Richard Francis Burton

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Richard Francis Burton

Sir Richard Francis Burton (ur. 19 marca 1821 w Torquay, Devonshire, zm. 20 października 1890 w Trieście) – brytyjski żołnierz, dyplomata, lingwista, pisarz, podróżnik i odkrywca w Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i Ameryce Południowej.

Młode lata[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec Irlandczyk był zawodowym wojskowym w armii brytyjskiej, gdzie dosłużył się stopnia pułkownika. Po zakończeniu edukacji w szkołach prywatnych na kontynencie europejskim Burton zapisał się na arabistykę na uniwersytecie w Oksfordzie, ale już po roku został z uczelni usunięty za udział w pojedynku. W związku z tym w roku 1842 wstąpił do sił zbrojnych Kompanii Wschodnioindyjskiej jako oficer piechoty w pułku Bombay Native Infantry, w którym służył przez siedem lat w dzisiejszym Pakistanie. Dużo podróżował ucząc się języków perskiego, afgani i hindustani oraz doskonaląc swój arabski. Wkrótce został oficjalnie tłumaczem w swoim pułku. Jego raport po wykryciu afery z udziałem żołnierzy pułku w męskich domach publicznych w Karaczi wywołał wiele kontrowersji i spowodował odwołanie go w roku 1849 do Anglii.

Wyprawa do Mekki[edytuj | edytuj kod]

W roku 1853 otrzymał roczny urlop na doskonalenie swej znajomości arabskiego i wyjazd na Bliski Wschód. Dokonawszy dla niepoznaki obrzezania, w przebraniu pielgrzyma, jako afgański lekarz Mirza Abdullah dotarł do Mekki i Medyny. Jako pierwszy Brytyjczyk miał możność obejrzeć z bliska i dokonać rysunków przedstawiających najświętsze sanktuarium islamu i tajemniczy "czarny kamień". Planował także wyprawę w poprzek Półwyspu Arabskiego, by móc na własne oczy zobaczyć tajemniczy "Pusty kwartał" (arab. Rub' al-Khali)[1], ale zachorował i zmuszony był do powrotu do Egiptu, a stamtąd do Bombaju.

Afryka[edytuj | edytuj kod]

Somalia[edytuj | edytuj kod]

W 1854 roku Burton otrzymał rozkaz spenetrowania "Złotego Rogu Afryki", a w szczególności nie zbadanego obszaru zwanego Somaliland (dzisiejsza Somalia). Na czele nielicznej ekspedycji, w skład której wchodzili trzej oficerowie brytyjscy – G. E. Herne, John Hanning Speke i William Stroyan, wylądował w Adenie i zaraz na wstępie odwiedził osławione w tamtych czasach centrum handlu niewolnikami Harar w północnowschodniej Abisynii. Przebrany – jak uprzednio – za Araba, dostał się, jako pierwszy Europejczyk, do zamkniętego miasta i odbył szereg spotkań z miejscowymi prominentami. Po dziesięciu dniach wrócił – samotnie wędrując przez pustynię – do Adenu.

Dalsza część wyprawy miała mniej szczęśliwy przebieg. Nim jeszcze ekspedycja opuściła wybrzeże na południe od dzisiejszego Mogadiszu[2], została znienacka zaatakowana przez tubylców. Stroyan zginął, a Burton został ciężko raniony w twarz[3].

Po wyzdrowieniu Burton wziął udział w wojnie krymskiej (1854-1856), ale już w roku 1856 ponownie znalazł się w Afryce. Rok wcześniej dwaj podróżnicy niemieccyJohann Ludwig Krapf i Johann Rebmann – ogłosili, że w sercu Czarnego Lądu znajduje się wielkie jezioro, być może wielkości Morza Kaspijskiego, będące prawdopodobnie źródłem Nilu.

Do źródeł Nilu[edytuj | edytuj kod]

Ekspedycja – sponsorowana przez Królewskie Towarzystwo Geograficzne i brytyjskie ministerstwo spraw zagranicznych – wyruszyła w drogę w sierpniu 1857 roku z Bagamoyo w dzisiejszej Tanzanii[4]. Była to pierwsza ekspedycja poszukująca źródeł Nilu, która nie wyruszyła z Aleksandrii, lecz ze wschodniego wybrzeża Afryki. Na jej czele stali Burton i współtowarzysz z Somalii – Speke. Karawana liczyła 130 tragarzy i 30 zwierząt jucznych. Sułtan Zanzibaru dostarczył przewodników, z Sidi Bombayem na czele.

Wędrując szlakiem arabskich karawan w roku 1858 dotarli do miejscowości Tabora[5], położonej w odległości około 800 kilometrów od wybrzeża, gdzie dowiedzieli się, że rzekome wielkie jezioro to trzy oddzielne zbiorniki wodne. Posuwając się dalej na zachód z biegiem rzeki Malagarasi 13 lutego 1858 roku dotarli do Udżidżi nad jeziorem Tanganika. Obaj podróżnicy byli w tym czasie obłożnie chorzy. Burton był niemal sparaliżowany, a Speke prawie oślepł od gorączki malarycznej. W tej sytuacji pozostali przez jakiś czas w Udżidżi. Speke, który pierwszy doszedł do zdrowia, odbył kilka podróży czółnem po jeziorze. Burton był przekonany, że jezioro Tanganika jest źródłem Nilu, ale wyprawy Speke'a tego nie potwierdziły.

W związku z tym, że żaden z podróżników nie doszedł w pełni do zdrowia, a wyprawie brakło żywności i aparatury pomiarowej[6], zawrócono do Tabory. Tam Speke zdecydował się podjąć jeszcze jedną wyprawę na północ. Wrócił po sześciu tygodniach twierdząc, że rzeka Nil wypływa z innego zbiornika wodnego, który nazwał jeziorem Wiktorii. Od tej chwili między nim a Burtonem rozpoczął się spór, który miał trwać aż do śmierci Speke'a w roku 1864[7].

Wkrótce po powrocie z Afryki Speke udał się do Królewskiego Towarzystwa Geograficznego, gdzie ogłosił rezultaty swych badań[8] i zyskał miano odkrywcy źródeł Nilu. W ciągu kilku następnych lat Burton starał się obalić jego tezę o źródłach Nilu w Jeziorze Wiktorii[9].

Po powrocie z Afryki Burton pojął za żonę Izabellę Arundel. W latach 1860-1861 odwiedził Stany Zjednoczone odbywając podróż do Salt Lake City i opisując w książce "City of the Saints" życie mormonów. W roku 1861 wrócił do Afryki jako konsul brytyjski w Zatoce Gwinejskiej i dokonał pierwszego wejścia na górę Kamerun.

Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

W roku 1865 został mianowany konsulem brytyjskim w São Paulo w Brazylii, co zaowocowało podróżą w poprzek kontynentu południowoamerykańskiego.

W roku 1869 wrócił na Bliski Wschód jako dyplomata w Damaszku, a od roku 1872 podjął pracę konsula w austriackim wówczas Trieście.

W latach 1877-1882 brał udział w wyprawach w poszukiwaniu złota na Bliskim Wschodzie i w Ghanie. W roku 1886 królowa Wiktoria obdarzyła go tytułem szlacheckim. W cztery lata później zmarł na posterunku w Trieście. Przetłumaczył Księgę tysiąca i jednej nocy, które zostały wydane jako The Arabian Nights w 1885. Badacz afrykańskich i arabskich zachowań seksualnych. Tłumacz orientalnej literatury erotycznej.

Osiągnięcia[edytuj | edytuj kod]

Sir Richard Burton był pierwszym Brytyjczykiem, który dotarł do Mekki w Arabii i Harar w Etiopii. Był też pierwszym podróżnikiem, który przedsięwziął podróż do źródeł Nilu ze wschodniego wybrzeża Afryki. Był poliglotą znającym 29 języków obcych i 11 dialektów. Napisał wiele książek o swych odkryciach, przetłumaczył też na angielski "Opowieści 1001 nocy".

Burton w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W roku 1990 ukazał się amerykański film historyczno-przygodowy Góry Księżycowe w reżyserii Boba Rafelsona. W filmie spór pomiędzy obu odkrywcami został przedstawiony jako konflikt pomiędzy angielskim arystokratą Speke'em i irlandzkim parweniuszem Burtonem, co nie do końca znajduje potwierdzenie w faktach. Sir Burton jest również (wraz z Algernonem Swinburnem) głównym bohaterem steampunkowej trylogii autorstwa marka Hoddera. Jako brytyjski agent rozwiązuje sprawę Skaczącego Jacka (wyd. polskie "Mark Hodder przedstawia Burtona i Swinburne`a w dziwnej sprawie Skaczącego Jacka", Fabryka Słów, 2012) i Nakręcanego Człowieka ("Mark Hodder przedstawia Burtona i Swinburne`a w zdumiewającej sprawie Nakręcanego Człowieka", Fabryka Słów, 2012). Trzecia część trylogii, zatytułowana "Wyprawa w Góry Księżycowe" planowana jest na 2013 rok.

Przypisy

  1. Pustynne, piaszczyste wnętrze półwyspu.
  2. Wówczas Berbera.
  3. Celnie rzucony oszczep przebił mu policzek i język.
  4. Na wysokości Zanzibaru.
  5. Wówczas Kezeh.
  6. Straconej lub skradzionej przez krajowców.
  7. Do dzisiaj nie wiadomo, czy był to nieszczęśliwy wypadek podczas polowania, czy samobójstwo.
  8. Wbrew wcześniejszym ustaleniom z Burtonem, że nie będą działać przeciwko sobie.
  9. W roku 1874 wersję Speke'a potwierdził Henry Morton Stanley; w rzeczywistości źródłem Nilu jest rzeka Kagera.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Carl Waldman & Alan Wexler: Encyclopedia of Exploration: Explorers. New York: FactsOnFile, 2004. ISBN 0-8160-4678-6.
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Richarda Francisa Burtona