Roman Melodos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Roman Pieśniarz)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Święty
Roman Melodos
Ῥωμανὸς [ὁ] Μελωδός
diakon (kat.)
święty mnich (praw.)[1]
1649. Пакроў.jpg
Data urodzenia ok. 490
Emesa (obecnie Hims)
Data śmierci ok. 555
Kościół/
wyznanie
katolicki, prawosławny
Wspomnienie 1 października (kat.)
1 października (praw. liturgia według kal. jul.)
14 października (praw. według kal. greg.)
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons

Roman Melodos, Roman Pieśniarz, znany również, jako Roman Hymnograf[2][a], (łac. Roman Melodos, gr. Ῥωμανὸς [ὁ] Μελωδός[3], cs. Prepodobnyj Roman Sładkopiewiec; ur. ok. 490 r. w Emesie, obecnie Hims, zm. ok. 555) – święty mnich w Kościele prawosławnym oraz diakon i święty Kościoła katolickiego, wielki poeta religijny Cesarstwa Bizantyńskiego, autor kontakiów poświęconych świętom cerkiewnym, Matce Bożej i innym świętym, z których do naszych czasów przetrwało około osiemdziesięciu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Roman Pieśniarz urodził się ok. 490 roku w syryjskiej Emesie[4] w rodzinie żydowskiej. W wieku młodzieńczym przyjął chrzest[5]. Po zdobyciu podstaw wykształcenia grecko-syryjskiego przeniósł się do Berytos, gdzie pogłębił wykształcenie klasyczne i znajomość retoryki. Po otrzymaniu święceń diakonatu około 515 roku przez trzy lata był kaznodzieją[6] w świątyni Zmartwychwstania Pańskiego[7]. Pod koniec panowania cesarza Anastazjusza I, przeniósł się do Konstantynopola i zamieszkał w klasztorze przy kościele Bogarodzicy (Theotόkos)[6] w dzielnicy Kyros[7].

W tym kościele miało miejsce przełomowe wydarzenie w jego życiu. Jak podaje Synaksarion, było to w wigilię Bożego Narodzenia, nie sprostawszy wyzwaniu chórzystów, aby zaśpiewał pieśń pochwalną na cześć Boga, Roman zaczął się modlić przed ikoną Matki Bożej i zasnął. We śnie zjawiła mu się Bogarodzica, podała mu zwój i poleciła, by go zjadł, co też uczynił[7][6]. Gdy się obudził, był już pierwszy dzień świąt. Roman wszedł na ambonę i zaśpiewał swój hymn – Dziewica rodzi dzisiaj Przedwiecznego... (He parthénos sémeron ton hyperúsion tíktei), najbardziej popularną pieśń bożonarodzeniową w 18 strofach, śpiewaną do XII wieku przez dwa chóry w stołecznych kościołach Mądrości Bożej i św. Apostołów, która do dzisiaj należy do ulubionych kolęd greckich[8].

Dalsze jego losy nie są znane. Zmarł po 550 lub 555 roku[b], został pochowany w kościele Bogurodzicy, gdzie oddawano mu cześć w dniu 1 października. Wyniesiony na ołtarze, jest czczony zwłaszcza w Kościołach prawosławnych tradycji greckiej i w Apostolskim Kościele Ormiańskim[8][6]. Wspomnienie liturgiczne świętego Romana, w Kościele katolickim, obchodzone jest 1 października (według tradycji greckiej)[9]. Cerkiew prawosławna wspomina go 1/14 października[10], tj 14 października według kalendarza gregoriańskiego.

Żywoty i ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Informacje o życiu Romana pochodzą z menologionu cesarza Bazylego II spod dnia 1 października (Cod. vat. 1313), z powstałego na przełomie X i XI wieku Kodeksu jerozolimskiego (Cod. jeros. 40) oraz z Żywota świętego Romana[7].

W ikonografii święty przedstawiany jest w liturgicznych szatach diakona, jako mężczyzna w średnim wieku z krótką brodą i zazwyczaj długimi, spadającymi na ramiona włosami. Przeważnie w prawej dłoni trzyma kadzidło, a w lewej otwartą ku sobie książkę do nabożeństw lub zwój z pierwszymi słowami hymnu: Dziewica rodzi dzisiaj Przedwiecznego...[11]

Charakter twórczości[edytuj | edytuj kod]

Przez lata Roman był melodosem przy kościele Bogarodzicy na Kyros. Tłumaczenie tego słowa jako „pieśniarz” niewiele mówi[12]. Melodos był przede wszystkim kaznodzieją. Po zakończeniu czytania biblijnego Roman wchodził na ambonę umieszczoną pośrodku kościoła i intonował śpiewaną i wierszowaną homilię zwaną kontakionem[13]. Słowo kontákion oznaczało najpierw drążek, na który nawinięty był zwój, z którym melodos stawał przed wiernymi, później zwój pisma z pieśnią religijną, wreszcie samą pieśń religijną[14]. Stanąwszy przed słuchaczami Roman śpiewał najpierw „wstęp” (proojmion), mający formę modlitwy lub błagania, w którym zapowiadał temat homilii i wyjaśniał refren, który powtarzano chóralnie na końcu każdej recytowanej przez niego strofy[13].

Kontakion mógł mieć od 18 do 24 strof o stałej strukturze, biorąc pod uwagę liczbę sylab, miejsce akcentu w wersie, układ syntaktyczny. Historycznie rzecz ujmując, kontakia powstały z łączenia nierównozgłoskowych tropariów – krótkich pieśni liturgicznych wplatanych między lekcje Ewangelii. Strofy kontakionu nazywano dlatego tropariami albo częściej òjkoj. Pierwsza strofa, allometryczna, nosiła nazwę kukúllion (czapka, kaptur)[14]. Kolejne naśladowały układ kukúllionu. Każdą strofę kończył refren (efymnion), najczęściej taki sam dla uzyskania poetyckiej jednolitości, zwieńczony aklamacją: „alleluja” lub „hosanna”. Początkowe litery strof tworzyły akrostych – imię autora, często poprzedzone słowem „pokorny”[13]. Szczególnie ulubioną strofę kontakionu, hirmos (hejrmόs), poeta przenosił jako pierwszą strofę do nowo tworzonego kontakionu. Kontakia skomponowane na podstawie kilku hirmosów określano nazwą idomela[12].

Roman Pieśniarz i Bogurodzica

Roman odziedziczył tę formę wyrazu poetyckiego po swoich poprzednikach z końca V wieku. Kontakia miały charakter liryczno-dramatyczny, posiadały również partie narracyjne, ponieważ często stanowiły rodzaj katechezy. Melodos ozdabiał je figurami retorycznymi: apostrofami, pytaniami, ozdobnikami krasomówczymi. Często zawierały partie dialogowe, a czasem całe były pełnym ekspresji dramatycznej dialogiem[12]. Przykładem może być kontakion Romana przeznaczony na Piątek Męki Pańskiej, będący dialogiem Matki Bożej z Synem. Maryja mówi do Jezusa: Dokąd zdążasz Synu? / Dlaczego tak szybko kończysz bieg swego życia? / Nigdy nie przypuszczałam Synu, że zobaczę Cię w takim stanie / i nigdy nie wyobrażałam sobie, że do takiego stopnia posuną się w swej złości niegodziwi ludzie / by podnieść na Ciebie rękę wbrew wszelkiej sprawiedliwości. Na co Jezus odpowiada: Dlaczego płaczesz moja Matko? (…) Czyż nie powinienem cierpieć? Czy nie powinienem umrzeć? / Jakże mógłbym zbawić Adama? . Pociesza swą matkę, przypomina jej o swej roli w dziejach zbawienia: Odsuń się Matko, odsuń od siebie Twoje cierpienie: / nie przystoi Ci zawodzenie, ponieważ zostałaś nazwana »łaski pełną« (Maryja u stóp krzyża 1-2; 4-5)[15].

Spuścizna literacka[edytuj | edytuj kod]

Według legendy Roman napisał w ciągu swego życia około 1000 kontakiów. Z jego obfitej twórczości zachowało się do czasów obecnych 88 utworów[c], jednak autentyczność niektórych jest sporna. 34 zachowane kontakia (największa grupa) traktują o Chrystusie. Należą do nich utwory: O Zmartwychwstaniu, Na Sąd Ostateczny, Do Marii Panny pod Krzyżem, O zdradzie Judasza, Do Czterdziestu Męczenników. Wiele kontakiów jest poświęconych uroczystościom świątecznym roku kościelnego, postaciom patriarchów, proroków, świętych Starego i Nowego Zakonu, przypowieściom ewangelicznym, żywotom męczenników. Spotykane są utwory nawiązujące do homilii Ojców Kościoła, zwłaszcza Grzegorza z Nazjanzu, Grzegorza z Nyssy, Efraima, Bazylego Wielkiego, Bazylego z Seleucji. Nie brak również polemik z herezjami oraz ataków na kult pogański, być może związanych z zamknięciem Akademii Platońskiej[16].

Roman Pieśniarz jest też uważany przez większość badaczy za twórcę pieśni do Matki Bożej Akáthistos Hýmnos – najznakomitszego zabytku liturgii bizantyńskiej. Utwór składa się z 24 strof i jest poprzedzony wstępem, który właściwie tworzy dwunastowersową pieśń, troparion, zakończoną aklamacją Witaj (chájre). Strofy tworzą akrostych alfabetyczny, co oznacza, że każda zaczyna się kolejną z 24 liter alfabetu greckiego. Każda z 12 strof parzystych liczy 8 wersów, zawierających w sumie 62 zgłoski i kończy się aklamacją: Alleluja. Strofy nieparzyste liczą sobie po 16 wersów, są podzielone na 28 szeregów o 212 zgłoskach i kończą się aklamacją: Witaj, Panno niepoślubiona!. Strofy nieparzyste składają się z kilkuwersowego wprowadzenia i 12 wersowej litanii, pozdrowienia (chajretismòj), zaczynającego się od słowa Witaj. Pierwsza część hymnu mówi o tajemnicy Wcielenia, o Zwiastowaniu, narodzinach i dzieciństwie Jezusa, ucieczce do Egiptu, druga jest lirycznym uwielbieniem Chrystusa i Jego Matki[16].

Tematyka twórczości[edytuj | edytuj kod]

Głównym tematem twórczości Romana jest jedność działania Bożego w dziejach, objawiająca się w harmonii pomiędzy stworzeniem a historią zbawienia, pomiędzy Starym i Nowym Testamentem. Innym ważnym tematem jest ciągłość, jaka istnieje, dzięki Duchowi Świętemu, pomiędzy Chrystusem, który wstąpił do nieba, a apostołami, tworzącymi Kościół, o których mówi: mocą boską zdobyli wszystkich ludzi; / wzięli Chrystusowy krzyż niczym pióro, / posługiwali się słowami niczym siecią i dzięki nim złowili świat, / Słowo było dla nich niczym zaostrzony haczyk, / przynętą stało się dla nich / ciało Władcy wszechświata (Pięćdziesiątnica 2;18)[17].

Medytując nad osobą Chrystusa Roman podkreśla, że jest On prawdziwym człowiekiem i prawdziwym Bogiem, jedną osobą, syntezą stworzenia i Stwórcy. Chrystus był człowiekiem, ale był również Bogiem, /, ale nie podzielonym na dwoje: jest Jednym, Synem Ojca, który jest Jeden (Męka 19). Roman Melodos pozostaje też głęboko związany z Matką Bożą – jej zawdzięcza dar poetycki, wspomina ją na końcu prawie wszystkich hymnów i jej dedykuje swoje najpiękniejsze utwory: Boże Narodzenie, Zwiastowanie, Boskie Macierzyństwo, Nową Ewę[18].

W swoim nauczaniu moralnym nawiązuje do Sądu Ostatecznego (Dziesięć panien). Prowadzi słuchaczy do konfrontacji z prawdą o sprawiedliwym Sędzi i zachęca do nawrócenia. W Weselu w Kanie i Dziesięciu pannach podkreśla pierwszeństwo miłości przed wstrzemięźliwością[18]: dziesięć panien posiadało cnotę nienaruszonego dziewictwa, / w przypadku pięciu ta trudna próba okazała się bezowocna. / Inne zajaśniały dzięki lampom miłości do ludzkości, / dlatego Oblubieniec je zaprosił (Dziesięć panien 1)[19].

Artyzm i język[edytuj | edytuj kod]

Fragment ikony Opieka Przenajświętszej Bogurodzicy z 1642 roku. Z prawej strony Matka Boża karmi Romana zwojem z pieśnią.

Utwory Romana odznaczają się niezwykle kunsztowną formą. Poeta dzieli wersy na równomierne szeregi, wykazuje niezwykłą inwencję w budowie zwrotek, łączy je w wielopiętrowy układ, w którym troparia tworzą kontakia, a te wieloczęściowe hymny. Posługuje się zróżnicowanymi formami: narracją, liryką, dialogiem, dramatem; różnorodnymi środkami wyrazu: sięga po śmiałe porównania, antytezy przeplatane sentencjami, stopniowanie napięcia dramatycznego, refleksje dogmatyczne, polemikę, nauki moralne[20].

W twórczości swojej używa bogatego, obrazowego języka potocznego, żywej koine bizantyńskiej VI wieku, nieco uwznioślonej poprzez zapożyczenia z greki klasycznej i hebrajskiego biblijnego[20]. Przykładem obrazowości jego języka może być fragment kontakionu Ofiarowanie w świątyni, w którym nazywa Pana Jezusa: źródłem, które nie parzy i światłem przeciw ciemnościom i mówi Pałam pragnieniem trzymania Cię w dłoni jak lampę; / kto bowiem nosi latarnię pośród ludzi jest oświetlany, nie parząc się. / Oświeć mnie zatem, Ty który jesteś niegasnącą Lampą (Ofiarowanie w świątyni 8). W jednym z utworów prosi uczyń jasnym mój język, o mój Zbawco, otwórz moje usta, /, a po ich napełnieniu przeszyj moje serce, by moje czyny / były zgodne z moimi słowami (Posłannictwo apostołów 2)[17].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Artystyczna forma kontakionu wykształciła się pod koniec V wieku. W VI stuleciu tworzyli kontakia: cesarz Justynian I, Anastazy Kyriak, święta Marta, matka świętego Symeona Słupnika Młodszego. Do prawdziwego rozkwitu doprowadził jednak ten gatunek literacki dopiero Roman Pieśniarz[12]. Ten niezwykły wybuch poetyckiego talentu u początków poezji bizantyńskiej bywa porównywany z pojawieniem się Homera u zarania literatury greckiej czy Dantego u początków literatury włoskiej[8]. Po Romanie nie było już w poezji bizantyńskiej innych równie wybitnych twórców kontakiów, pod koniec VII wieku wraz z twórczością Andrzeja z Krety pojawił się nowy gatunek literacki – kanon[21].

Jedni widzą w Romanie najwybitniejszego poetę bizantyńskiego[22], inni najwybitniejszego bizantyńskiego hymnografa[23]. Roman bywa też porównywany do najwybitniejszych twórców liryki chóralnej starożytności: Pindara (518-446) – mistrza liryki chóralnej Grecji epoki klasycznej i Prudencjusza (348-ok. 405) hiszpańskiego twórcy łacińskich, i horacjańskich zarazem, hymnów chrześcijańskich[20].

Patriarcha Eutymiusz powiedział o nim[11]:

Quote-alpha.png
Nie znając Pisma był mędrcem znakomitszym od wielu uczonych.

Publikacje wydane w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Melodos, Akatyst, przeł. M. Bednarz, wyd.4, Warszawa 1991.
  • Hymn Akathistos, przeł. W. Kania, Tarnów 1982. Głos tradycji t.3.
  • Hymnos Akathistos, przeł. M. Bednarz, w: Niepokalana, Hymn Akatyst, O matko kocham Cię, Niepokalana, Kraków 1937, s. 20-53.
  • Roman Melodos, Hymn na Boże Narodzenie, przeł. Marek Starowieyski, „Tygodnik Powszechny”, 24-31 XII 1978.
  • św. Roman Melodos, Hymn na Boże Narodzenie, w: Verbraken Patrick – Pierre Dom OSB, Starowieyski Marek Ks., Ojcowie Kościoła. Panorama patrystyczna, Warszawa 1991, Wyd. Archidiecezji Warszawskiej, s. 196-202.
  • św. Roman Piewca, Hymn na Boże Narodzenie, Hymn Akathistos, przeł. Ks. Marek Starowieyski, W. Kania, w: Pieszczoch Szczepan ks., Patrologia, t.2: Ojcowie mówią, Gniezno 1994, s. 236-238.
  • Roman Melodos, Hymn o Zmartwychwstaniu, przeł. Marek Starowieyski, „Tygodnik Powszechny”, 18 IV 1976.
  • Roman Melodos, Hymny (wybór), Muza Chrześcijańska, t.3: Poezja grecka i bizantyńska, wstęp i opracowanie Marek Starowieyski, przekład zbiorowy, Kraków 1985, Znak, s. 164-174. Ojcowie Żywi t.12.
  • Roman Melodos, Modlitwa do Chrystusa i jego Matki, w: Literatura bizantyńska, wybór tekstów, układ i tłum. Jan Birkenmajer, Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskigo, Antologia, t. 6, cz.2, Warszawa 1933, s. 853-854.
  • Roman Melodos, Modlitwa do Chrystusa i jego Matki, przeł. Jan Birkenmajer, w: Światła ekumeny. Antologia patrystyczna, oprac. Andrzej Bober, Kraków 1965, s. 514-516.
  • Roman Melodos, Pieśń o Bożym Narodzeniu, przeł. Jan Birkenmajer, w: Światła ekumeny. Antologia patrystyczna, oprac. Andrzej Bober, Kraków 1965, s. 513-513.
  • Roman Melodos, Pieśń o Bożym Narodzeniu, w: Literatura bizantyńska, wybór tekstów, układ i tłum. Jan Birkenmajer, Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskigo, Antologia, t. 6, cz.2, Warszawa 1933, s. 706.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. „Roman Melodos (Pieśniarz)” jest u Jurewicza (s. 85), „Roman Melodos, Roman Pieśniarz” w Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN (Wyd. PWN, 1996, t. 5, s. 559), w Księdze imion i świętych H. Frosa i F. Sowy - „Roman Melodos (Pieśniarz)” (WAM, 2005, t. 5, s. 101), podobnie jest u R. Browninga w Bizancjum (PIW, 1997, s. 42 in.), u T. Gregory'ego w Historii Bizancjum jest „Roman Melodos” (Wyd. U. Jagiellońskiego, 2008, s. 145). U Benedykta XVI w Mistrzach duchowych jest „Roman Pieśniarz (Melodos)”. U E. Smykowskiej w Ikonie. Małym słowniku – „Roman Pieśniarz” (Verbinum, 2002, s. 8). W Słowniku pisarzy antycznych – „Roman Pieśniarz”, choć pisarz został umieszczony pod transkrybowanym z greki hasłem: „Romanos ho Melodos” (Wiedza Powszechna, 1982, s. 402). Wincenty Zaleski w Świętych na każdy dzień ma „Romana Hymnografa” (Wydawnictwo Salezjańskie, 2007, s. 873). U Cyrila Mango jest „Roman Melodes” (s. 66), jako formę oboczną podaje ją też Zaleski. Haussig nazywa go po prostu „Romanem”.
  2. O. Jurewicz mówi o śmierci Romana po 550 roku (Historia literatury bizantyńskiej, s. 88), Benedykt XVI (Mistrzowie duchowi, s. 37) oraz H. Fros i F. Sowa (Księga imion i świętych, t. 5, s. 101) - ok. 555 roku.
  3. O. Jurewicz mówi o 88 zachowanych kontakiach (Historia literatury bizantyńskiej, s. 88), Benedykt XVI o 89 (Mistrzowie duchowi, s. 37), H. Fros i F. Sowa (Księga imion i świętych, t. 5, s. 101), W. Zaleski (Święci na każdy dzień, s. 874) i M. Starowieyski (Słownik pisarzy antycznych) - o 85, z tym że Starowieyski uznaje za autentyczne jedynie 10 utworów, podczas gdy Zaleski - 60.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kategorie i tytuły świętych prawosławnych.
  2. Diakonat – Serwis informacyjny, święci i błogosławieni.
  3. Roman Melodos (Roman Pieśniarz).
  4. Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 36.
  5. H.W. Haussig: Historia kultury bizantyńskiej. s. 234.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 37.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 87.
  8. 8,0 8,1 8,2 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 88.
  9. Roman Hymnografinteria.pl.
  10. Podwójne datowanie.
  11. 11,0 11,1 Św. mnich Roman Pieśniarz na cerkiew.pl (oprac. Jarosław Charkiewicz).
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 85.
  13. 13,0 13,1 13,2 Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 38.
  14. 14,0 14,1 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 84.
  15. Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 39.
  16. 16,0 16,1 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 89.
  17. 17,0 17,1 Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 40.
  18. 18,0 18,1 Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 41.
  19. Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. s. 42.
  20. 20,0 20,1 20,2 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 91-92.
  21. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 121-122.
  22. H.W. Haussig: Historia kultury bizantyńskiej. s. 52.
  23. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 89.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Benedykt XVI: Mistrzowie duchowi. Ojcowie i pisarze pierwszego tysiąclecia. Poznań: W drodze, 2009. ISBN 978-7033-717-9.
  • H.W. Haussig: Historia kultury bizantyńskiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
  • Oktawiusz Jurewicz (red.), Encyklopedia kultury bizantyńskiej, wyd UW, Warszawa 2002, s. 424.
  • O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01422-X.
  • C. Mango: Historia Bizancjum. Gdańsk: Wydawnictwo Marabut, 1997. ISBN 83-85893-91-1.
  • Św. mnich Roman Pieśniarz na cerkiew.pl (oprac. Jarosław Charkiewicz).
  • R. J. Schork. Typology in the Kontakia of Romanos. „Studia Patristica”. 6 (1962 /Papers presented to the Third International Conference on Patristic Studies held at Christ Church, Part IV Theologica, Augustiniana, Oxford, 1959, ed. F. L. Cross/), s. 210-220. Berlin: Academie-Verlag. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]