Rosetta (sonda kosmiczna)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rossetta / Philae
Rosetta and philae.jpg
Zaangażowani ESA
Indeks COSPAR 2004-006A
Rakieta nośna Ariane 5G+
Miejsce startu Gujańskie Centrum Kosmiczne, Gujana Francuska
Cel misji 67P/Czuriumow-Gierasimienko
Orbita (docelowa, początkowa)
Okrążane ciało niebieskie 67P/Czuriumow-Gierasimienko
Czas trwania
Początek misji 2 marca 2004 (07:17:51 UTC)
Data lądowania listopad 2014
Koniec misji grudzień 2015
Wymiary
Wymiary kadłub: 2,8 , × 2,1 m × 2,0 m

rozpiętość paneli: 32 m

Masa całkowita 3065 kg[1]

w tym lądownik: 97,9 kg

Masa aparatury naukowej orbiter: 165 kg

lądownik: 26,7 kg

Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Artystyczna wizja sondy Rosetta
Artystyczna wizja lądownika Philae

Rosettasonda kosmiczna Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), której zadaniem jest wejście na orbitę wokół jądra komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko i osadzenie na jego powierzchni lądownika. Sonda wykona badania in situ materii kometarnej oraz obserwacje zmian aktywności komety podczas zbliżania się jej do peryhelium.

Misja Rosetta jest misją kluczową w ramach realizowanego przez ESA programu badań kosmicznych Horizon 2000. W jej realizacji z ESA współpracują narodowe agencje kosmiczne z kilku krajów europejskich oraz NASA. Celem misji jest przeprowadzenie badań mających pomóc w poznaniu pochodzenia komet, powiązań między materią kometarną i materią międzygwiazdową oraz ich znaczenia dla powstania Układu Słonecznego.

Celem misji według pierwotnego planu lotu miała być kometa 46P/Wirtanen, jednak problemy z rakietą nośną spowodowały opóźnienie daty startu sondy o ponad rok i zmusiły do zmiany wybranego celu.

W trakcie rozpoczętej w 2004 roku misji, sonda Rosetta wykonała obserwacje dwóch mijanych w bliskiej odległości planetoid, (2867) Šteins (w 2008 r.) i (21) Lutetia (w 2010 r.) oraz dokonała przelotu obok Marsa i trzykrotnych przelotów obok Ziemi, w celu wykonania manewrów asysty grawitacyjnej. Rosetta weszła na orbitę wokół jądra komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko w sierpniu 2014 roku. Z pokładu sondy zostanie uwolniony lądownik Philae, który podejmie próbę pierwszego w historii lądowania na powierzchni komety.

Chronologia misji[edytuj | edytuj kod]

Wydarzenie Data[2][3]
Start sondy 2 marca 2004
Pierwsza asysta grawitacyjna Ziemi 4 marca 2005
Asysta grawitacyjna Marsa 25 lutego 2007
Druga asysta grawitacyjna Ziemi 13 listopada 2007
Przelot obok planetoidy (2867) Šteins 5 września 2008
Trzecia asysta grawitacyjna Ziemi 13 listopada 2009
Przelot obok planetoidy (21) Lutetia 10 lipca 2010
Wejście sondy w stan hibernacji 8 czerwca 2011
Wyjście sondy ze stanu hibernacji 20 stycznia 2014
Manewry spotkania z kometą maj – sierpień 2014
Dotarcie w pobliże jądra komety 6 sierpnia 2014
Początek wykonywania map jądra sierpień 2014
Lądowanie Philae na powierzchni jądra listopad 2014
Przejście przez peryhelium 13 sierpnia 2015
Planowane zakończenie misji 31 grudnia 2015

Nazwa misji[edytuj | edytuj kod]

Nazwa misji i wykonującej ją sondy pochodzi od kamienia z Rosetty, niekompletnej kamiennej steli z wyrytym w trzech wersjach (po egipsku pismem hieroglificznym i demotycznym oraz po grecku) dekretem dotyczącym Ptolemeusza V. Odkryta w 1799 r. stela odegrała kluczową rolę w rozszyfrowaniu egipskich hieroglifów. Naukowcy mają nadzieję, że misja Rosetta odegra podobnie kluczową rolę w zrozumieniu tajemnic ewolucji Układu Słonecznego[2].

Nazwa lądownika pochodzi od położonej na Nilu wyspy File, na której został odnaleziony obelisk z dwujęzyczną inskrypcją, zawierającą zapisane w egipskich hieroglifach nazwiska Ptolemeusz i Kleopatra. Dostarczyło to wskazówek, dzięki którym Jean-François Champollion odczytał hieroglify z kamienia z Rosetty[4].

Cele misji[edytuj | edytuj kod]

Celem misji sondy Rosetta jest przeprowadzenie badań mających pomóc w poznaniu pochodzenia komet, powiązań między materią kometarną i materią międzygwiazdową oraz ich znaczenia dla powstania Układu Słonecznego.

W celu osiągnięcia tego zadania przed sondą postawiono szereg celów obserwacyjnych[5][2]:

  • Globalne scharakteryzowanie jądra kometarnego: jego właściwości dynamicznych, składu i morfologii powierzchni.
  • Zbadanie składu chemicznego, mineralogicznego i izotopowego substancji lotnych i stałych na powierzchni jądra.
  • Określenie własności fizycznych i zależności występujących pomiędzy substancjami lotnymi i stałymi jądra.
  • Obserwacja faz rozwoju aktywności kometarnej i procesów zachodzących w warstwie powierzchniowej jądra oraz w wewnętrznej komie (interakcje pomiędzy gazem i pyłem).
  • Globalne scharakteryzowanie mijanych planetoid, w tym określenie ich właściwości dynamicznych, składu i morfologii powierzchni.

Konstrukcja sondy[edytuj | edytuj kod]

Orbiter Rosetta[edytuj | edytuj kod]

Kadłub sondy jest wykonany z aluminium i ma kształt prostopadłościanu o wymiarach 2,8 × 2,1 × 2,0 m. Z przeciwnych stron kadłuba rozpościerają się dwa panele ogniw słonecznych, każdy o długości 14 m i powierzchni 32 m². Całkowita rozpiętość sondy wraz z rozłożonymi panelami ogniw wynosi 32 m. Orbiter składa się z dwóch głównych elementów – modułu ładunku (Payload Support Module), zawierającego instrumenty naukowe oraz z modułu serwisowego (Bus Support Module) z pozostałymi systemami sondy. Ruchoma antena paraboliczna o wysokim zysku przymocowana jest do boku kadłuba przeciwległego w stosunku do lądownika Philae. Panel instrumentów naukowych jest zamontowany na szczycie sondy i podczas fazy operacyjnej misji będzie stale zwrócony w kierunku komety, podczas gdy antena i panele słoneczne będą skierowane, odpowiednio, w stronę Ziemi i Słońca. Radiatory i żaluzje systemu kontroli temperatury znajdują się na tylnym i bocznych panelach, odwróconych od Słońca i komety.

W centrum kadłuba umieszczone są dwa zbiorniki materiałów pędnych, zawierające łącznie 660 kg monometylohydrazyny (paliwo) i 1060 kg tetratlenku diazotu (utleniacz) oraz cztery zbiorniki z gazem ciśnieniowym. Sonda jest stabilizowana trójosiowo. Zestaw 24 silników o ciągu 10 N każdy służy do kontroli orientacji sondy i wykonywania korekt kursu. W skład systemu kontroli położenia wchodzą także cztery koła reakcyjne, dwa szukacze gwiazd, czujniki Słońca, kamery nawigacyjne i trzy zestawy żyroskopów laserowych[6].

Rosetta jest pierwszą sondą, która oddalając się od Słońca poza główny pas planetoid, do zasilania w energię wykorzystuje ogniwa słoneczne[7]. Wykonane z krzemu ogniwa, o łącznej powierzchni 64 m², dostarczają energii o mocy 395 W w odległości 5,25 au od Słońca i 850 W w odległości 3,4 au. Ogniwa ładują cztery akumulatory niklowo-kadmowe o łącznej pojemności 40 Ah i napięciu wyjściowym 28 V.

Łączność z sondą zapewniają: ruchoma antena paraboliczna o wysokim zysku i średnicy 2,2 m, nieruchoma antena o średnim zysku i średnicy 0,8 m oraz dwie wielokierunkowe anteny o niskim zysku. W systemie łączności znajduje się wzmacniacz z lampą o fali bieżącej w paśmie X o mocy 28 W i podwójny transponder w pasmach S i X o mocy 5 W. Odbiór rozkazów z Ziemi odbywa się w paśmie S, natomiast do transmisji danych telemetrycznych i naukowych z sondy wykorzystuje się pasmo S i pasmo X. Szybkość transmisji danych wynosi od 5 do 20 kilobitów na sekundę[6].

Głównym wykonawcą sondy było Astrium GmbH we Friedrichshafen, które przewodziło zespołowi przemysłowemu złożonemu z ponad 50 podwykonawców z 14 krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych[3].

Lądownik Philae[edytuj | edytuj kod]

Lądownik Philae ma kształt otwartego z jednej strony heksagonalnego cylindra o średnicy około 1 m i wysokości 0,8 m z trójnożną podstawą[4]. Konstrukcja wykonana jest głównie z włókna węglowego oraz z włókna węglowego połączonego z aluminium. Całkowita masa lądownika wynosi 97,9 kg, w tym 26,7 kg aparatury naukowej. Na pokładzie znajduje się 9 instrumentów naukowych i urządzenie wiertnicze zdolne do pobrania próbek gruntu z głębokości do 23 cm. Dodatkowa masa systemów pomocniczych lądownika, które pozostają na pokładzie orbitera po rozłączeniu, wynosi 13,1 kg. W ich skład wchodzą pomocnicze systemy mechaniczne, w tym służące do odłączenia lądownika, oraz systemy elektryczne, w tym część systemu telekomunikacyjnego[8].

W skład konstrukcji kadłuba wchodzi:

  • płyta podstawna z otwartą platformą dla eksperymentów;
  • kaptur osłaniający termicznie izolowane wnętrze kadłuba, pokryty generatorem energii słonecznej;
  • kratownica tworząca sztywne połączenie z orbiterem podczas startu i wspólnego lotu.

System kontroli termicznej utrzymuje temperaturę wewnątrz lądownika w zakresie pomiędzy –55 a +70 °C[8].

Redundantny system sterowania (Command and Data Management System) kontroluje wszystkie funkcje lądownika, przekazuje komendy do jego systemów i instrumentów, zarządza magazynowaniem i transmisją danych telemetrycznych.

System zasilania w energię składa się z generatora energii słonecznej, baterii głównych i pomocniczych. Podczas wspólnego lotu, aż do momentu rozłączenie, energia elektryczna dla lądownika jest dostarczana z pokładu orbitera. Baterie główne, litowe chlorkowo-tionylowe (Li/SOCl2), będą używane przez pierwsze pięć dni operacji na powierzchni komety. Mają one początkową pojemność około 1200 Wh i nie są przeznaczone do powtórnego naładowania. W przeciwieństwie do nich, baterie pomocnicze, litowo-jonowe, są doładowywane przez generator energii słonecznej, a przed rozłączeniem przez przewody zasilające z orbitera. Ich pojemność początkowa wynosi około 150 Wh i będą one głównym źródłem energii podczas fazy długotrwałych operacji lądownika na komecie. Generator słoneczny tworzą pokrywające kadłub krzemowe ogniwa słoneczne o łącznej powierzchni 2,2 m². W odległości 3 au od Słońca dostarczają one około 9 W energii elektrycznej.

Łączność lądownika Philae z Ziemią odbywa się za pośrednictwem orbitera Rosetta. System łączności składa się z pracującego w paśmie S nadajnika o mocy 1 W i dwóch anten mikropaskowych. Szybkość transmisji między lądownikiem a orbiterem wynosi 16 kilobitów na sekundę, z czego około 10 kilobitów na sekundę przypada na dane z instrumentów naukowych.

Oddzielenie Philae od orbitera nastąpi z prędkością wynoszącą od 0,05 do 0,52 ms−1. Podczas fazy opadania na powierzchnię komety, lądownik będzie stabilizowany jednoosiowo przez wewnętrzne koło zamachowe, o masie 2,9 kg i momencie pędu 6,2 N·m·s, obracające się z szybkością 9600 obrotów na minutę. W razie potrzeby opadanie lądownika może być wspomożone przez odpalenie silnika zasilanego azotem.

Podstawa lądownika wyposażona jest w urządzenie kotwiczące, zaopatrzone w dwa harpuny – główny i zapasowy. Harpun zostanie wystrzelony w momencie zetknięcia z gruntem jądra komety. Po wystrzeleniu pocisku, silnik urządzenia kotwiczącego napnie liczącą 2,5 m linę harpuna, co przymocuje lądownik do powierzchni. Jednocześnie w momencie lądowania, na kilka sekund, zostanie odpalony skierowany „w górę” silnik zasilany azotem, co zapobiegnie odbiciu się lądownika od powierzchni. Większość energii kinetycznej wyzwolonej w momencie uderzenia przy lądowaniu, zostanie rozproszona przez podstawę lądownika, przez mechanizm oparty na silniku, który przemieni energię uderzenia w energię elektryczną. Po wylądowaniu, z każdej ze stóp podstawy w powierzchnię zostanie wkręcona śruba, co zapobiegnie późniejszemu przesuwaniu się lądownika.

Trójnożna podstawa jest połączona z korpusem lądownika za pomocą przegubu Cardana, który umożliwia obracanie się lądownika o 360° wokół podstawy oraz zmianę kąta jego nachylenia do powierzchni.

Lądownik Philae został dostarczony przez europejskie konsorcjum instytucji naukowych i agencji z Niemiec, Francji, Włoch, Węgier, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Finlandii i Austrii oraz z udziałem ESA, pod kierownictwem Niemieckiej Agencji Kosmicznej (DLR)[8].

Instrumenty naukowe[edytuj | edytuj kod]

Orbiter Rosetta[edytuj | edytuj kod]

Instrument Opis instrumentu
  • Kierownik (Principal Investigator)[3]
OSIRIS (Optical, Spectroscopic, and Infrared Remote Imaging System)[9] Główny instrument obrazujący sondy. Składa się z dwóch kamer oraz wspólnej dla obu kamer części elektroniki. Łączna masa 35 kg.
  • WAC (Wide Angle Camera) – kamera szerokokątna o ogniskowej 140 mm/131 mm, f/5.6, polu widzenia 11,35 - 12,11° i zdolności rozdzielczej 101 μrad/piksel (20,5/piksel). Detektor z matrycy CCD o rozdzielczości 2048 × 2048 pikseli. 14 filtrów barwnych w zakresie długości fal 240 – 720 nm. Masa 9,48 kg.
  • NAC (Narrow Angle Camera) – kamera wąskokątna o ogniskowej 717,4 mm, f/8, polu widzenia 2,20 - 2,22° i zdolności rozdzielczej 18,6 μrad/piksel (3,8″/piksel). Detektor z matrycy CCD o rozdzielczości 2048 × 2048 pikseli. 12 filtrów barwnych w zakresie długości fal 250 – 1000 nm. Masa 13,2 kg.
    • Holger Sierks, Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung, Katlenburg-Lindau, Niemcy
ALICE (Ultraviolet Imaging Spectrometer)[10] Spektrometr obrazujący w ultrafiolecie. Zbada skład gazów w komie i warkoczu komety, tempo emisji wody, tlenku i dwutlenku węgla oraz skład powierzchni jądra. Obserwacje w zakresie długości fal 680 – 2060 Å. Rozdzielczość widmowa 4-8 Å dla źródeł punktowych, 8-12 Å dla źródeł rozciągłych. Rozdzielczość przestrzenna 0,05° × 0,6°. Pole widzenia 0,05° × 6,0°. Masa 3,0 kg.
  • Alan Stern, Southwest Research Institute, Boulder w Kolorado, Stany Zjednoczone
VIRTIS (Visible and Infrared Thermal Imaging Spectrometer)[11] Spektrometr obrazujący w świetle widzialnym i podczerwieni. Zbada skład i temperaturę na powierzchni jądra komety. W skład instrumentu wchodzą trzy kanały detekcyjne: dwa kanały (VIRTIS-M) wykonują mapowanie spektralne w zakresie 0,25 – 5 μm, trzeci kanał (VIRTIS-H) wykonuje spektroskopię w wysokiej rozdzielczości w zakresie 2 - 5 μm. Masa 23 kg.
  • Fabrizio Capaccioni, Istituto di Astrofisica e Planetologia Spaziali, Rzym, Włochy
MIRO (Microwave Instrument for the Rosetta Orbiter)[12] Spektrometr i radiometr mikrofalowy mierzący obfitość i skład izotopowy substancji lotnych (H2O, CO, CH3OH, NH3, 17O/16O i 18O/16O) oraz mierzący temperaturę podpowierzchniową jądra komety i mijanych planetoid. W skład instrumentu wchodzą dwa odbiorniki heterodynowe o częstotliwościach centralnych 190 GHz (~1,6 mm) i 562 GHz (~0,5 mm) o planowanej rozdzielczości przestrzennej 75 m (w zakresie milimetrowym) i 25 m (w zakresie submilimetrowym) i rozdzielczości widmowej < 100 kHz (w zakresie submilimetrowym) oraz czułości radiometrycznej 1 K. Masa 19,9 kg.
  • Samuel Gulkis, Jet Propulsion Laboratory, Pasadena w Kalifornii, Stany Zjednoczone
ROSINA (Rosetta Orbiter Spectrometer for Ion and Neutral Analysis)[13] Zestaw instrumentów złożony z dwóch spektrometrów mas jonów i cząstek neutralnych oraz z czujnika ciśnienia. Zbada skład atmosfery i jonosfery kometarnej, zmierzy temperaturę i prędkości cząstek gazu i jonów oraz określi reakcje w jakich one uczestniczą.
  • Double Focusing Mass Spectrometer (DFMS) – podwójnie ogniskujący magnetyczny spektrometr mas pracujący w zakresie od 12 do > 130 amu, z rozdzielczością m/Δm > 3000 (w wysokości piku 1%).
  • Reflectron Time-of-Flight (RTOF) – spektrometr mas typu time-of-flight pracujący w zakresie od 1 do ∼300 amu, z rozdzielczością m/Δm > 500 (w wysokości piku 1%).
  • Comet Pressure Sensor (COPS) – dwa czujniki przeznaczone do pomiarów gęstości i prędkości gazów kometarnych.
    • Kathrin Altwegg, Universität Bern, Szwajcaria
COSIMA (Cometary Secondary Ion Mass Analyser)[14] Analizator przeznaczony do badania składu cząstek pyłu kometarnego, wyposażony w spektrometr mas jonów wtórnych typu time-of-flight, pracujący w zakresie od 1 do 3500 amu, z rozdzielczością m/Δm > 2000 (w wysokości piku 50%, dla m = 100 amu). Masa 19,8 kg.
  • Martin Hilchenbach, Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung, Katlenburg-Lindau, Niemcy
MIDAS (Micro-Imaging Dust Analysis System)[15] Mikroskop sił atomowych wykonujący obrazy cząstek pyłowych z rozdzielczością 4 nm. Masa 8,2 kg.
  • Mark Bentley, Institut für Weltraumforschung, Graz, Austria
GIADA (Grain Impact Analyser and Dust Accumulator)[16] Detektor cząstek pyłowych. Określi ilość, masę, pęd i dystrybucję prędkości cząstek pyłu w otoczeniu komety. Składa się z systemu detekcji optycznej, piezoelektrycznego detektora uderzeń o powierzchni 100 cm² i zestawu pięciu mikrowag.
  • Alessandra Rotundi, Università degli Studi di Napoli "Parthenope", Neapol, Włochy
RPC (Rosetta Plasma Consortium)[17] Zestaw pięciu instrumentów posiadających wspólny interfejs elektryczny i przesyłu danych z orbiterem. Instrumenty przeznaczone są do wykonywania pomiarów środowiska plazmowego komety. Masa całkowita 7,5 kg.
  • Ion Composition Analyser (ICA) – analizator jonów dodatnich w zakresie energii 25 eV - 40 keV. Masa 2,0 kg.
    • Hans Nilsson, Institutet för rymdfysik, Kiruna, Szwecja
  • Ion and Electron Sensor (IES) – dwa analizatory elektrostatyczne dla jonów i elektronów, w zakresie energii 1 eV/e - 22 keV/e. Masa 1,04 kg.
    • James Burch, Southwest Research Institute, San Antonio w Teksasie, Stany Zjednoczone
  • Langmuir Probe (LAP) – dwie sondy Langmuira. Pomiary gęstości plazmy, temperatury elektronowej i prędkości przepływu plazmy.
    • Anders Eriksson, Institutet för rymdfysik, Uppsala, Szwecja
  • Fluxgate Magnetometer (MAG) – dwa trójosiowe magnetometry transduktorowe umieszczone na wysięgniku o długości 1,5 m. Pomiary pól magnetycznych w zakresie ± 16384 nT.
    • Karl-Heinz Glassmeier, Technische Universität, Braunschweig, Niemcy
  • Mutual Impedance Probe (MIP) – czujnik impedancyjny z elektrodami nadawczymi i odbiorczymi. Pomiary gęstości i temperatury elektronowej, prędkości przepływu plazmy, fal w zakresie częstotliwości 7 kHz - 3,5 MHz, monitorowanie aktywności jądra komety.
    • Jean-Pierre Lebreton, Laboratoire de Physique et Chimie de l'Environnement et de l'Espace, Orlean, Francja
  • Plasma Interface Unit (PIU) – wspólny interfejs danych i zasilania dla zestawu instrumentów RPC oraz przetwarzanie danych z instrumentu MAG.
    • Christopher Carr, Imperial College of Science, Technology and Medicine, Londyn, Wielka Brytania
CONSERT (Comet Nucleus Sounding Experiment by Radiowave Transmission)[18] Transponder radiowy z analizą czasową i dwie anteny dipolowe (na orbiterze). Wykonanie sondowania wnętrza jądra kometarnego przy użyciu trwających 25,5 mikrosekund impulsów radiowych o częstotliwości 90 Mhz przesyłanych pomiędzy orbiterem i lądownikiem.
  • Wlodek Kofman, Institut de Planétologie et d'Astrophysique de Grenoble, Grenoble, Francja
RSI (Radio Science Investigation)[19] System telekomunikacyjny sondy w pasmach X i S z ultrastabilnym oscylatorem oraz systemy odbiorcze na Ziemi. Sygnały radiowe z nadajnika sondy posłużą do pomiarów masy, rozmiarów i struktury jądra, własności komy oraz orbity komety.
  • Martin Pätzold, Rheinisches Institut für Umweltforschung an der Universität zu Köln (RIU-PF), Kolonia, Niemcy

Lądownik Philae[edytuj | edytuj kod]

Instrument Opis instrumentu
  • Kierownik (Principal Investigator)[3]
ÇIVA (Comet Infrared and Visible Analyser)[20] Zestaw instrumentów obrazujących:
  • ÇIVA-P – zestaw 7 mikrokamer (5 kamer pojedynczych i para stereoskopowa) wykonujący panoramiczne fotografie powierzchni komety; matryce CCD każdej kamery mają rozdzielczość 1024 × 1024 pikseli.
  • ÇIVA-Mmikroskop optyczny (ÇIVA-M/V) o rozdzielczości 7 μm połączony z mikroskopowym hiperspektralnym spektrometrem obrazującym w podczerwieni (ÇIVA-M/I) w zakresie spektralnym 1-4 μm. Wykona obserwacje składu, tekstury i albedo próbek pobranych z powierzchni komety.
    • Jean-Pierre Bibring, Institut d'Astrophysique Spatiale, Université Paris Sud, Orsay, Francja
ROLIS (Rosetta Lander Imaging System)[21] Kamera z matrycą CCD o rozdzielczości 1024 × 1024 pikseli. Wykona zdjęcia powierzchni komety podczas fazy opadania lądownika. Po wylądowaniu pole widzenia o powierzchni ok. 40 × 40 cm z rozdzielczością 0,4 mm/piksel. 4 kanały barwne: czerwony, zielony, niebieski i w podczerwieni. Oświetlenie powierzchni przez diody LED świecące w zakresach: 470, 530, 640 i 870 nm. Masa 0,944 kg.
  • Stefano Mottola, Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt, Berlin, Niemcy
APXS (Alpha Particle X-Ray Spectrometer)[22] Spektrometr promieniowania rentgenowskiego i cząstek alfa przeznaczony do badania składu chemicznego powierzchni komety w miejscu lądowania.
  • Göstar Klingelhöfer, Johannes Gutenberg-Universität, Moguncja, Niemcy
COSAC (Cometary Sampling and Composition Experiment)[23] Zestaw instrumentów złożony z chromatografu gazowego i spektrometru mas typu time-of-flight pracującego w zakresie od 1 do 1500 amu. Przeznaczony do wykonania analizy składu substancji lotnych w materii kometarnej ze szczególnym uwzględnieniem detekcji cząsteczek złożonych związków organicznych i określenia ich chiralności.
  • Fred Goesmann, Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung, Katlenburg-Lindau, Niemcy
Ptolemy[24] Zestaw instrumentów złożony z chromatografu gazowego i spektrometru mas z pułapką jonową. Przeznaczony do wykonania analizy składu izotopowego pierwiastków lekkich na powierzchni komety.
  • Ian Wright, Open University, Milton Keynes, Wielka Brytania
MUPUS (Multi-Purpose Sensors for Surface and Subsurface Science)[25] Zestaw czujników do pomiaru własności mechanicznych i termicznych powierzchni komety. W skład zestawu wchodzą:
  • akcelerometr w kotwicy (ANC-M)
  • czujnik temperatury w kotwicy (ANC-T)
  • radiometr podczerwieni (TM)
  • czujnik głębokości penetratora (PEN-M)
  • czujniki temperatury w penetratorze (PEN-TP)
  • czujniki przewodności cieplnej w penetratorze (PEN-THC)
    • Tilman Spohn, Institut für Planetenforschung, Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt, Berlin, Niemcy
SESAME (Surface Electric Sounding and Acoustic Monitoring Experiment)[26] Zestaw trzech instrumentów do pomiaru własności mechanicznych i elektrycznych powierzchni komety oraz pomiaru pyłu:
  • CASSE (Cometary Acoustic Surface Sounding Experiment) – eksperyment sondowania akustycznego powierzchni jądra komety.
    • Klaus Seidensticker, German Aerospace Center, Institute of Planetary Research, Asteroids and Comets, Berlin, Niemcy
  • PP (Permittivity Probe) – czujnik własności elektrycznych (przewodnictwa i przenikalności) powierzchni. Posłuży do określenia zawartości lodu wodnego w warstwie powierzchniowej komety.
    • Walter Schmidt, Finnish Meteorological Institute, Helsinki, Finlandia
  • DIM (Dust Impact Monitor) – piezoelektryczny detektor cząstek pyłowych opadających na powierzchnię jądra.
    • Harald Krueger, Max-Planck-Institute for Solar System Research, Getynga, Niemcy
ROMAP (Rosetta Lander Magnetometer and Plasma Monitor)[27] Zestaw instrumentów przeznaczony do pomiarów plazmy i pola magnetycznego. W skład zestawu wchodzą: magnetometr transduktorowy, analizator elektrostatyczny, puszka Faradaya oraz dwa czujniki ciśnienia (próżniomierze Penninga i Piraniego). Instrumenty przeprowadzą pomiary pól magnetycznych w zakresie ± 2000 nT, pomiary jonów w zakresie energii 40 eV - 8 keV i elektronów w zakresie 0,35 eV - 4,2 keV oraz ciśnienia w zakresie 10−8 – 101 mbar.
  • Hans-Ulrich Auster, Technische Universität, Brunszwik, Niemcy i István Apáthy, KFKI, Budapeszt, Węgry
CONSERT (Comet Nucleus Sounding Experiment by Radiowave Transmission)[18] Transponder radiowy z analizą czasową i dwie anteny monopolowe (na lądowniku). Wykonanie sondowania wnętrza jądra kometarnego przy użyciu trwających 25,5 mikrosekund impulsów radiowych o częstotliwości 90 Mhz przesyłanych pomiędzy orbiterem i lądownikiem.
  • Wlodek Kofman, Institut de Planétologie et d'Astrophysique de Grenoble, Grenoble, Francja
SD2 (Sampler, Drill and Distribution System)[28] Urządzenie wiertnicze zdolne do pobrania próbek gruntu o objętości 10-40 mm³ z głębokości do 23 cm i dostarczenia ich do instrumentów analizujących ÇIVA-M, COSAC i Ptolemy.
  • Amalia Ercoli-Finzi, Politecnico di Milano, Mediolan, Włochy

W przygotowaniu eksperymentu MUPUS, w tym konstrukcji urządzenia wbijającego dla penetratora, czujników temperatury i głębokości penetratora, wzięli udział polscy naukowcy z Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie i kilkunastu innych placówek badawczo-rozwojowych w Polsce[29][30][31].

Przygotowania do misji[edytuj | edytuj kod]

W 1984 roku Europejska Agencja Kosmiczna rozpoczęła proces planowania długofalowego programu przyszłych badań przestrzeni kosmicznej, który otrzymał nazwę Horizon 2000. Misja do pierwotnych ciał Układu Słonecznego, ze sprowadzeniem próbki ich materii na Ziemię, została zaproponowana jako kluczowa misja międzyplanetarna w ramach tego programu[32][33]. W maju 1985 roku Grupa Robocza ds. Układu Słonecznego (Solar System Working Group) agencji ESA, zarekomendowała sprowadzenie próbki z jądra kometarnego. Stanowiło to kontynuację europejskiego programu badań komet, zapoczątkowanego przez misję Giotto do komety Halleya[34].

Ze względu na złożoność techniczną przedsięwzięcia i przewidywane koszty, przewyższające możliwości ESA, misja miała zostać zrealizowana we współpracy z amerykańską agencją NASA. Pod koniec 1985 roku powstał wspólny zespół obu agencji kosmicznych (ESA/NASA Science Definition Team), którego zadaniem było określenie szczegółowych celów naukowych misji[34]. W następnych latach powstał projekt misji, początkowo znanej jako Comet Nucleus Sample Return, której w 1987 roku nadano nazwę Rosetta[35].

NASA miała zapewnić rakietę nośną, łączność wykorzystującą sieć Deep Space Network oraz dostarczyć człon przelotowy, oparty na sondzie typu Mariner Mark-II projektowanej dla misji CRAF i Cassini-Huygens. ESA miała dostarczyć lądownik zaopatrzony w urządzenie wiertnicze pobierające próbki gruntu oraz kapsułę powrotną sondy. Jako cele misji rozważano różne komety i możliwe trajektorie lotu, wymagające różnych mas startowych i harmonogramów. Po dotarciu do wybranej komety, sonda miała w całości wylądować na jej powierzchni. Po pobraniu próbek gruntu i przeniesieniu ich do kapsuły powrotnej, człon przelotowy wraz z kapsułą miały wystartować do lotu na Ziemię[36][37].

W 1991 roku, z powodu problemów finansowych i programowych agencji NASA, związanych z projektem misji kometarnej CRAF, zrezygnowała ona z dalszego udziału w projekcie Rosetta[38]. Zmusiło to ESA, na początku 1992 roku, do zmiany koncepcji misji. Zrezygnowano ze sprowadzenia próbek materii kometarnej na Ziemię, zamiast tego postanawiając wykonać możliwie szczegółowe badania in situ przez zestaw instrumentów umieszczonych na pokładzie orbitera i na powierzchni komety[34]. W listopadzie 1993 roku Rosetta została oficjalnie przyjęta do realizacji przez Komitet Programu Naukowego (Science Programme Committee) ESA, jako trzecia z kolei misja kluczowa w ramach programu Horizon 2000. W marcu 1995 roku ogłoszono konkurs (Announcement of Opportunity) na ładunek naukowy misji, który po przeprowadzeniu procesu selekcji został zatwierdzony w lutym 1996 roku[39][40].

Przyjęty projekt początkowo przewidywał użycie dwóch lądowników, o masie około 45 kg każdy, nazwanych Champollion i RoLand. Champollion był przygotowywany przez połączony zespół z NASA Jet Propulsion Laboratory i francuskiej agencji kosmicznej CNES. RoLand był projektowany przez konsorcjum europejskie pod kierunkiem niemieckiej agencji DLR. We wrześniu 1996 roku ograniczenia finansowe zmusiły NASA do wycofania się także z projektu lądownika Champollion. Zespół z agencji CNES przyłączył się wtedy do konsorcjum lądownika RoLand. Przeprojektowany lądownik, o większej niż wcześniej planowano masie, przejął zadania z obydwu poprzednich konstrukcji. Był on nazywany Rosetta Lander, a w lutym 2004 roku otrzymał nazwę Philae[36][40][41].

Jako cel misji Rosetta została wybrana krótkookresowa kometa 46P/Wirtanen. Start sondy zaplanowano na styczeń 2003 roku. W drodze do celu, Rosetta miała wykonać manewr asysty grawitacyjnej podczas przelotu obok Marsa (26 sierpnia 2005), dwukrotne manewry asysty grawitacyjnej ze strony Ziemi (28 listopada 2005 i 28 listopada 2007) oraz przelecieć w bliskiej odległości obok planetoidy (4979) Otawara (11 lipca 2006) i planetoidy (140) Siwa (24 lipca 2008). Dotarcie do komety 46P/Wirtanen planowano na 29 listopada 2011 roku[42].

We wrześniu 2002 roku Rosetta została przetransportowana na kosmodrom Kourou w Gujanie Francuskiej, gdzie zgodnie z planem przebiegały przygotowania do startu wyznaczonego na 13 stycznia 2003. 11 grudnia 2002 roku doszło do katastrofy podczas pierwszego startu nowej wersji rakiety nośnej Ariane 5 ECA. Chociaż Rosetta miała być wyniesiona przez inną wersję rakiety, Ariane 5 G+, Arianespace i ESA podjęły 14 stycznia 2003 roku decyzję o przełożeniu jej startu, aż do czasu zakończenie dochodzenia o przyczynach katastrofy. Sonda została zabezpieczona i częściowo zdemontowana, a z jej zbiorników wypompowano hydrazynę[43][44].

Przełożenie startu spowodowało utratę okna startowego do komety 46P/Wirtanen i zmusiło do poszukiwania nowego celu misji. Po przeanalizowaniu możliwych okien startowych w następnych dwóch latach, Komitet Programu Naukowego ESA podjął, na spotkaniu w dniach 13 i 14 maja 2003, decyzję o wyborze komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko, ze startem w lutym 2004. Ponieważ kometa ta jest większa od komety Wirtanena, wzrosła przewidywana prędkość opadania przy lądowaniu na jej powierzchni. Zmusiło to do wprowadzenia modyfikacji w konstrukcji podstawy lądownika sondy. Kampania przedstartowa została wznowiona 24 października 2003 roku, a okno startowe trwało od 26 lutego do 17 marca 2004[43][45].

Przebieg misji[edytuj | edytuj kod]

24 lutego 2004 roku umieszczona na szczycie rakiety nośnej Rosetta została przetransportowana na stanowisko startowe ELA-3[46]. Pierwszy, zaplanowany na 26 lutego, termin startu został przełożony z powodu zbyt silnych wiatrów na dużych wysokościach. Kolejna próba startu 27 lutego została odwołana z powodu odpadnięcia fragmentu izolacji termicznej pierwszego stopnia rakiety. Na czas niezbędny do dokonania naprawy rakieta została wycofana do hali montażowej[47].

  • 2 marca 2004, 07:17 UTC – start sondy[48].
  • 4 marca 2005 – pierwszy przelot koło Ziemi w celu wykonania manewru wspomagania grawitacyjnego; zbliżenie na odległość 1954,74 km.
  • 4 lipca 2005 – obserwacje komety Tempel 1 podczas uderzenia sondy Deep Impact w jej jądro.
  • 25 lutego 2007 – przelot koło Marsa w odległości 250 km – wykonanie zdjęć Marsa i przejścia Fobosa nad jego powierzchnią
  • 13 listopada 2007 – drugi przelot koło Ziemi, zbliżenie na odległość 5295 km.
  • 5 września 2008, 18:38:20,1 UTC – przelot koło planetoidy (2867) Šteins w odległości 802,6 km z prędkością względną 8,6 km s−1[49].
  • 13 listopada 2009, 07:45:40 UTC – trzeci przelot koło Ziemi, zbliżenie na odległość 2481 km[50].
  • 10 lipca 2010, 15:44:57 UTC – przelot koło planetoidy (21) Lutetia w odległości 3160 km z prędkością względną 15 km s−1[51].
  • marzec 2011 – sonda wykonała pierwsze zdjęcie komety, wtedy Rosetta znajdowała się w odległości 163 milionów kilometrów od celu podróży[52].
  • 8 czerwca 2011 – 20 stycznia 2014 – lot sondy w stanie hibernacji[53].
  • 20 i 21 marca 2014 – podczas rozruchu technologicznego, po wybudzeniu sondy, OSIRIS wykonał kolejne zdjęcia komety (około 5 milionów kilometrów). Dane docierają do Ziemi po około 37 minutach, a przesłanie zdjęcia zajmuje około godziny. Zdjęcia będą wykonywane sukcesywnie w celu bieżącego korygowania trajektorii sondy. Rosetta poruszając się po aktualnej, minęłaby kometę w odległości około 50 tysięcy kilometrów.
  • maj 2014 – zbliżenie do komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko.
  • 11 lipca – zdjęcia wykonane przez kamerę OSIRIS pokazały, że jądro komety jest złożone z dwóch części. Dotychczas kształt jądra był tylko hipotetyczny. Został odtworzony przez symulacje komputerowe na podstawie wielokrotnych obserwacji Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Szefowie misji muszą zmienić plany i przystosować je do nowych okoliczności. Kometa 67P jest teraz (18-07-2014) poza orbitą Marsa w odległości 600 milionów km od Słońca[54].
  • sierpień 2014 – wejście na orbitę wokół jądra komety. Główny element sondy ma wejść na orbitę 6 sierpnia. Aby zbliżyć się na odległość 100 kilometrów, Rosetta będzie musiała cztery razy uruchomić silniki. Kolejne uruchomienie silników pozwoli osiągnąć orbitę na wysokości 70 km. W tym czasie instrumenty pokładowe będą analizować pole grawitacyjne komety. Następnie orbita zostanie obniżona do 30 km, co pozwoli na sporządzenie mapy powierzchni. Umożliwi to wybrać miejsce na lądowanie Philae i rozpoczęcie badań próbek z powierzchni. Ze względu na kształt jądra komety strefy lądowania mogą być ograniczone. Jeżeli lądowanie się uda, lądownik będzie pierwszym urządzeniem wykonanym ludzką ręką, które osiądzie na powierzchni jądra.
  • wrzesień 2014 - kometę dzieli od Ziemi odległość około 424 mln km. Znajduje się więc mniej więcej w połowie drogi między orbitami Jowisza i Marsa, i zbliża się do Słońca z prędkością około 58 tys. km/h. Najbliżej naszej gwiazdy, w odległości 185 mln km, znajdzie się 13 sierpnia 2015. Droga do komety zajęła sondzie dziesięć lat, pięć miesięcy i cztery dni. W trakcie podróży Rosetta pięciokrotnie okrążyła Słońce i przebyła drogę 6,4 mld km. Sonda przystąpiła do dokładnych oględzin komety, by można wybrać miejsce lądowania na jej powierzchni próbnika Philae. Trwają analizy mające spośród pięciu potencjalnych obszarów nadających się do lądowania wybrać jeden główny i jeden zapasowy. Wybór nie jest łatwy: z powodu braku precyzji w nawigowaniu orbitera obszar lądowania będzie elipsą o powierzchni około 1 km2. Cały ten rejon nie może mieć stromych uskoków i olbrzymich głazów. Miejsce lądowania powinno być dobrze oświetlone, by zasilić baterie lądownika. Urządzenia Philae potrzebują co najmniej sześciu godzin oświetlenia na każdy trwający 12,7 godzin kometarny dzień. Z potencjalnych obszarów na komecie do lądowania agencja wybrała już obszar główny (oznaczony jako J) oraz zapasowy (obszar C). Możliwe są dwa scenariusze lądowania, w zależności od tego, na którym obszarze będzie następować. W obu przypadkach operacja nastąpi 12 listopada 2014. ESA daje sobie jeszcze szansę na zmianę decyzji co do obszaru podstawowego i zapasowego. Ostateczna decyzja ma zostać podjęta 14 października po analizie dodatkowych zdjęć w wysokiej rozdzielczości. Po wylądowaniu wyposażony w 10 instrumentów Philae będzie prowadzić badania niezależnie od Rosetty, a także wspólnie z orbiterem. By zbadać strukturę jądra komety, będzie wysyłać ku sondzie fale radiowe poprzez kometarne wnętrze. Lądowanie nastąpi jeszcze przed poważniejszym wzrostem kometarnej aktywności[55].
  • 12 listopada 2014 – lądowanie na powierzchni jądra komety (lądownik Philae). Przewidywana obecnie data lądowania to 12 listopada 2014 (stan na 24 września 2014).
  • 13 sierpnia 2015 – przejście komety przez peryhelium.
  • grudzień 2015 – planowany koniec misji.

Całkowity koszt misji wynosi około 1 miliarda euro. W sumie tej zawarty jest koszt budowy sondy i jej instrumentów naukowych, rakiety nośnej, koszty operacyjne podczas całej misji oraz związane z opóźnieniem jej startu.

Przypisy

  1. Arianespace: Arianespace Flight 158 Launch Kit (ang.). [dostęp 2014-02-16].
  2. 2,0 2,1 2,2 ESA: Rosetta Fact Sheet (ang.). [dostęp 2014-05-04].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 ESA: Rosetta Media factsheet (ang.). [dostęp 2014-05-24].
  4. 4,0 4,1 NASA: Philae (ang.). National Space Science Data Center. [dostęp 2014-05-04].
  5. G. Schwehm, R. Schulz: Rosetta goes to comet Wirtanen (ang.). Space Science Reviews 90: 313-319, 1999. [dostęp 2014-05-24].
  6. 6,0 6,1 Karl-Heinz Glassmeier i in.: The Rosetta Mission: Flying Towards The Origin of the Solar System (ang.). Space Science Reviews (2007) 128: 1–21. [dostęp 2014-05-11].
  7. ESA: Rosetta overview (ang.). [dostęp 2014-05-11].
  8. 8,0 8,1 8,2 J.-P. Bibring i in.: The ROSETTA lander (“PHILAE”) investigations (ang.). Space Science Reviews (2007) 128: 205–220. [dostęp 2014-05-24].
  9. Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung: OSIRIS: Optical, Spectroscopic, and Infrared Remote Imaging System (ang.). [dostęp 2014-08-09].
  10. S. A. Stern i in.: ALICE: The Rosetta Ultraviolet Imaging Spectrograph (ang.). Space Science Reviews (2007), Volume 128: 507-527. [dostęp 2014-08-09].
  11. Istituto di Fisica dello Spazio Interplanetario: Rosetta's VIRTIS website (ang.). [dostęp 2014-0811-].
  12. NASA: MIRO Overview (ang.). [dostęp 2014-0811-].
  13. Universität Bern: ROSINA Project Overview (ang.). [dostęp 2014-08-13].
  14. Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung: COSIMA - Cometary Secondary Ion Mass Analyzer (niem.). [dostęp 2014-08-13].
  15. W. Riedler i in.: MIDAS - The Micro-Imaging Dust Analysis System for the Rosetta Mission (ang.). Space Science Reviews (2007), Volume 128: 869-904. [dostęp 2014-08-13].
  16. ESA: GIADA: Grain Impact Analyser and Dust Accumulator (ang.). [dostęp 2014-08-13].
  17. ESA: RPC: Rosetta Plasma Consortium (ang.). [dostęp 2014-08-13].
  18. 18,0 18,1 ESA: CONSERT: Comet Nucleus Sounding Experiment by Radiowave Transmission (ang.). [dostęp 2014-08-13].
  19. ESA: RSI: Radio Science Investigation (ang.). [dostęp 2014-08-13].
  20. J.-P. Bibring i in.: CIVA (ang.). Space Science Reviews (2007), 128, 397-412. [dostęp 2014-08-17].
  21. Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt: ROLIS - Rosetta Lander Kamera (niem.). [dostęp 2014-08-17].
  22. ESA: APXS (ang.). [dostęp 2014-08-18].
  23. Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung: COSAC - Cometary Sampling and Composition Experiment (niem.). [dostęp 2014-08-17].
  24. ESA: Ptolemy (ang.). [dostęp 2014-08-18].
  25. T. Spohn i in.: MUPUS – A thermal and mechanical properties probe for the Rosetta lander Philae (ang.). Space Science Reviews (2007) 128: 339–362. [dostęp 2014-08-20].
  26. German Aerospace Center: SESAME - Surface Electric Sounding and Acoustic Monitoring Experiment (ang.). [dostęp 2014-08-20].
  27. Max-Planck-Institut für Sonnensystemforschung: ROMAP - Rosetta Magnetometer and Plasmamonitor onboard Philae (niem.). [dostęp 2014-08-17].
  28. Pierluigi Di Lizia: Introducing SD2: Philae's Sampling, Drilling and Distribution instrument (ang.). Rosetta blog, 2014-04-09. [dostęp 2014-08-20].
  29. Centrum Badań Kosmicznych PAN: Rosetta, misja Europejskiej Agencji Kosmicznej (pol.). 2014-07-30. [dostęp 2014-08-20].
  30. Centrum Badań Kosmicznych PAN, ROSETTA, misja do komety
  31. Jerzy Grygorczuk i in.: MUPUS insertion device for the Rosetta mission (ang.). Journal of Telecommunications and Information Technology 1/2007. [dostęp 2014-08-20].
  32. J. Krige, A. Russo, L. Sebesta: ESA SP-1235. A History of the European Space Agency, Volume II: The story of ESA, 1973-1987 (ang.). 2000. [dostęp 2014-10-12].
  33. R.M. Bonnet: The New Mandatory Scientific Programme (ang.). ESA Bulletin 43 (August 1985), 1985. [dostęp 2014-10-12].
  34. 34,0 34,1 34,2 G. Schwehm, M. Hechler: 'Rosetta' - ESA's Planetary Cornerstone Mission (ang.). ESA Bulletin 77 (February 1994), 1994. [dostęp 2014-10-12].
  35. ESA: Naming Rosetta – An interview with Eberhard Grün (ang.). Rosetta Blog, 2014-10-18. [dostęp 2014-10-18].
  36. 36,0 36,1 Andrew J. Ball: Rosetta Lander (ang.). 1997. [dostęp 2014-10-18].
  37. ESA: ESA Annual Report 1990 (ang.). 1991. [dostęp 2014-10-18].
  38. ESA: ESA Annual Report 1991 (ang.). 1992. [dostęp 2014-10-18].
  39. ESA: ESA Annual Report 1993 (ang.). 1994. [dostęp 2014-10-18].
  40. 40,0 40,1 G. Schwehm: International Rosetta Mission: the comet rendezvous mission (ang.). ESA, 1997. [dostęp 2014-10-18].
  41. ESA: Unlocking the secrets of the universe: Rosetta lander named Philae (ang.). 2004-02-05. [dostęp 2014-10-19].
  42. ESOC: Rosetta Mission Overview (ang.). 2000-09-06. [dostęp 2014-02-02].
  43. 43,0 43,1 John Ellwood i in.: Rosetta's New Target Awaits (ang.). ESA Bulletin 117 (February 2004), 2004. [dostęp 2014-10-12].
  44. ESA: Rosetta launch postponed (ang.). 2003-01-14. [dostęp 2014-10-19].
  45. ESA: Replanning Europe’s mission of the decade: the backstory (ang.). Rosetta Blog, 2014-04-15. [dostęp 2014-10-18].
  46. ESA: Rosetta now at launch pad on board Ariane 5 (ang.). 2004-02-25. [dostęp 2014-10-26].
  47. Justin Ray: Rosetta's voyage to comet poised to launch tonight (ang.). Spaceflight Now, 2004-03-01. [dostęp 2014-10-25].
  48. ESA: Rosetta begins its 10-year journey to the origins of the Solar System (ang.). 2004-03-02. [dostęp 2014-10-26].
  49. Sylvain Lodiot i in.: The First european Asteroid ‘Flyby’ (ang.). ESA Bulletin 137 (February 2009). [dostęp 2010–07–03].
  50. ESA: Rosetta bound for outer Solar System after final Earth swingby (ang.). 2009–11–13. [dostęp 13 listopada 2009].
  51. ESA: Rosetta Status Report no. 141 (ang.). 2010–07–14. [dostęp 2010–08–13].
  52. Łukasz Żmijewski: Kosmos.Ostatnia prosta. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2014, s. 24. ISBN 978-83-2254-3.
  53. ESA: Rosetta comet probe enters hibernation in deep space (ang.). 2011–06–08. [dostęp 2011–06–10].
  54. Krzysztof Urbański. Podwójne jądro komety. „Rzeczpospolita”, s. A19, 2014-07-18. Warszawa: Gremi Business Communication Sp. z o.o.. ISSN 0208-9130. 
  55. Weronika Śliwa. Kometarna niespodzianka. „Wiedza i Życie”. 958 (10), s. 14,78, 2014-10-01. Warszawa: Prószyński Media. ISSN 0137-8929. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]