Rudy (województwo śląskie)

Rudy
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Powiat	raciborski
Gmina	Kuźnia Raciborska
Liczba ludności (2008)	2 768
Strefa numeracyjna	(+48) 32
Kod pocztowy	47-430
Tablice rejestracyjne	SRC
Położenie na mapie Polski Rudy
50°11′21.6″N 18°27′14.9″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Rudy (niem. Rudy, Groß Rauden) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, w gminie Kuźnia Raciborska. W latach 1973-1977 miejscowość była siedzibą gminy Rudy.

Nazwa

Ewolucja zapisów nazwy wsi Rudy przebiegała następująco:

• 1258 – Wladislaw,
• 1264 – Ruda,
• 1391 – Rudden – wariant niemiecki (czyt. Ruden),
• 1408 – Rawden, Rawdin – wariant niemiecki (czyt. Rauden),
• 1420 – Rauda (czyt. Ruda),
• II poł. XV w. – Rauden
• pocz. XVI w. – Raudten, Rauden - warianty niemieckie (oba czyt. Rauden)
• XVIII w. – Rauden, Rudy, Groß Rauden,
• 1830 – Rudeo (błąd pisarza lub zapis uszkodzony)
• 1888 – Ruda,
• 1918-1945 – Rudy, Groß Rauden,
• od 1945 – Rudy (Rudy Wielkie, urzędowo, następnie potocznie: Rudy Raciborskie, obecnie Rudy).

Geografia

Rudy położone są w dolnym biegu rzeki Rudy, która z kolei jest dopływem górnej Odry. Zlokalizować je można na styku Płaskowyżu Rybnickiego i Kotliny Raciborskiej. W południowej części Rud, na granicy z Rybnikiem, znajduje się najwyższy punkt sięgający 271 m n.p.m. Początkowo okoliczne tereny były mocno zalesione a drzewostan stanowiły buki, dęby, sosny, świerki i jodły. W XVIII wieku wytrzebiono jednak niemal zupełnie buki i dęby, a zanieczyszczenie środowiska spowodowało zanik jodły, którą zastąpiono modrzewiami i innymi gatunkami liściastymi. Lasy w Rudach obfitują także w zwierzynę płową, czarną i drobną.

Klimat Rud jest ciepły, a okres wegetacyjny trwa 224 dni. Gleby są w większości nieurodzajne i powstały na bazie utworów polodowcowych: gliny, piasków i iłów. Natomiast gleby bielicowe właściwe, rdzawe i murszowate zajmują ok. 66% powierzchni. W dolinie rzecznej występują również nadające się pod gospodarkę łąkową mady piaszczyste.

Przysiółki Rud

Przyroda na terenie Rud

• Biały Dwór - dawny folwark cysterski z końca XIII wieku;
• Brantolka - dawna osada fabryczna założona przez Cystersów w XVI wieku, funkcjonowały tam najpierw fryszerki i kuźnica, a później fabryka drutu i huta;
• Kolonia Renerowska - powstała na początku XIX w. przy drodze do Jankowic;
• Paproć - kolonia fabryczna zbudowana przez Cystersów przy drodze do Rybnika;
• Podbiała
• Przerycie - kolonia fabryczna założona przez Cystersów;
• Szybki - kolonia górnicza założona przez Cystersów na południe od Rud, na skraju lasu zwanego Buk, miejsce wydobywania rudy darniowej.

Historia

Historia Rud sięga I poł. XIII wieku. Wtedy miała tu powstać pierwsza fundacja klasztorna, która w 1228 roku otrzymała obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Prawdopodobnie jednak datowanie to jest zbyt wczesne i faktycznie można je przesunąć na ok. 1237 rok. Pierwszy klasztor nie przetrwał w związku z najazdem tatarskim w 1241 roku. Z początkiem II połowy XIII wieku Cystersi z Jędrzejowa przybyli tu jednak ponownie i w 1252 roku zaczęli budowę klasztoru, który zasiedlili w 1255 roku. Znany jest też dokument fundacji klasztoru z 21 października 1258 roku wydany przez Władysława Opolskiego i potwierdzony 16 lat później przez papieża Grzegorza X.

Cystersi szybko rozwijali miejscową gospodarkę i osadnictwo. Zajmowali się sadownictwem, leśnictwem i bartnictwem. W okolicy Rud wybudowali stawy rybne, które zaopatrywały zarówno klasztor jak i okoliczne wioski. Hodowali także owce, trzodę i bydło.

Kolejny szybki wzrost znaczenia klasztoru rudzkiego przyniósł XVII wiek i rządy opata Andrzeja Emanuela Pospela. Klasztor założył wówczas kuźnicę, dwie fryszerki i fabrykę drutu. W 1710 powstała w Rudach huta potażu, a w 1725 założono tu kuźnicę miedzi.

W 1810 roku władze pruskie dokonały kasaty klasztoru, a w jego budynkach powstał szpital wojskowy, który funkcjonował tu w latach 1813-1814.

Zabytki i atrakcje turystyczne

Wnętrze zabytkowego kościoła wchodzącego w skład Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego

• Sanktuarium Matki Bożej Pokornej w Rudach
• Zabytkowa Stacja Kolei Wąskotorowej
• Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich
• Rezerwat przyrody Łężczok
• Leśniczówka Buk – Uroczysko Buk z domkiem myśliwskim to miejsce spotkań myśliwych. Otoczone starymi 150-letnimi bukami. W połowie XIX wieku księżniczka Wiktoria, córka królowej Anglii Wiktorii, posadziła tu lipę. Dzisiaj drzewo otoczone zostało kręgiem kamieni, na jednym z nich wyryto imię księżnej.
• Kościół pw. Św. Marii Magdaleny i cmentarz

Szlaki turystyczne przechodzące przez Rudy:

• – Szlak Husarii Polskiej
• – Szlak Okrężny Wokół Gliwic
• Szlak Zabytków Techniki
• Szlak cysterski

Transport

Drogowy

Siedziba Lasów Państwowych i zabytkowa willa przy głównym rozjeździe w Rudach

• 425 droga wojewódzka nr 425 (Bierawa – Kuźnia Raciborska – Rudy)
• 919 droga wojewódzka nr 919 (Racibórz – Rudy – Sośnicowice)
• 920 droga wojewódzka nr 920 (Rudy – Rybnik)
• 921 droga wojewódzka nr 921 (Rudy – Przerycie – Knurów – Zabrze)

Rudy znajdują się w odległości ok. 13 km od autostrady A4E40 (wschód-zachód) – węzeł Ostropa z drogą wojewódzką 408

W przyszłości droga wojewódzka 921 będzie drogą dojazdową do budowanej autostrady A1E75 (północ-południe) i prowadzić będzie do węzła Knurów oddalonego od Rud o ok. 18 km.

Lotniczy

• Port lotniczy Katowice-Pyrzowice (ok. 60 km)
• Port lotniczy Ostrava-Mošnov (ok. 60 km)
• Port lotniczy Kraków-Balice (ok. 120 km)

Autobusowy

Rudy są połączone komunikacją autobusową z:

• Rybnikiem (ZTZ w Rybniku – linia 43)
• Gliwicami (PKS Gliwice i PKS Racibórz)
• Raciborzem (PKS Gliwice i PKS Racibórz)
• Kuźnią Raciborską (ZTZ w Rybniku – linia 44 oraz PKS Gliwice i PKS Racibórz)

Odległości drogowe

Park

• Kuźnia Raciborska – 10 km
• Rybnik – 13 km
• Gliwice – 23 km
• Racibórz – 24km
• Katowice – 48 km
• Ostrava – 50 km
• Kraków – 120 km
• Wrocław – 168 km
• Praga – 350 km
• Wiedeń – 350 km
• Warszawa – 390 km
• Lwów - 460 km
• Berlin – 560 km
• Gdańsk – 580 km

Edukacja

W Rudach znajduje się Zespół Szkół Ogólnokształcących, w którym mieści się szkoła podstawowa oraz gimnazjum (ul. Rogera). Przedszkole (ul. Raciborska) oraz Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy (czynny oficjalnie od września 2008) (ul. Dworcowa).

ZSO w Rudach w ramach programu Comenius prowadzi kontakty partnerskie oraz wymianę młodzieży i nauczycieli z kilkoma szkołami w Europie:

• Rendsburg (Schule Altstadt)
• Torrox Costa (Collegio Publico Los Llanos)
• Southam (Southam Primary School)
• Bolatice (Zakladni Skola w Bolaticach)
• Vierzon (College Prive Notre Dame)

Osoby związane z Rudami

Obelisk ku czci dr Juliusza Rogera

• Franciszek I Albrecht von Ratibor
• Władysław opolski
• Brat Rudolf
• Jan III Sobieski
• Karol Godula
• Juliusz Roger
• ks. prałat Władysław Kopeć
• ks. prałat Bonifacy Madla
• poseł Henryk Siedlaczek

Bibliografia

Ołtarz z obrazem NMP w bocznej kaplicy w kościele przyklasztornym w Rudach (Raciborskich)

• M. Dyba, Legenda rudzkich cystersów, Wszechnica Górnośląska T. XII.
• J. Gorzelik, Dziedzictwo Górnośląskiego Baroku. Opactwo Cysterskie w Rudach Wielkich 1648-1810, Warszawa 2005.
• A. Morawetz, Denkmäler in Rauden, "Ratiborer Heimatblatt" 1927.
• A. Potthast, Geschichte der ahemaligen Zisterzienserabtei Rauden in Oberschlesien, Leobschütz 1858.
• R. Respondowski, Miasto i Gmina Kuźnia Raciborska. Katowice 1995.
• St. Rybant, Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977.
• H. Siedlaczek, Edukacja środowiskowa w Szkole Podstawowej w Rudach, "Wszechnica Górnośląska", Katowice 1995, T. XI, s. 123-129.
• H. Siedlaczek, Rudy – Mała Wielka Ojczyzna, Żory 1999.
• Mieczysław Sufryd, Jerzy Winiewski, Opactwo cystersów w Rudach 1258-1810, Katowice 1987.
• G. Wawoczny, Rudy - miejsce magiczne.
• F. Wolnik, Matka Boska Rudzka. Dzieje Sanktuarium w Rudach Wielkich, Opole 1995.
• F. Wolnik, Służba Boża w Rudzkim Opactwie Cystersów, Opole 2006.
• A. Zamarska, Dzieje książąt raciborskich, Rybnik 2005.
• K. Tomasiak, Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudach w latach 1810 - 1924", Racibórz, 2009.

Zobacz też

• Pożar lasu koło Kuźni Raciborskiej (sierpień 1992)
• Cystersi
• Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy
• Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich

Linki zewnętrzne

• Rzymsko-Katolicka Parafia Wniebowzięcia NMP w Rudach
• PK Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich
• Rudy Wielkie – nieoficjalna, prywatna strona
• Rudy Wielkie – oficjalna strona LKS Buk Rudy Wielkie
• Strona raciborzan, również o Rudach (strona w języku niemieckim i polskim)
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi