwo Produkt krajowy brutto Liczba ludności
 Republika Południowej Afryki 285,37 mld $ 50 000 000
 Egipt 188,41 mld $ 82 000 000
 Nigeria 173,00 mld $ 162 000 000
 Algieria 140,58 mld $ 38 000 000
Źródło: Bank Światowy[9]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Dzisiejsza Republika Południowej Afryki jest krajem wielokulturowym w którym zwyczaje i normy społeczne różnią się w zależności od regionu i struktury społecznej.

Południowoafrykańska drużyna rugby – „Stormers”
John M. Coetzee, południowoafrykański pisarz

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

RPA dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[10]. Uzbrojenie sił lądowych RPA składało się w 2014 roku z: 191 czołgów, 1 430 opancerzonych pojazdów bojowych, 118 dział samobieżnych, 64 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 75 zestawów artylerii holowanej[10]. Marynarka wojenna RPA dysponowała w 2014 roku następującymi okrętami: 9 okrętami obrony przybrzeża, czterema okrętami obrony przeciwminowej, trzema okrętami podwodnymi oraz czterema fregatami[10].

Wojska południowoafrykańskie w 2014 roku liczyły 88,6 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 17,1 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) południowoafrykańskie siły zbrojne stanowią 41. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 4,6 mld dolarów (USD)[10].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko południowoafrykańskie.

Problem AIDS[edytuj | edytuj kod]

Nosicielami wirusa HIV jest dziesięć procent spośród prawie 49-milionowej populacji[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Są też dwie inne stolice nieoficjalne: Kapsztad jest stolicą legislacyjną, a Bloemfontein sądowniczą.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 24-04-2013].
  2. Heinz Klug: South Africa. W: Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia. Herbert M. Kritzer (red.). Santa Barbara, CA: ABC Clio, 2002, s. 1483-1491. ISBN 1-57607-758-6.
  3. 2009 U.S Dept of State Human Rights Report: South Africa.
  4. [1] Raport roczny Amnesty International 2011.
  5. [2] World Report 2011: South Africa – Events of 2010.
  6. http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf.
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-10].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-10].
  9. http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 South Africa (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-22].
  11. rynekzdrowia.pl.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]