Rewolucja goździków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Portugal Coat of Arms
Artykuł z serii
Historia Portugalii
Mural z okazji 25-lecia rewolucji

Rewolucja goździków (port. Revolução dos Cravos) – wojskowy zamach stanu w Portugalii, który doprowadził do obalenia dyktatury następcy António SalazaraMarcelo Caetano. Nazwa pochodzi stąd, że żołnierzom w lufy karabinów wkładano goździki. Rewolucja oprócz obalenia Caetano przyniosła dekolonizację portugalskich posiadłości w Afryce i Azji. Wydarzenia te zapoczątkowały burzliwy proces demokratyzacji systemu politycznego w tym kraju.

Przebieg wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1974 r. szef sztabu armii gen. António de Spínola został usunięty ze stanowiska za krytykę polityki kolonialnej rządu. 25 kwietnia 1974 r. zakonspirowana grupa młodych oficerów o poglądach lewicowych (Ruch Sił Zbrojnych, MFA) dokonała przewrotu. Zamach stanu odbył się w sposób praktycznie bezkrwawy (zginęły cztery osoby zabite przez agentów tajnej policji PIDE podczas oblężenia jej siedziby). Celem Ruchu Sił Zbrojnych była likwidacja dyktatury i zakończenie trwających trzynaście lat wojen kolonialnych w Angoli, Mozambiku oraz Gwinei Bissau. Ruch Sił Zbrojnych powołał Komitet Ocalenia Narodowego który rozpoczął reformy demokratyczne. Z emigracji wrócili działacze opozycji w tym lider Akcji Socjalistycznej, Mario Soares[1].

Na czele rządu Ocalenia Narodowego stanął de Spínola (prezydent od 15 maja 1974), który jednak popadł w konflikt z większością MFA próbując spowolnić proces dekolonizacji. 17 lipca 1974 r. na czele rządu stanął pułkownik Vasco dos Santos Gonçalves a major Otelo Saraiva de Carvalho został dowódcą specjalnej formacji COPCON. We wrześniu Spínola wezwał "milczącą większość" do oporu przeciw radykałom, co jednak zakończyło się fiaskiem i doprowadziło do dymisji Spínoli 30 września 1974 r. (nowym prezydentem został gen. Francisco da Costa Gomes).

Do zwrotu w portugalskiej rewolucjo doszło 11 marca 1975. Generał de Spinola próbował przeprowadzić pucz wojskowy która został jednak zdławiony a de Spinola uciekł z kraju. Nieudany pucz doprowadził do wzrostu znaczenia radykalnej lewicy i przyspieszenia przemian. Ruch Sił Zbrojnych stał się instytucją, rozwiązano Komitet Ocalania Narodowego przekazując jego uprawnienia Radzie Rewolucyjnej. 25 marca powstał czwarty już rząd tymczasowy, wzrosły w nim wpływy lewicy wojskowej i komunistów osłabły natomiast wpływy partii socjalistycznej. Lider centrolewicy Mario Soares utracił stanowisko ministra spraw zagranicznych. Rząd po pewnym czasie poszerzony został o Portugalski Ruch Demokratyczny, co wzmocniło pozycję bloku MFA i partii komunistycznej[2].

Rząd koalicyjny podjął decyzję o nacjonalizacji kluczowych elementów gospodarki, banków (z wyjątkiem zagranicznych), towarzystw ubezpieczeniowych, rząd ustanowił też reformę rolną. Po przeprowadzeniu kluczowych reform rozpoczęły się wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego. Będąca faworytem Partia Socjalistyczna (PSP) deklarowała że jej głównym celem jest budowa ustroju socjalistycznego i wprowadzanie zasad sprawiedliwości społecznej. PSP opowiadała się za stopniowymi zmianami. Wybory z 1975 roku okazały się zwycięstwem PSP która uzyskała 37,8%, jej lewicowi rywale, PPK i MDP, uzyskali kolejno 12,5% i 4,1% poparcia. Na koalicję partii rządzących (łącznie z prawicową Partią Ludowo-Demokratyczną która uzyskała 26,4%) przypadło aż 80% głosów wyborców[3].

Po wygranych wyborach, Soares stwierdził że program PSP pozostaje zbieżny z celami ogłoszonymi przez MFA, odnowiono deklarację o sojuszu między MFA, PPD i PSP. Zarówno PPK i MFA popierały szereg reform m.in. wprowadzeniu reformy rolnej, wprowadzenia demokracji bezpośredniej poprzez powołanie zgromadzeń ludowych. Zmiany te nie podobały się socjalistom, umocniło to jedynie konflikt między nimi a Ruchem Sił Zbrojnych[4]. 8 lipca radykalni członkowie Zgromadzenia MFA uchwalili "Plan przewodni więzi między narodem a Ruchem Sił Zbrojnych" zakładający stworzenie pozaparlamentarnego systemu "władzy ludowej"; w odpowiedzi na to ministrowie-socjaliści i prawicowcy ustąpili z rządu. Wewnątrz MFA coraz większą rolę odgrywała centroprawica popierana przez partię socjalistyczną. 8 sierpnia 1975 generał Goncalves powołał piąty rząd tymczasowy, został on wyłoniony nie spośród partii lecz spośród polityków wojskowych i cywilnych nie związanych z żadną z partii politycznych[5]. 6 września Vasco Goncalvesa na stanowisku premiera zastąpił umiarkowany adm. José Baptista Pinheiro de Azevedo. Przeciwko nowemu rządowi wystąpiła radykalna opozycja (co doprowadziło do proklamowania przez rząd bezprecedensowego "strajku" 20 listopada).

20 listopada 1975 roku z inicjatywy PSP i PPD zawieszono działalność MFA. Rewolucyjnie nastawione wojska w odpowiedzi ogłosiły stan pogotowia. 25 listopada doszło do nieudanej próby zamachu stanu lewicy na lewo od socjalistów, zamach wykorzystała prawica która zażądała odsunięcia wojskowych od udziału w polityce[6].

12 grudnia 1975 r. MFA utraciła swą przewodnią pozycję w państwie, w lutym 1976 r. z preambuły porozumienia konstytucyjnego usunięto sformułowanie o budowie socjalizmu, państwo pozostało jednak nominalnie socjalistyczne. Wybory parlamentarne 25 kwietnia 1976 r. potwierdziły przewagę sił umiarkowanych (PSP 35%, PPD 24%, CDS 16%, PCP 14%). Także wybory prezydenckie 27 czerwca 1976 r. wygrał popierany przez socjalistów generał António Ramalho Eanes (62% wobec 17% dla Carvalho).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zygmunt Broniarek, Roman Samsel, Kto się boi rewolucji portugalskiej. Portugalia 1974-1975, Warszawa 1975
  • Jacques Fremontier, Portugalia bez niedomówień, Warszawa 1978
  • Tadeusz Iwiński, Portugalia na zakręcie historii, Warszawa 1975
Commons in image icon.svg

Przypisy

  1. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 234-235
  2. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 240
  3. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 241
  4. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 242
  5. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 243
  6. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 245