Ruś Czerwona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Obszar Rusi Czerwonej na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski
Obszar Rusi Czerwonej na tle podziału administracyjnego II Rzeczypospolitej
Ruś Czerwona (podpisana jako Russia) za panowania Władysława Jagiełły
Pieczęć Władysława Opolczyka, namiestnika Ludwika Węgierskiego na Rusi z 1379 z herbami Piastów i Rusi. Tytulatura: „Dziedzic i pan Rusi”
Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski i Rusi Czerwonej, rok 1525[1]

Ruś Czerwona, łac. Ruthenia Rubra lub Russia Rubrakraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Jeden z poglądów głosi, że w nazwie zespoliły się dwa motywy: Grodów Czerwieńskich, oraz miano Chorwatów (Chrobatów) Czerwonych[potrzebne źródło]. Według Władysława Semkowicza sama nazwa Ruś Czerwona powstała dopiero w XV wieku[2], podobny pogląd przedstawia w swojej pracy Początki Rusi Henryk Paszkiewicz[3].

Niektórzy domniemywają jakoby kolorowe nazwy Rusi, w tym „Ruś Czerwona” powstały w XIII wieku i były zapożyczeniem od ludów ałtajsko-tureckich[4], które używały kolorów do oznaczenia kierunków geograficznych (czerwień = południe, biel=zachód, czerń=północ, przykładowo tur., tuw., ałt. wyraz „kara”[5] czyli „czarny”; który w języku polskim zachował się jako pożyczka językowa dotycząca maści końskiej; symbolizował również północ[6])[7]. Analogicznie w tym okresie powstały też takie nazwy jak Ruś Czarna (powyżej Polesia) i Ruś Biała (na północ od Rusi Czarnej).

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Obszar Rusi Czerwonej obejmował dorzecze Sanu i Dniestru po górną Prypeć. W skład Rusi Czerwonej wchodziły: ziemia sanocka, ziemia przemyska, ziemia chełmska, ziemia bełska, ziemia halicka i ziemia lwowska.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do roku 1340 Ruś Czerwona była częścią Księstwa Halicko-Wołyńskiego (Rusi Halicko-Włodzimierskiej). W XIII i XIV w. większość zachodnich księstw ruskich przeszła w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy (zwłaszcza po rozbiorze Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, stanowiącego dla Litwy przeciwwagę). Stąd rywalizacja pomiędzy książętami Rusi północnej (tzw. Rusi Zaleskiej — Włodzimierz nad Klaźmą, Twer, a później Moskwa) oraz Wielkim Księstwem Litewskim, a po Unii LubelskiejWielkiego Księstwa Moskiewskiego z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.

W XIII wieku Księstwo Halicko-Włodzimierskie stało się, wobec zniszczenia Kijowa i Rusi centralnej, drugim (obok państw tzw. Rusi ZaleskiejTwer, Włodzimierz nad Klaźmą, Moskwa, Republika Nowogrodu) ruskim ośrodkiem państwowym, prowadzącym samodzielną politykę dynastyczną i zagraniczną oraz podejmującym próby zjednoczenia Rusi[a]. Książę halicko-włodzimierski Daniel I został w 1254 roku koronowany najprawdopodobniej w Drohiczynie przez nuncjusza papieskiego na króla Rusi. Był on założycielem miasta Lwowa i związał się dynastycznie z Piastami mazowieckimi. W 1338 r. bezpotomny Bolesław Jerzy II, książę halicki, szukając pomocy przeciw bojarom zawarł układ z Kazimierzem Wielkim i uznał go za dziedzica Rusi. W 1339, w układzie wyszehradzkim, Królestwo Polskie i Królestwo Węgier zawarły porozumienie w sprawie podziału ziem księstwa halicko-wołyńskiego w przyszłości[8]. W 1340 Bolesław Jerzy zmarł otruty przez bojarów, a Kazimierz Wielki wyprawił się na Ruś Czerwoną by objąć ją w posiadanie. Zajął na krótko Lwów, „z którego wkrótce się wycofał, zagarnąwszy spore łupy i uprowadziwszy część ludności”[9]. W 1344 opanował ziemie: przemyską i sanocką a w 1346 w tytulaturze królewskiej Kazimierza pojawił się człon: pan i dziedzic Rusi, wyprzedzający stan faktyczny[9]. Namiestnikiem Rusi Czerwonej był w latach 1340-1349 miejscowy bojar Dymitr (Detko), uznający zwierzchnictwo Polski i Węgier. W 1349 roku po ponownej wyprawie zbrojnej Kazimierz Wielki przyłączył Ruś Czerwoną ze Lwowem i Haliczem do Korony. Wołyń z Łuckiem i Włodzimierzem zajął książę litewski Lubart, również spowinowacony ze zmarłym księciem halickim[b]. O ziemie Księstwa halicko-wołyńskiego do końca XIV wieku trwały zatargi i wojny najpierw pomiędzy Koroną i sprzymierzonym z nią Królestwem Węgier a Wielkim Księstwem Litewskim (które po serii najazdów zajęło Wołyń i Podole kamienieckie, a ze względów dynastycznych pretendowało do całości terytorium księstwa), a następnie pomiędzy Koroną a Królestwem Węgier[10]. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Ludwik Węgierski wcielił Ruś Czerwoną do Królestwa Węgier[11]. Trójstronny konflikt o przynależność państwową ziem Księstwa halicko-wołyńskiego (Rusi Halicko-Włodzimierskiej) zakończył się ostatecznie po zawarciu przez Jagiełłę małżeństwa z królem Polski Jadwigą Andegaweńską i samodzielnym objęciu tronu polskiego po jej śmierci[c]. Jadwiga jako król Polski i spadkobierca Ludwika Andegaweńskiego w 1387 usunęła księcia halickiego Ścibora ze Ściborzyc[12] i ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony[13]. W wyniku ostatecznych rozgraniczeń dawne terytoria księstwa zostały podzielone pomiędzy Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie (które zatrzymało Wołyń i Podole kamienieckie), zaś król Polski przyjął tytuł księcia Rusi, co podkreślało odrębny status wcielonych terytoriów. Terytorialne status quo utrzymało się do Unii Lubelskiej (1569)[14].

W 1412 roku doszło w Lubowli do zawarcia przymierza między Władysławem Jagiełłą i Zygmuntem Luksemburskim, którzy postanowili, że Ruś Halicka i Podole mają pozostać przy Polsce do śmierci obu władców i przez następnych piętnaście lat, licząc od śmierci jednego z nich, a sprawę dalszej przynależności tych ziem postanowiono powierzyć w przyszłości polsko-węgierskiemu sądowi polubownemu[15].

Po unii lubelskiej Ruś Czerwoną zaczęto nazywać Koronną.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W XVI wieku obszar administracyjny Rusi czerwonej składał się z czterech ziem wchodzących w skład województwa ruskiego; przemyskiej, sanockiej, lwowskiej i halickiej oraz województwa bełzkiego w skład którego wchodził jeszcze powiat buski ziemi lwowskiej. W kolejnych latach z prowincji ruskiej odpadły natomiast starostwo hrubieszowskie i włość kryłowska zaliczona do ziemi chełmskiej. Ponadto na obszarze prowincji było w XVI wieku 3350 wsi (woj. ruskie 2490, woj. bełzkie 460, ziemia chełmska 400) oraz 163 miast i miasteczek. Szacunkowo obszar ten w XVI wieku zamieszkiwało 572 648 osób w tym 124 820 w miastach. Najbardziej zagęszczonym obszarem była ziemia sanocka 985 osób na 1 milę². Najmniej zaludniona była ziemia halicka 304 mieszkańców na 1 milę²[16].

Administracja kościelna[edytuj | edytuj kod]

Pod względem administracji kościelnej obszar ten składał się z archidiecezji lwowskiej (ziemia halicka, przemyska i część powiatu buskiego), diecezji przemyskiej (ziemia sanocka i przemyska) oraz diecezji chełmskiej (ziemia chełmska i bełska). W połowie XVI wieku w całej prowincji było ok. 230 parafii łacińskich, w tym 150 w miastach. Dla wyznawców prawosławia przed unią lubelską ustanowionych było trzy eparchie ; lwowsko-halicka, przemyska i chełmska. Ogółem w połowie XVI wieku w tej części kraju istniało 1490 cerkwi głównie we wsiach[17].

Ruś Czerwona a Grody Czerwieńskie[edytuj | edytuj kod]

Grody Czerwieńskie zajmowały zachodnią część późniejszej Rusi Czerwonej. Pomimo podobieństwa położenia i nazwy, źródła nie pozwalają na łączenie tych pojęć. Nazwa „Grody Czerwieńskie” znika po 1031 roku, po trwałym zajęciu tych terenów przez Ruś Kijowską. Nazwa „Ruś Czerwona” pojawia się natomiast dopiero prawdopodobnie w XV wieku, a obszarem swym pokrywa znacznie większy teren niż Grody Czerwieńskie, obejmujący również „część Beskidu aż po krawędzie Wołynia[17].

W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 r. odbił te ziemie Bolesław Chrobry. W roku 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarniają Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów[18] aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Inny pogląd głosi, że obszar ten zostaje rozdrobniony, a Czerwień staje się tylko lokalną stolicą przynależnej sobie ziemi (od 1158 jest rozgraniczany od pobliskich grodów). Dlatego ta teza uznaje za mało prawdopodobne, aby ten gród dał nazwę ogólną ziemiom ruskim w tym rejonie przy wyraźnym większym znaczeniu Halicza i Włodzimierza.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Obecnie do dawnej przynależności administracji tych ziem nawiązuje herb województwa podkarpackiego, powstały z połączenia herbów dawnych województw: ruskiego i bełskiego.

Miasta po stronie polskiej[edytuj | edytuj kod]

Na Rusi Czerwonej po stronie polskiej znajduje się około 40 miast i miasteczek. Poniższa tabela przedstawia 15 największych (pod względem liczby mieszkańców) miast:

Lp. Miasto Liczba
mieszkańców[19]
Dawna ziemia Obecne województwo
1 POL Rzeszów COA.svg Rzeszów 166 454 przemyska podkarpackie
2 POL Chełm COA 1.svg Chełm 67 782 chełmska lubelskie
3 POL Przemyśl COA.svg Przemyśl 66 867 przemyska podkarpackie
4 POL Zamość COA.svg Zamość 66 375 chełmska lubelskie
5 POL Krosno COA.svg Krosno 47 563 sanocka podkarpackie
6 POL Jarosław COA.svg Jarosław 40 272 przemyska podkarpackie
7 POL Sanok COA.svg Sanok 39 224 sanocka podkarpackie
8 POL Tomaszów Lubelski COA 1.svg Tomaszów Lubelski 20 034 bełska lubelskie
9 POL Krasnystaw COA.svg Krasnystaw 19 285 chełmska lubelskie
10 POL Hrubieszów COA 1.svg Hrubieszów 18 479 chełmska[20] lubelskie
11 POL Łańcut COA.svg Łańcut 18 069 przemyska podkarpackie
12 POL Przeworsk COA.svg Przeworsk 15 737 przemyska podkarpackie
13 POL Leżajsk COA 1.svg Leżajsk 14 176 przemyska podkarpackie
14 POL Lubaczów COA.svg Lubaczów 12 415 bełska podkarpackie
15 POL Ustrzyki Dolne COA.svg Ustrzyki Dolne 9 418 przemyska podkarpackie

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze Rusi Czerwonej po stronie polskiej znajduje się szereg parków narodowych i krajobrazowych. Funkcjonują tu również dwa Światowe Rezerwaty Biosfery UNESCO MaB: „Karpaty Wschodnie” i „Polesie Zachodnie”.

Parki narodowe[edytuj | edytuj kod]

Parki krajobrazowe[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Szersze zamiary w tym zakresie (w tym dążenie do zajęcia Kijowa) zostały pokrzyżowane przez opór Złotej Ordy i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
  2. Córka Giedymina a siostra Lubarta Eufemia (zm. 1341) była żoną Bolesława Jerzego II.
  3. Z pretensji dynastycznych królów Węgier do Rusi Czerwonej zostało w XVIII w. wywiedzione uzasadnienie propagandowe udziału Austrii w rozbiorach Polski (Władysław Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, wyd. IV krajowe, Warszawa 1999, Instytut Wydawniczy Pax, ISBN 83-211-0730-3, s. 633), a następnie nazwa kraju koronnego Austro-WęgierGalicja (dokładnie Galicja i Lodomeria — księstwo halickie i włodzimierskie). Por. Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, wyd, 3 poprawione i uzupełnione Wrocław 2001, Wyd. Ossolineum ISBN 83-04-04530-3, s.160.

Przypisy

  1. "Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender" z "Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo", 1525, Strassburg
  2. Władysław Semkowicz, Geograficzne podstawy Polski Chrobrego, 1925, s. 309, 310
  3. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996
  4. również w chińskim, np. 红 (hóng), oznacza czerwień, ogień i południe. Patrz hasło w angielskiej wiki Red(ang.)
  5. azer., baszk. kazach. qara, turkm. gara, uzb. qora. Grzegorz Jagodziński, Ałtajska rodzina językowa
  6. o stronach świata identyfikowanych przez kolory czytaj w Cardinal directions in world cultures (ang.)
  7. Oleg Łatyszonek, Od Rusinów Białych do Białorusinów, Białystok 2006, s.18 i n., ISBN 978-83-7431-120-5
  8. Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, wyd, 3 poprawione i uzupełnione Wrocław 2001, Wyd. Ossolineum ISBN 83-04-04530-3, s. 43.
  9. 9,0 9,1 Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, wyd, 3 poprawione i uzupełnione Wrocław 2001, Wyd. Ossolineum ISBN 83-04-04530-3, s. 44
  10. Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, wyd, 3 poprawione i uzupełnione Wrocław 2001, Wyd. Ossolineum ISBN 83-04-04530-3, s. 44.
  11. "Król Ludwik stopniowo oderwał Ruś Czerwoną od Polski i inkorporował ją do korony węgierskiej. W 1372 roku osadził na Rusi Władysława Opolczyka w charakterze na wpół namiestnika na wpół dziedzicznego lennego księcia a w 1378 r. przejął ją pod bezpośredni zarząd węgierski" Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006, Wydawnictwo Poznańskie, ISBN 83-7177-401-X, s.26.
  12. Dvořáková, Daniela : Rytier a jeho kráľ. Stibor zo Stiboríc a Žigmund Lucemburský. Budmerice, Vydavatel’stvo Rak 2003, ISBN 978-80-85501-25-4.
  13. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
  14. Z drobnymi modyfikacjami w wieku XV – Księstwo bełskie, lenno książąt mazowieckich i Podole zachodnie (kamienieckie) - dożywocie wielkiego księcia litewskiego Witolda zostały wcielone bezpośrednio do Korony.
  15. Stanisław Szczur, Historia Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s.494, ISBN 83-08-03273-7
  16. Aleksander Walerian Jabłonowski. Polska wieku XVI, t. VII, Ruś Czerwona, Warszawa 1901 i 1903. op. cit. SGKP. tom XV
  17. 17,0 17,1 Ibidem
  18. „Laesa, Laesar, Leasum, Lesum, Laesom” są to normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001
  19. Wg GUS z 31 grudnia 2007 r.
  20. Hrubieszów i jego okolice stanowiły enklawę ziemi chełmskiej na terenie ziemi bełskiej.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Walerian Jabłonowski. Polska wieku XVI, t. VII, Ruś Czerwona, Warszawa 1901 i 1903.
  • M. Kosman, Historia Białorusi, Wrocław 1979
  • W. A. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 1979

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]