Reszef

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Egipski relief z wizerunkiem Reszefa
r
S
p w A40

r
S
p W G7
Reszef w hieroglifach
Fragment egipskiej steli z przedstawieniem bóstw Kedesz, Min i Reszef; zbiory Luwru

Reszef, Reszep (ebl. i amor. dra-sa-ap; ugar. i fenic. ršp; egip. ršp, hebr. רשף) – starożytny bóg kananejski, czczony jako bóg wojny i zarazy, objawiający się w błyskawicy[1].

Występowanie bóstwa[edytuj | edytuj kod]

Imię tego boga, w transliteracji z pisma klinowego zapisywane dra-sa-ap, pojawia się po raz pierwszy w tekstach klinowych z Ebli (obecne Tell Mardich), pochodzących z ok. 2400 r. p.n.e.[2][3] Znany on musiał też być w Mari (obecne Tell el-Hariri), gdyż w tekstach klinowych z tego miasta, pochodzących z XIX-XVIII w. p.n.e., imię jego pojawia się jako teoforyczny element amoryckich imion własnych (np. Ja-ah-zu-[ub/ur?]-dra-sa-ap)[3].

W tekstach z Ugarit (XV-XIII w. p.n.e.), w których imię jego zapisywane jest ršp, Reszef występuje jako bóstwo świata podziemnego, zsyłające choroby i śmierć. Tak przedstawiony został on m.in. w ugaryckim Eposie o Kerecie, w którym odpowiedzialny miał być za śmierć części potomstwa głównego bohatera tego utworu[4][2]. W innym tekście odkrytym w tym mieście identyfikowany jest on nawet z mezopotamskim Nergalem, bogiem zarazy i panem świata podziemnego[5][6].

W 2 połowie II tys. p.n.e. kult Reszefa rozpowszechnił się też na innych terenach Syropalestyny. Po tym jak znalazła się ona w strefie wpływów Mitanni, bóg ten włączony został do panteonu huryckiego[7]. Jego kult przeniknął też do Egiptu, gdzie stał się szczególnie popularny począwszy od panowania Amenhotepa II (przełom XV/XIV w. p.n.e.)[3].

W tekstach i sztuce egipskiej Reszef pojawia się najczęściej jako bóg wojny, ale istnieją dowody i na to, że uważano go również za boga dobroczynnego[2]. W ikonografii egipskiej przedstawiano go jako wojownika noszącego krótką spódniczkę i koronę Górnego Egiptu z przymocowaną w miejscu ureusza głową gazeli[8]. Jego atrybutami były tarcza i maczuga/topór[1], a także kołczan pełen strzał[9][a]. Pod tą postacią Reszef przyponinał innych egipskich bogów wojny, takich jak np. Montu czy Seta[4][10]. Na przedstawieniach często pojawia się on w towarzystwie innych bóstw pochodzenia azjatyckiego, jak np. Anat czy Astarte, a także w triadzie z bóstwami Min i Kedesz (Kudszu)[8].

W I tys. p.n.e. kult Reszefa potwierdzony jest w aramejskim mieście Sam'al (obecne Zincirli Höyük). Wymienia go inskrypcja władcy Sam'al Panammuwy I (połowa VIII w. p.n.e.) wyryta na posągu przedstawiającym boga Hadada[8]. W inskrypcji tej Reszef występuje jako trzecie pod względem ważności bóstwo po Hadadzie i Elu.

Imię Reszef pojawia się też w tekstach w języku fenickim, często jako element teoforyczny imion własnych (np. Abd-Reszef - "Sługa Reszefa"; Reszef-jaton - "Reszef dał") i nazw miejsc (np. Reszef-Mukol – "Reszef z miasta Mukol"; Reszef-Ellit)[11]. Znany jest też wariant tego imienia brzmiący Arszef, od którego powstała m.in. nazwa starożytnego miasta Arsuf[11].

W IV w. p.n.e. kult Reszefa potwierdzony jest na Cyprze, gdzie czcili go najprawdopodobniej osiedli tu kupcy feniccy[8]. Przez zamieszkujących tą wyspę Greków utożsamiony on został z Apollem, który przejął od Reszefa funkcję boga zarazy oraz atrybuty w postaci symbolizujących śmierć łuku i strzał[12][b]

Reszef znany był jeszcze na pewno w Kartaginie, gdyż imię jego występuje jako teoforyczny element imion własnych w języku punickim[8]. W tym czasie bóg ten był najprawdopodobniej jedną z postaci pod którymi czczono boga Apollo w tym mieście[4].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Znana jest ugarycka świątynia Reszefa (druga połowa II tysiąclecia p.n.e.), zlokalizowana na północnych terenach oddziaływania kultury syropalestyńskiej. Miejsce kultu składało się z dwóch dziedzińców: w przednim stał obelisk, drugi (na lewo od przedniego) prowadził do celli z posągiem bóstwa, otoczonym antami. Poza główną cellą świątynia posiadała dwie podrzędne. W obrębie zespołu znajdowały się mieszkania i warsztaty. W trakcie późniejszej przebudowy celle poszerzono kosztem warsztatów i mieszkań[13].

Uwagi

  1. Symbolem kananejskiego Reszefa była strzała, o czym świadczą teksty w których określany jest on jako "Reszef, pan strzały" (ugar. b'l hz ršp) czy "Reszef - ten od strzały" (fenic. ršp ḥṣ); Baker D.W., Biblical Faith..., s. 54.
  2. Reszef identyfikowany jest z Apollem m.in. w datowanym na 363 r. p.n.e. dwujęzycznym, grecko-fenickim tekście pochodzącym ze starożytnego miasta Tamassos. W innym dwujęzycznym grecko-fenickim tekście z miasta Idalion fenickie ršp mkl przetłumaczone zostało na grecki jako "Apollo z Amyklaj"; Theological Dictionary..., s. 13.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Lurker M., Bogowie i symbole..., s. 181.
  2. 2,0 2,1 2,2 The International Standard..., s. 141.
  3. 3,0 3,1 3,2 Theological Dictionary..., s. 11.
  4. 4,0 4,1 4,2 Theological Dictionary..., s. 13.
  5. Theological Dictionary..., s. 11-12.
  6. Eerdmans Dictionary..., s. 959.
  7. Arnaud D., Starożytny Bliski Wschód..., s. 198, 237.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Theological Dictionary..., s. 12.
  9. The International Standard..., s. 142.
  10. Arnaud D., Starożytny Bliski Wschód..., s. 264.
  11. 11,0 11,1 Hastings J., Encyclopedia of Religion..., s. 890.
  12. West M., Wschodnie oblicze Helikonu, s. 98.
  13. D. Arnaud, Starożytny Bliski Wschód..., s. 188.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arnaud D., Starożytny Bliski Wschód. Od wprowadzenia pisma do Aleksandra Wielkiego, Warszawa 1982. ISBN 83-01-03000-3.
  • Baker D.W., Biblical Faith and Other Religions: An Evangelical Assessment, Kregel Academic 2004. ISBN 978-0825420269
  • Eerdmans Dictionary of the Bible, pod redakcją D.N. Freedmana, Cambridge 2000. ISBN 0-8028-2400-5.
  • Hastings J., Encyclopedia of Religion and Ethics, t. 18, Kessinger Publishing 2003. ISBN 978-0766136953.
  • Lurker M., Bogowie i symbole starożytnych Egipcjan, Warszawa 1995. ISBN 83-07-02470-6.
  • The International Standard Bible Encyclopedia, t. IV (Q-Z), pod redakcją G.W. Bromileya, Wm. B. Eerdmans Publishing 1995. ISBN 978-0802837844.
  • Theological Dictionary of the Old Testament, t. 14, pod redakcją G.T. Butterwecka, H. Ringgrena i H-J. Fabry'ego, Wm. B. Eerdmans Publishing 2004. ISBN 978-0802823458.
  • West M., Wschodnie oblicze Helikonu. Pierwiastki zachodnioazjatyckie w greckiej poezji i micie, Kraków 2006. ISBN 978-83-89598-79-0.