Rodzajnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Rodzajnik – specyficzny rodzaj przedimka, który oprócz właściwej przedimkowi kategorii określoności bądź nieokreśloności, wyznacza dodatkowo kategorię rodzaju gramatycznego, choć nie we wszystkich językach jest to ścisłe wyznaczenie w każdym przypadku – np. formy liczby mnogiej rodzajników niemieckich (die) lub francuskich (les) pełnią wyłącznie funkcję przedimków, gdyż w żaden sposób nie określają rodzaju gramatycznego następującego po nich rzeczownika.

Rodzajnik może zostać użyty nie tylko przed rzeczownikiem, lecz także przed konstrukcją rzeczownikową, a niekiedy również przed przymiotnikiem lub liczebnikiem użytym rzeczownikowo.

Występowanie rodzajników w różnych językach[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki mogą poprzedzać rzeczownik (jak np. w języku niemieckim czy francuskim), bądź też występować po nim (jak w niektórych językach bałkańskichbułgarskim, rumuńskim i albańskim czy językach skandynawskich).

Rodzajniki, podobnie jak przedimki, dzielą się na:

  • określone;
  • nieokreślone.

W językoznawstwie wyróżnia się również tzw. przedimek zerowy, tj. taką sytuację, gdzie przedimka/rodzajnika nie stosujemy, chociaż wynikałoby to ze struktury zdania.

W większości języków (np. polskim, rosyjskim, łacinie, chińskim czy koreańskim) rodzajniki nie występują w ogóle, a ich funkcję pełnią inne części mowy lub sama forma rzeczownika.

W tłumaczeniach na język polski rodzajniki najczęściej są pomijane. Jednak w języku polskim również można zaobserwować proces identyczny do tego, który spowodował powstanie rodzajników w innych językach indoeuropejskich (w języku praindoeuropejskim rodzajników nie było). W poniższych zdaniach zaimki wskazujące ten/ta/to wyraźnie pełnią funkcję identyczną do przedimka określonego:

Co z Polską?
Ten Tomek jest nie do wytrzymania.
Co mam z tym Robertem zrobić?

Rodzajniki w języku bułgarskim[edytuj | edytuj kod]

Język bułgarski posiada określone formy rodzajnika.

Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki
l. poj. -ът, -a, -ят, -тa -тo
l. mn. -тe -тa
  • Dla rzeczowników rodzaju męskiego liczby pojedynczej rodzajnik może przyjmować tzw. postać pełną -ът, -ят bądź krótką -a, . Wynika to przede wszystkim z konwencji ortograficznej, ponieważ w wymowie różnica między formą pełną a krótką rodzajnika ulega zatarciu. Konwencja ortograficzna stanowi, iż rzeczownik przybiera pełną formę rodzajnika wówczas, gdy w zdaniu pełni funkcję podmiotu, w pozostałych przypadkach przybiera formę krótką, np.:
    Учeникът (podmiot) чeтe книгa. – (ten) Uczeń czyta książkę.
    Професорът (podmiot) вижда учeникa (dop. bliższe) – (ten) Profesor widzi ucznia.
  • Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na spółgłoskę mają formę rodzajnika -ът, -a, np.:
    нoж "nóż" – нoжът / нoжa, шaл "szal" – шaлът / шaлa, фpизьop "fryzjer" – фpизьopът / фpизьopa
  • Rzeczowniki męskie z przyrostkiem -тeл, -ap, przyjmują rodzajnik w formie -ят, , np.:
    aптeкap "aptekarz" – aптeкapят / aптeкapя , пpиятeл "przyjaciel" – пpиятeлят / пpиятeля, трамвай "tramwaj" - трамваят / трамвая
  • Rzeczowniki rodzaju męskiego z zakończeniem -a, otrzymują formę rodzajnika -тa, np. баща "ojciec" - бащата, съдия "sędzia" - съдията, podobnie jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, np. сестра "siostra" - сестрата.
  • Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które kończą się na spółgłoskę , po dodaniu formy rodzajnika zachowują podwójne -тт-, np. младост "młodość" - младостта.
  • W liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki przybierają rodzajnik -те, np. ученик "uczeń" - учениците, жена "kobieta" - жените.
  • Rzeczowniki rodzaju męskiego, które w liczbie mnogiej kończą się na -a, , otrzymują formę rodzajnika -тa, np. крак "noga" - краката, podobnie jak rzeczowniki rodzaju nijakiego, np. дете "dziecko" - децата.
  • Przymiotniki rodzaju męskiego mają formę rodzajnika -ият, , np. лош "zły" - лошият / лошия.

Użycie form z rodzajnikiem[edytuj | edytuj kod]

Formy z rodzajnikiem zawsze oznaczają przedmiot dokładnie określony lub znany już poprzednio, np.:

  1. gdy wspomniano przedmiot po raz kolejny w tekście lub rozmowie, np.:
    Cпирам пpeд eднa къщa. Къщaтa e гoлямa. Пpeд нeя имa гpaдинa. Гpaдинaтa e пълнa c кpacиви цвeтя. – Zatrzymuję się przed jakimś domem. Dom (ten) jest duży. Przed nim znajduje się ogród. Ogród (ten) jest pełen ładnych kwiatów.
  2. gdy z sytuacji lub kontekstu wiadomo o jaki przedmiot chodzi, np.:
    Oтвopи пpoзopeцa! – Otwórz okno! (to, które jest przed tobą)
    Moля дaй ми книгaтa! – Proszę cię, daj mi książkę! (tzn. książkę, którą widzisz przed sobą lub o której jest mowa)
  3. gdy przedmiot wysuwa się na plan pierwszy jako przedstawiciel grupy pokrewnych przedmiotów, jest uważany za przedstawiciela rodzaju (gatunku), np.:
    Bълкът e xищнo живoтнo. – Wilk jest zwierzęciem drapieżnym.
    Жeнaтa e oпopa нa ceмeйcтвoтo. – Kobieta jest ostoją rodziny.
  4. gdy rzeczownik występuje w liczbie mnogiej, ogarniając wszystkie określone nim pojęcie, np.:
    Eзepaтa ca пo-мaлки oт мopeтaтa. – Jeziora (wszystkie) są mniejsze niż morza.
  5. gdy po rzeczownikach występują krótkie formy zaimków dzierżawczych, np.:
    пaлтoтo мy – jego płaszcz , дeцaтa ни – nasze dzieci
    Jeżeli rzeczownik występuje wraz z przymiotnikiem, tworząc grupę imienną, rodzajnik dodawany jest do pierwszego wyrazu grupy imiennej – przymiotnika (w języku bułgarskim przymiotnik stoi przed rzeczownikiem) Добрият студент.

Użycie form bez rodzajnika[edytuj | edytuj kod]

Nie używa się rodzajników:

a) przy imionach (nazwach) własnych

wyjątki: Дyнaвът – Dunaj, Aлпитe – Alpy, Ватиканът Watykan itd.

b) jeżeli rzeczownik pospolity oznacza tytuł

Дoктop Пeeв нaпpaви oпepaция. – Doktor Peew przeprowadził operację.

c) w różnych wyrażeniach, jak np.:

нa пaзap – po zakupy (na targ) , нa paзxoдкa – na spacer , нa yчилищe – do szkoły itd.

Rodzajniki w języku francuskim[edytuj | edytuj kod]

W języku francuskim wyróżnia się rodzajniki nieokreślone (fr. articles indéfinis) oraz rodzajniki określone (fr. articles définis).

Rodzajniki nieokreślone[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki nieokreślone poprzedzają rzeczowniki rodzaju męskiego (un) i żeńskiego (une) w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej (des). Użycie rodzajnika nieokreślonego oznacza, że podmiot, o którym mowa, pozostaje bliżej nieznany mówiącemu.

Rodzajniki nieokreślone w liczbie pojedynczej posiadają tę samą formę co liczebniki główne jeden i jedna. Znaczenie części zdania un i une wynika z jego kontekstu. Przykład:

Une hirondelle est revenue.

Zdanie to przetłumaczyć możemy zarówno Przyleciała jakaś jaskółka jak również Przyleciała jedna jaskółka, zależnie od kontekstu wypowiedzi.

Rodzajniki określone[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki określone porzedzają rzeczowniki rodzaju męskiego (le) i żeńskiego (la) w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej (les). Użycie rodzajnika określonego oznacza, że podmiot, o którym mowa, jest mówiącemu znany.

Rodzajniki określone liczby pojedynczej zmieniają się w l', jeśli poprzedzany bezpośrednio rzeczownik zaczyna się fonetycznie od samogłoski:

un pilote → le pilote (pilot)
une raison → la raison (powód, racja)
un oiseau → l'oiseau (ptak)
une âme → l'âme (dusza)
un horison → l'horison (horyzont)

ale:

un haut-parleur → le haut-parleur (głośnik)

Stosowanie rodzajników[edytuj | edytuj kod]

  • Ze względu na brak możliwości określenia rodzaju lub liczby rzeczownika na podstawie jego formy (odmiennie niż w języku polskim), użycie rodzajnika jest niezbędne dla określenia tych cech, np.:
un Polonaisdes Polonais (Polak – Polacy)
  • Ze względu na jednakową wymowę lub pisownię niektórych rzeczowników, użycie rodzajnika pozwala na ich rozróżnienie, np.:
le postela poste (posterunek, placówka – poczta)
  • Rodzajnik nieokreślony jest używany w zdaniach mających charakter prawdy ogólnej. Zdanie:
Un chien ne trahit jamais son maître.
oznacza Żaden pies nie zdradzi nigdy swojego pana
  • Rodzajnik nieokreślony w liczbie mnogiej (des) prawie zawsze zamienia się w de w zdaniu przeczącym:
Michel mange des fruits. / Michel ne mange jamais de fruits. (Michał jada owoce. / Michał nigdy nie jada owoców.)
  • Rodzajnik des zamienia się również w de jeśli pomiędzy nim a rzeczownikiem, który określa, znajduje się część zdania pełniąca również rolę określenia:
un fruit délicieux → des fruits délicieux (smaczny owoc smaczne owoce)
un délicieux fruit exotique → de délicieux fruits exotiques (smaczny owoc egzotyczny smaczne owoce egzotyczne)
  • Rodzajnik określony w liczbie pojedynczej może służyć określeniu również zbiorowości lub gatunku. W zdaniu:
Le chien est le meilleur ami de l'homme. (Pies jest najlepszym przyjacielem człowieka)
nie chodzi o pojedynczego psa, lecz o cały gatunek, jak również nie o konkretnego człowieka, lecz cały rodzaj ludzki.
  • Rodzajnik określony jest również używany w celu wyrażenia szacunku dla jakiejś funkcji, np.:
Monsieur le Président (Pan Prezydent).
  • Rodzajniki mogą nie być stosowane przed nazwami własnymi (z wyjątkiem takich, których stanowią integralną część, np.: Le Havre, La Haye), dotyczy to zwłaszcza imion, nazwisk, nazw miast, w przypadku nazw państw, pasm górskich lub rzek zaimki są z kolei zwykle używane. Są również często opuszczane w tytułach i hasłach reklamowych.

Jeśli rodzajniki są używane do nazw własnych, to wyłącznie określone. Użycie nieokreślonych jest możliwe w celu nadania zdaniu specyficznego sensu, np. zdanie:

Jamais fortune n’a trahi une France rassemblée (Charles de Gaulle)
można tłumaczyć jako Szczęście nigdy nie opuściło zjednoczonej Francji, przy czym należy rozumieć, że nie chodzi o "konkretną", aktualną Francję lecz o "każdy" kraj, noszący tę nazwę w przeszłości.
  • Rodzajniki nie są stosowane, jeśli rzeczownik jest określany przez niektóre zaimki, które przejmują jego funkcję np.:
une robecette robe ((jakaś) sukienka – ta/tamta sukienka)
  • Specyficzną formą rodzajnika nieokreślonego jest rodzajnik cząstkowy. Składa się on z przyimka de, połączonego z rodzajnikiem określonym le (du), la (de la) lub l' (de l') i jest używany dla określenia pewnej części (ilości) obiektów niepoliczalnych, zwykle nieożywionych lub abstrakcyjnych, np.:
Je bois du lait. (Piję mleko.),
Elle a de la grâce. (Ona ma (sporo) wdzięku.)
rodzajnik cząstkowy występuje jedynie w liczbie pojedynczej, chyba że określany rzeczownik nie posiada liczby pojedynczej, wtedy rodzajnik cząstkowy przyjmuje formę des. Może to prowadzić do pomyłki z rodzajnikiem nieokreślonym w liczbie mnogiej, który posiada tę samą formę, należy więc pamiętać, że des poprzedzające rzeczownik, który może występować w liczbie pojedynczej jest rodzajnikiem nieokreślonym a nie sciągniętym.
Inną możliwą pomyłką jest zrozumienie konstrukcji przyimka de + rodzajnik określony jako rodzajnika cząstkowego, np.:
(1) Je parle de l'eau.
(2) Je veux de l'eau.
Zdanie (1) oznacza Mówię o wodzie, zdanie (2) – Chcę (trochę) wody. Rozróżnienie wymaga znajomości reguł konstrukcji zdań z czasownikami parler (mówić) i vouloir (chcieć).
  • Specyficzną formą rodzajnika określonego jest rodzajnik ściągnięty. Rodzajniki le oraz les ulegają ściągnięciu, gdy określane rzeczowniki byłyby poprzedzone przyimkami à lub de:
à z le przechodzi w au a z les w aux:
Une tarte au potiron. / Une tarte aux pruneaux. (Placek z dynią. / Placek z suszonymi śliwkami.)
de z le przechodzi w du a z les w des:
La maison du voisin. / La maison des voisins. (Dom sąsiada. / Dom sąsiadów.)
rodzajniki la i l' nie ulegają ściągnięciu.
Rodzajnik ściągnięty du może być pomylony z rodzajnikiem cząstkowym, który ma tę samą formę. Podobnie rodzajnik ściągnięty des może być pomylony zarówno z rodzajnikiem cząstkowym jak i rodzajnikiem nieokreślonym.:
J'aime le parfum du lilas – J'ai cueilli du lilas. (Lubię zapach bzu Zbierałem bez)
J'aime le parfum des fleurs. J'ai cueilli des fleurs. (Lubię zapach kwiatów Zbierałem kwiaty.
Podobnie jak w przypadku rodzajnika cząstkowego, rozróżnienie wymaga znajomości reguł konstrukcji zdań z czasownikami aimer (lubić, kochać) i cueillir (zbierać, gromadzić).
  • Rodzajniki nie są z reguły tłumaczone na język polski, z wyjątkiem sytuacji gdy jest to niezbędne dla zachowania zrozumiałości zdania. Zależnie od kontekstu używa się wtedy takich słów jak: jakiś, nieokreślony, jeden dla zaimka nieokreślonego oraz ten, konkretny dla określonego.

Rodzajniki w języku hiszpańskim[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki w języku hiszpańskim mogą być:

  • określone (artículo determinado)
  • nieokreślone (artículo indeterminado)

Rzeczowniki w rodzaju męskim posiadają rodzajnik w liczbie pojedynczej el, natomiast w liczbie mnogiej odpowiednikiem jest los.

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego posiadają rodzajnik la i odpowiednio dla liczby mnogiej rodzaju żeńskiego las. W przypadku rodzajnika nieokreślonego są to odpowiednio un (r. męski) i una (r. żeński). W liczbie mnogiej rodzajnik nieokreślony przyjmuje formy unos dla rodzaju męskiego i unas dla rodzaju żeńskiego[1].

Przykłady:

  • la mentira → kłamstwo
  • la lámpara → lampa
  • el teléfono → telefon

Rodzajniki w języku niemieckim[edytuj | edytuj kod]

W języku niemieckim wyróżnia się następujące rodzajniki:

  • nieokreślone (niem. der unbestimmte Artikel);
  • określone (niem. der bestimmte Artikel).
  • zerowy

Pierwsze dwa odmieniają się przez przypadki.

Rodzajnik nieokreślony[edytuj | edytuj kod]

W języku niemieckim rozróżniamy dwa rodzajniki nieokreślone:

Najczęściej rodzajników tych używa się, gdy

  • mówimy o czymś po raz pierwszy;
  • po wyrażeniu es gibt (jest, są, znajduje się).

Rodzajniki określone[edytuj | edytuj kod]

Wyróżniamy trzy niemieckie rodzajniki określone:

  • die – jest to rodzajnik oznaczający rodzaj żeński
  • der – rodzajnik rodzaju męskiego.
  • das – rodzajnik rodzaju nijakiego
  • die – rodzajnik oznaczający liczbę mnogą (odmieniany przez przypadki inaczej niż rodzajnik die dla rodzaju żeńskiego)

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rodzajników określonych używamy, gdy mówimy o danej rzeczy po raz kolejny (za pierwszym razem używamy rodzajnika nieokreślonego!). Gdy w poprzednim zdaniu mówiliśmy o ein Mann (jakimś mężczyźnie), mówiąc o nim znowu, powiemy już der Mann (ten mężczyzna). Jak już wspomniano, szczególną rolę w języku niemieckim pełni rodzajnik die. Oznacza on nie tylko rodzaj żeński. Używamy go również, gdy mówimy o rzeczach w liczbie mnogiej (der Mann ([ten] mężczyzna), ale die Männer ([ci] mężczyźni).

Rodzajnika określonego używamy również, gdy:

  • mówimy o rzeczach jedynych na świecie, niepowtarzalnych (Księżyc, Słońce);
  • przy większości nazw geograficznych (góry, rzeki, morza).
  • przy nazwach krajów o rodzaju innym niż nijaki lub występującymi w liczbie mnogiej (die Bundesrepublik Deutschland, der Iran, die Vereinigten Staaten)

Rodzajnik zerowy[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik zerowy, a właściwie przedimek zerowy, jest sztucznym terminem lingwistycznym, określającym sytuację, w której nie stosuje się rodzajnika. Rodzajnik zerowy mamy więc wtedy, gdy nie stosujemy rodzajnika, chociaż wynikałoby to ze struktury zdania. Kiedy "nie" używamy rodzajnika (używamy rodzajnika zerowego):

  • przed Herr (pan) oraz Frau (pani), przed tytułami zawodowymi i naukowymi (np. Professor) oraz szlacheckimi (Herzog, Prinz) i nazwami pełnionych funkcji (Präsident), gdy wyrazy te występują przed nazwiskiem
  • przed większością nazw państw i miast (tj. przed tymi, które posiadają rodzaj nijaki);
  • przed nazwami narodowości i zawodów (profesji) w orzeczniku
  • gdy mówimy o materiałach, z których coś jest wykonane (po przyimku aus, np. aus Papier = "z papieru");
  • po liczebnikach głównych;
  • po zaimkach nieokreślonych, np. viel (dużo), wenig (mało), etwas (trochę)
  • po zaimkach dzierżawczych, np. mein (mój)
  • gdy mówimy o jednostkach miary (ilość, waga, objętość).

Rodzajniki w języku włoskim[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik w języku włoskim występuje w trzech formach: określony (determinativo), nieokreślony (indeterminativo) i cząstkowy (partivo). Rodzajników zazwyczaj nie tłumaczy się. Czasami rodzajnik określony oddaje się polskim zaimkiem ten, ta, nieokreślony – jakiś, jakaś, pewien, pewna, zaś cząstkowy – trochę, kilka, niektórzy.

Rodzajnik nieokreślony jest używany do oznaczenia rzeczy nieokreślonej, określony wskazuje rzecz nam znaną albo unikatową (np. Il Sole – Słońce), a cząstkowy – część całości.

  • Rodzajnik nieokreślony:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 un dei[2] przed spółgłoską, przed samogłoską
 uno degli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z

Przykłady:

  • un fiore – (jakiś) kwiat; dei fiori – (jakieś) kwiaty
  • un amico – (jakiś) przyjaciel; degli amici – (jacyś) przyjaciele
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 una delle przed spółgłoską
 un' delle przed samogłoską[3]

Przykłady:

  • una donna – (jakaś) kobieta; delle donne – (jakieś) kobiety
  • un'amica – (jakaś) przyjaciółka; dell' amiche – (jakieś) przyjaciółki
  • Rodzajnik określony:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 il i przed spółgłoską
  lo gli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z
  l' gli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykłady:

  • il cane – pies; i cani – psy
  • lo specchio – lustro; gli specchi – lustra
  • l'elefante – słoń; gli elefanti – słonie
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 la le przed spółgłoską
 l' le przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykłady:

  • la casa – dom; le case – domy
  • l'amica – przyjaciółka; le amiche – przyjaciółki
  • Rodzajnik cząstkowy:
    • Rodzaj męski:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 del dei przed spółgłoską, przed samogłoską
 dello degli gdy wyraz zaczyna się na: gn, ps, s + spółgłoska, j, x, y, z
 delll' degli przed wyrazami zaczynającymi się na samogłoskę

Przykład:

  • del vino – (trochę) wina; degli uomini – niektórzy mężczyźni
  • Rodzaj żeński:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga Stosowanie
 della delle przed spółgłoską
 dell' delle przed samogłoską

Przykład:

  • dell' acqua – (trochę) wody; delle donne – kilka kobiet

Stosowanie rodzajnika[edytuj | edytuj kod]

Rodzajnik nie występuje przy:

  • imionach i nazwiskach,
  • nazwach większości miast i państw, ale: Il Cairo, Gli Stati Uniti – Stany Zjednoczone (liczba mnoga),
  • tytułach,
  • wyliczeniach,
  • rzeczownikach poprzedzonych przysłówkami poco, molto itp.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Współczesny słownik hiszpańsko-polski i polsko-hiszpański. Poznań: LektorKlett, 2008, s. 1023. ISBN 978-83-7429-367-9.
  2. Użycie rodzajnika nieokreślonego w liczbie mnogiej nie jest obowiązkowe.
  3. Każda forma rodzajnika (rodzajnik nieokreślony, określony i cząstkowy) przed rzeczownikami rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej zaczynającymi się samogłoską inną niż a może występować w formie pełnej i skróconej; jeżeli rzeczownik zaczynający się samogłoską a przybiera w obu rodzajach w liczbie pojedynczej tę samą formę, forma rodzajnika żeńskiego nie jest skracana.