Ruś Czarna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Polska w granicach z 1660 roku z zaznaczoną Czarną Rusią (jako Schwarzreussen) na niemieckiej mapie z 1892 roku

Ruś Czarna – kraina historyczna na terenie dzisiejszej Republiki Białoruskiej i Polski (we wschodniej części województwa podlaskiego), położona między Prypecią, Ptyczem i Niemnem. Główne miasta regionu to Grodno, Nowogródek, Wołkowysk, Świsłocz, Nieśwież.

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

W XVIII i XIX wieku Ruś Czarną definiowano jako obszar obejmujący województwo nowogródzkie, powiat mozyrski i powiat rzeczycki województwa mińskiego oraz fragment województwa trockiego w okolicach Grodna.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy uczeni przypuszczają, że "kolorowe" nazwy Rusi powstały w XIII wieku i były zapożyczeniem od ludów ałtajsko-tureckich[1], które używały kolorów do oznaczenia kierunków geograficznych (czerwień – południe, biel – zachód, czerń – północ, wschód – niebieski, środek – zielony). Przykładowo tur., tuw., ałt. wyraz "kara"[2] znaczy zarówno "czarny" jak i "północ"[3])[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do 1084 część Rusi Kijowskiej, potem jej księstwo zależne. Na początku XIII wieku przeszła pod zwierzchnictwo Księstwa połockiego. W 1239 zhołdowana przez Mendoga. W latach 1254-1258 okresowo podbita przez Księstwo Halickie. Po 1258 znajdowała się pod zwierzchnictwem Wielkiego Księstwa Litewskiego, aż do ostatecznego włączenia w jego skład w 1441.

Wpływy ruskie[edytuj | edytuj kod]

Polacy od wieków stykali się z Rusinami żyjąc wspólnie na długim pograniczu etnograficznym, a także wielkich przestrzeniach z mieszaną ludnością – stąd wzajemne wpływy językowe. Ich szczególne nasilenie przypadło na XVI i XVII wiek – szczególna żywotność rutenizmów leksykalnych, które od XVIII wieku wycofywały się ze słownictwa ogólnego. Zapożyczenia ruskie dotyczą różnych zakresów, szczególnie wojskowo-obozowych, i wyrazów o mocnym ujemnym zabarwieniu uczuciowym np. morda czy gęba.

Najważniejsze objawy wpływu ruskiego na mowę Polaków ziem południowo-wschodnich:

  1. przeciąganie zgłosek nieakcentowanych
  2. zatrata nosowego rezonansu wygłosowych samogłosek -ę, -ą;
  3. odróżnianie głosek ch i h (IPA: x i ɣ)
  4. wymowa w przed spółgłoskami jak ṷ np. lwoṷski
  5. zapożyczenia ruskie np. hołubić – pieścić, sobaka – pies, bałakać – gadać.

Książęta Rusi Czarnej[edytuj | edytuj kod]

  • 1084-po 1090 Wsiewołod I Igorewicz
  • po 1090-1113 Mstisław I Wsiewołodowicz
  • 1113-1142 Wsiewołod Dawydowicz
  • 1142-1159 Boris Wsiewołodowicz
  • 1159-1169 Wolodar Hlebowicz
  • 1169-1172 Hleb Wsiewołodowicz
  • 1172-1175 Mstisław II Wsiewołodowicz
  • 1175-1183 Erdywił
  • 1183-1185 Iziasław Wasilkowicz
  • 1185 Wsiewołod II Glebowicz
  • 1185-przed 1192 Wasilko Wolodarowicz?
  • po 1185–1192 Mingayl
  • 1192–przed 1219 Skirmunt
  • po 1192-przed 1219 Troniata
  • po 1192-1219 Wasilko Briaczesławicz
  • 1219-1239 Iziasław Briaczesławicz
  • 1239-1254 Wojsiełk
  • 1254-1258 Roman Daniłowicz
  • 1258-1267 Wojsiełk
    • 1267-przed 1300 część Wielkiego Księstwa Litewskiego
  • przed 1300-przed 1341 Narymont
  •  ?-1341 Narymunt Gleb
  • 1341-1347 Koriat Michał
  • 1347-przed 1381 Wojdat
  • po 1347-1381 Butawt Henryk
    • 1381-1384 część Wielkiego Księstwa Litewskiego
  • 1384-1386 Jurij Czornaruski
  • 1386-1390 Towciwiłł Konrad
  • 1390-1440 Zygmunt Kiejstutowicz
  • 1440-1441 Michał Bolesław Zygmuntowicz
    • po 1441 część Wielkiego Księstwa Litewskiego

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. również w chińskim, np. 红 (hóng), oznacza czerwień, ogień i południe. Patrz hasło w angielskiej wiki Red(ang.)
  2. azer., baszk. kazach. qara, turkm. gara, uzb. qora. Grzegorz Jagodziński, Ałtajska rodzina językowa
  3. o stronach świata identyfikowanych przez kolory czytaj w Cardinal directions in world cultures (ang.)
  4. Oleg Łatyszonek, Od Rusinów Białych do Białorusinów, Białystok 2006, s.18 i n., ISBN 978-83-7431-120-5