Ruryk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia.
Ruryk wraz z braćmi Syneusem i Truworem witany w Starej Ładodze. Obraz pędzla Wiktora M. Wasniecowa.
Pomnik Tysiąclecia Rosji w Nowogrodzie Wielkim przedstawiający kniazia Ruryka (pośrodku, z tarczą). Założenie Nowogrodu Wielkiego przez Ruruka w 862 roku uważane jest za początek historii Rosji

Ruryk (rosyjski Рюрик z staronordyjskiego Rørik lub z słowiańskiego Rerik) (zm. 879) – przywódca oddziału Waregów (wikingów), założyciel państwa ruskiego[1][2], tzw. Rusi Nowogrodzkiej[3]; protoplasta rodu Rurykowiczów[4].

Spory wokół imienia[edytuj | edytuj kod]

Ruryk (Rothrekr; Rørik, Rurik[5], Hroerekr[6]) prawdopodobnie pochodził z regionu Roslagen w Szwecji, choć bywa utożsamiany Rorikiem z Dorestad, urodzonym na Półwyspie Jutlandzkim. Istnieją przypuszczenia, że imię Ruryk pochodzi ze staronordyjskiego Rørik i jest odpowiednikiem staroislandzkiego Roðrekr[7], sternik. Według niemieckich publikacji Ruryk jest nordycką i rosyjską formą imienia Roderyk[8]. Fiński historyk Eero Kuussaari uważał, że imię to jest zniekształconą formą fińskiego imienia Rurikko/Ruuri[9].

Życie[edytuj | edytuj kod]

W 862 został sprowadzony ze swoją drużyną do Nowogrodu Wielkiego, dla zaprowadzenia porządku między zwaśnionymi plemionami słowiańskimi i ugrofińskimi. Czasami nieprawdziwie Rurykowi przypisuje się założenie tego grodu. Moment ten jest uważany za początek historii Rusi. W latopisie ruskim Nestora istnieje wzmianka o braciach Ruryka Sineusie i Truworze, którzy osiadli w Białojeziersku i Izborsku. Inni członkowie drużyny Ruryka mieli osiąść w Połocku, Rostowie i Muromie.

Ruryk według Hermanusa W. Koekkoeka. Rycina z 1912 r.

Wzmianka o braciach Ruryka jest według niektórych naukowców efektem błędu do którego doszło w trakcie pisania kolejnych kopii Powieści minionych lat. Miałoby dojść do tego błędu ze względu na zniekształcenia słów sine-hus (krewniaków), co utożsamiono z Sineusem, oraz thru-voring (wojowników), skąd wziął się Truwor. Wedle przekazu z kopii ruskiej kroniki Ruryk początkowo miał osiąść w Starej Ładodze, później korzystając z międzyplemiennych waśni zajął Nowogród, gdzie po stłumieniu oporu przejął władzę. Jego syn, Igor, był w chwili śmierci ojca dzieckiem, więc na okres jego małoletniości władzę miał przejąć krewny i doradca Ruryka, Oleg Mądry, który jednak zawłaszczył sobie przyznane uprawnienia dożywotnio.

Ruryk jest protoplastą dynastii Rurykowiczów, której przedstawiciele panowali na Rusi do 1598. Ostatnim przedstawicielem rodu zasiadającym na tronie był car rosyjski Fiodor I Iwanowicz, syn Iwana IV Groźnego. Potomkiem Ruryka był także premier Rosji Gieorgij Lwow, sprawujący urząd w 1917 roku.

Pochodzenie Ruryka[edytuj | edytuj kod]

Duże kontrowersje wśród badaczy wzbudza kwestia pochodzenia Ruryka. Do XIX wieku powszechne w Rosji było przekonanie, że był miejscowego, słowiańskiego pochodzenia, a zapis w latopisie Powieść minionych lat jest nieprawdziwy lub zniekształcony. Teorię o wikińskich korzeniach Rusi wysunął w 1749 roku niemiecki uczony Gerhardt Friedrich Müller, zaproszony do badań przez członków Rosyjskiej Akademii Nauk. Gdy niemiecki historyk zaczął przekonywać o podbiciu Rusi przez Skandynawów, członkom akademii to tak się nie spodobało, że na posiedzeniu przerwano wykład Müllera. Z czasem hipoteza o nordyckich korzeniach Ruryka zaczęła zyskiwać popularność, a niektórzy badacze zaczęli go utożsamiać z duńskim przywódcą Hrörekiem z Dorestad[10]. W 2006 roku zaczęto przeprowadzać badania nad kodem genetycznym największych rosyjskich rodów skoligaconych z legendarnym Rurykiem, pod kierownictwem prof. Andrzeja Bajora. Okazało się, że dominuje tam haplogrupa N1c1, powszechna wśród Finów Bałtyckich i na ziemiach, gdzie w przeszłości dominowała ludność mówiąca językami ugrofińskimi (Łotwa, północna Szwecja i Rosja). Wykryto tez mutację DYS390=23, powszechnie występującą u Finów, Estończyków i Liwów, ale rzadkiej u Karelów i Wotów, czyli grup żyjących na terenie Rosji. Obecność haplogrupy R1a świadczy o skoligaceniu z rodami słowiańskimi. Badania nie wykazały istnienia haplogrupy R1, typowej dla ludów germańskich[11]. Fiński uczony Kalevi Wiik wysunął hipotezę, że region Roslagen, z którego miał się wywodzić protoplasta dynastii, do połowy I tysiąclecia n.e. był zamieszkany przez ludy ugrofińskie, na północ od terenów na których osiedlały się plemiona germańskie[12], więc Ruryk musiał być potomkiem mieszkającej tam fińskiej ludności. Estoński badacz Pekka Erelt przypuszcza, że wielką wodą, o której wspominała kronika Nestora, nie był Bałtyk lecz Jezioro Pejpus, na zachód od którego mieszkało plemię Estów[13].

Nie wiadomo, jakim językiem mówił Ruryk i jego towarzysze. Wiadome jest jednak, że obszar na którym mieszkała ludność posługująca się językiem fińskim (dialekty Meänkieli i Kven) w Szwecji był znacznie większy niż obecnie. Uppland, z którego miał się wywodzić Ruryk, graniczył z Norrlandem, który był regionem, na którym w jego czasach germańska ludność mogła jeszcze nie dominować. Znaleziska archeologiczne wskazują, że plemiona ugrofińskie i bałtyckie miały większy udział w penetracji Rusi niż się powszechnie uważa i niewykluczona jest hipoteza, że drużyna Ruryka mogła być wymieszana etnicznie. Jedynym źródłem świadczącym o jego normańskim pochodzeniu jest Powieść minionych lat, która nie zachowała się w oryginale, a jest odpisem, który mógł być kilkakrotnie przekształcany.

Do badań genetycznych należy podchodzić jednak z pewną ostrożnością, ponieważ Węgrzy, którzy są ludem ugrofińskim, mają przeważnie haplogrupę R1a1 typową dla Słowian, co jest efektem asymilacji miejscowej ludności po najeździe na Nizinę Panońską pod koniec IX wieku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "Rurik remained in power until his death in 879. His successors (the Rurik Dynasty) however, moved to the capital to Kiev and founded the state of Kievan Rus, which persisted until 1240, the time of Mongol invasion."[w:] Capitalises: Webster's Quotations, Facts and Phrases. Icon Group International, Inc. 2008. s. 350.
  2. "The name of Russian, under the form of Ros, Rhos, Russ, was in the ninth century synonymous with that of Scandinavian or Norseman, and later also to the Slavs who peopled the region" [w:] Capitalises: Webster's Quotations, Facts and Phrases. Icon Group International, Inc. 2008. s. 350.
  3. "Zgodnie z relacją latopisarską Nowogród powstał jako gród słoweński' z wtrętem wareskim, nie ruskim. O żadnej Rusi nowogrodzkiej latopis nie wspomina." [w:] Henryk Łowmiański. Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e, t. 5, 1985. s. 187
  4. "Tak polski Dago był Normanem jak ruski Ruryk. Obaj byli twórcami dynastii. Nie jest, co prawda pewne, ale prawdopodobne że Ruryk, wódz wikingów, zdobył skandynawską Birke i był postacią znaną w rocznikach frankońskich." [w:] Wojciech Myślenicki. Piastowski nurt Odry. 1972. s. 132.
  5. Wanda Janowowa. Słownik imion 1991. s. 232.
  6. Norman Davies. Zaginione królestwa. Kraków 2010. s. 253.
  7. "za punkt wyjścia przyjmują postać staroszwedzką rodr o pierwotnym znaczeniu wiosłowanie oraz wtórnym "wojenna wyprawa morska". [w:] Władysław Kowalenko. Słownik starożytności słowiańskich. t. 1991. s. 576; "believed by many etymologists to be derived from the Old Norse word rodr, "rowing waterway", [w:] Magnús Magnússon. Vikings 1980 s. 111; "word represented in ON. by- rodr, a rowing, rowing-way, waterway, (cf. NE. "roads")" [w:] Gwyn Jones. A history of the Vikings. 2001. s. 247.; w starszej literaturze "etymology of the name is Old Swedish rodr (rudder) Sweden. Victor Alfred Nilsson 1899. s. 48.
  8. R. Kohlheim, V. Kohlheim, Duden Lexikon der Vornamen, wyd. 3, Mannheim 1998 ISBN 3-411-04943-X
  9. Eero Kuussaari: Suomen Suvun Tiet. 1935.
  10. Alexander Nazarenko: Rjurik и Riis Th., Rorik // Lexikon des Mittelalters. VII. 1995.
  11. Jak narodziła się Ruś?
  12. = news Gediminas and Rurik, agnatic kinsmen ?
  13. = news 300 lat od włączenia Rosji do Estonii (300 aastat Venemaa ühendamisest Eestiga)