Roman Jakobson

Roman Osipowicz Jakobson (ur.11 (kalendarz juliański)/ 23(kalendarz gregoriański) października 1896 w Moskwie, zm. 18 lipca 1982 w Bostonie) – rosyjski językoznawca, teoretyk literatury, slawista oraz teoretyk języka. Współtwórca metody strukturalnej, w swojej pracy łączył kompetencje literaturoznawcy i językoznawcy.

Studiował na uniwersytetach w Moskwie, następnie w Pradze. W latach 1933-1938 wykładał na uniwersytecie w Brnie. W latach 1946-1949 był kierownikiem katedry slawistyki Columbia University w Nowym Jorku, następnie profesor w Harvard University; od 1958 w Massachusetts Institute of Technology. Był członkiem wielu akademii nauk, w tym PAN od 1959.

W okresie międzywojennym był twórcą i jednym z czołowych teoretyków praskiej szkoły strukturalistycznej. Stworzył tzw. metodę dychotomiczną, a także rozwinął typologię systemów fonologicznych.

Schemat komunikacyjny Jakobsona

W rozprawie Poetyka w świetle językoznawstwa (polski przekład w: W poszukiwaniu istoty języka, t. 2) przedstawił jeden z najbardziej dziś rozpowszechnionych modeli komunikacji językowej i wywiódł z niej typologię funkcji języka (będącą rozszerzeniem typologii Karla Bühlera). Jako konstytutywne dla każdego aktu mowy Jakobson wymienia sześć czynników:

1. nadawcę (komunikatu),
2. kontekst,
3. komunikat,
4. kontakt (między nadawcą i odbiorcą),
5. kod (wspólny dla nadawcy i odbiorcy) oraz
6. odbiorcę.

W zależności od tego, który z tych elementów jest najbardziej wyeksponowany, można mówić o sześciu różnych funkcjach języka:

1. emotywnej (termin Antona Marty, inaczej: ekspresywna) – gdy komunikat skupiony jest na nadawcy,
2. poznawczej (inaczej: oznaczająca bądź denotatywna) – gdy skupiony jest na kontekście (wspólnym świecie nadawcy i odbiorcy),
3. poetyckiej – gdy komunikat skupiony jest na samym sobie,
4. fatycznej (termin Bronisława Malinowskiego) – gdy skupiony jest na kontakcie,
5. metajęzykowej (termin Alfreda Tarskiego)- gdy skupiony jest na kodzie i
6. konatywnej – gdy skupiony jest na odbiorcy.

Wybitny erudyta i poliglota, Jakobson był też autorem kilku tekstów dotyczących literatury polskiej (między innymi analizy wierszy Norwida i Wierzyńskiego).

Publikacje w języku polskim

• Polska literatura średniowieczna a Czesi, Paryż 1953.
• Poetyka w świetle językoznawstwa, przeł. z ang. Krystyna Pomorska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1960.
• Roman Jakobson, Morris Halle, Podstawy języka, sporządził, przypisami i artykułem wstępnym opatrzył Leon Zawadowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1964.
• (redakcja) Poetics = Poetyka = Poètika, Warszawa: PWN 1966.
• W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 1-2, wybór, red. nauk. i wstęp Maria Renata Mayenowa, Warszawa: PIW 1989.

Zobacz też

• strukturalizm, fonologia, poetyka, funkcje języka, komunikacja językowa, Praskie Koło Lingwistyczne, praska szkoła strukturalistyczna