Ryś

Z Wikipedii

Ryś
Systematyka
Domena	eukarioty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	ssaki żyworodne
Szczep	łożyskowce
Rząd	drapieżne
Rodzina	kotowate
Rodzaj	Lynx
Gatunek	ryś
Nazwa systematyczna
Lynx lynx[1]
(Linnaeus, 1758)
Kategoria zagrożenia (CzKGZ)[2]
niższego ryzyka
Zasięg występowania
Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Ryś, ryś euroazjatycki, ryś eurazjatycki (Lynx lynx) – gatunek lądowego ssaka drapieżnego z rodziny kotowatych, największy z rysi (Lynx). Występuje w Europie i Azji. Poza kotem domowym, ryś i żbik są jedynymi występującymi w Polsce przedstawicielami kotowatych. Ryś jest też jednym z największych drapieżników Europy. Został opisany naukowo przez Karola Linneusza w 1758 roku pod nazwą Felis lynx. W Polsce jest zwierzęciem rzadkim i chronionym. Badaniem populacji rysia w Polsce zajmuje się Zakład Badania Ssaków Polskiej Akademii Nauk i Instytut Ochrony Przyrody PAN.

Spis treści 1 Występowanie 1.1 Występowanie na terenie Polski 2 Siedlisko 3 Charakterystyka ogólna 3.1 Wymiary 4 Pokarm 5 Rozród 6 Długość życia 7 Tryb życia 8 Podgatunki 9 Zagrożenia i ochrona 10 Ciekawostki 11 Przypisy 12 Bibliografia 13 Zobacz też

[edytuj] Występowanie

Pierwotnie zasięg rysia obejmował obszar od Pirenejów po Kamczatkę, od Bałkanów po Skandynawię i od Turcji po Kaszmir i Tybet. Obecny naturalny zasięg tego gatunku nie obejmuje krajów Europy Zachodniej. Od lat siedemdziesiątych zasięg ponownie zaczął się rozszerzać dzięki reintrodukcji na obszarach Szwajcarii, Austrii, Czech, Francji i Słowenii. W Skandynawii obserwuje się rozprzestrzenianie tego gatunku poza koło podbiegunowe.

Status rysia euroazjatyckiego jest różny w zależności od obszaru:

• Francja: wytępiony ok. 1900 roku, obecnie reintrodukowany w Wogezach i Pirenejach.
• Niemcy: wytępiony w 1850. W latach 90. XX wieku reintrodukowany w Lesie Bawarskim i Harzu. W roku 2002 stwierdzono pierwszy miot dzikich rysi na terenie Niemiec.
• Szwajcaria: wyginął w roku 1915, reintrodukowany w roku 1971; z obszaru Szwajcarii rysie przewędrowały do Austrii, gdzie już od dawna były wytrzebione.
• Karpaty: na tym górzystym obszarze od Czech do Rumunii żyje ok. 2200 rysi.
• Półwysep Bałkański: w Serbii, Macedonii, Albanii i Grecji żyje w sumie około 50 rysi; ta niemal wymarła populacja ma szansę zostać zasilona przez rysie migrujące z obszaru Słowenii.
• Skandynawia: W Norwegii, Szwecji i Finlandii żyje w sumie około 2500 rysi. Skandynawskie rysie były bliskie wyginięcia, ale ich liczebność zwiększyła się dzięki ochronie. W międzyczasie zniesiono zakaz polowania na te zwierzęta.
• Rosja: ponad 90% wszystkich rysi euroazjatyckich zamieszkuje lasy Syberii. Ich zasięg obejmuje obszar od zachodnich granic Rosji do wyspy Sachalin na Pacyfiku.
• Azja Środkowa: rysie występują też naturalnie w Chinach, w prowincjach Gansu, Qinghai, Syczuan i Shaanxi, a także w Mongolii, Uzbekistanie, Kazachstanie, Turkmenistanie, Kirgistanie i Tadżykistanie.

[edytuj] Występowanie na terenie Polski

Na terenie Polski wyróżnia się dwie populacje rysi. Populacja nizinna występuje w Polsce północno-wschodniej (Puszcze Augustowska, Knyszyńska, Białowieska i Borecka), a karpacka we Wschodnich i Zachodnich Karpatach oraz na Pogórzu Karpackim. Od lat 80. nielicznie spotykany jest na Roztoczu i na Polesiu Lubelskim. Niewielka, sztucznie reintrodukowana na początku lat 90. XX wieku populacja żyje w Puszczy Kampinoskiej. Według autorów raportu ZBS PAN "Czynna ochrona rysia w Polsce" w 2008 liczba rysi w Polsce oszacowana została na około 200 osobników^[3].

[edytuj] Siedlisko

Duże, zwarte kompleksy leśne ze starymi drzewostanami o gęstym podszycie, zarówno górskie jak i nizinne, iglaste i mieszane. W zależności od obfitości siedliska, areał osobniczy rysia euroazjatyckiego może się wahać od 130 km² do 1400 km² (w Polsce do 350 km²^[4]).

[edytuj] Charakterystyka ogólna

Ryś euroazjatycki jest największym przedstawicielem rodzaju Lynx. Ma okrągłą głowę, krępe ciało osadzone na długich, silnych łapach, palce zakończone wysuwalnymi pazurami. Wierzch czarnożółtorudy z brunatnymi plamkami (wyraźniejsze u populacji karpackich, i mniej wyraźne u nizinnych), brzuch i bokobrody białe. Stojące uszy są zakończone charakterystycznym pędzelkiem sztywnych, czarnych włosów, ogon krótki, ciemniejszy na czubku. Ryś ma dobrze rozwinięte zmysły wzroku i słuchu. Sprawnie wspina się po drzewach, dobrze skacze. Nie jest za to dobrym biegaczem, szybko się męczy.

[edytuj] Wymiary

Długość ciała bez ogona

70 - 130 cm

Długość ogona

15 - 40 cm

Wysokość w kłębie

50 - 75 cm

Masa ciała

15 - 38 kg

[edytuj] Pokarm

Pożywienie rysia stanowią gryzonie, zające, ptaki, sarny, młode jelenie, kozice i warchlaki, czasami padlina. Ryś atakuje z małej odległości, unika dłuższych pościgów. Powodzeniem kończy się co 4-5 atak.

[edytuj] Rozród

Ciąża trwa około 67-74 dni, w miocie jest od 1 do 4, wyjątkowo 6 kociąt. Kocięta rodzą się w gęstych młodnikach, wykrotach lub zwałowiskach drzew. Ważą około 290 g, otwierają oczy między 24 i 30 dniem życia; ssą do 3-6 miesięcy. Samodzielność osiągają przed upływem 1 roku życia, w wieku 9-11 miesięcy, wówczas opuszczają matkę. Samice dojrzewają płciowo w wieku od 9 miesięcy do 1,5 roku, samce później, w wieku od 1,5-2 lat.

[edytuj] Długość życia

Na wolności żyją 14-17 lat. W niewoli mogą osiągnąć wiek około 26 lat.

[edytuj] Tryb życia

Poza okresem godowym prowadzą samotniczy i nocny tryb życia. Rewiry samców są większe niż rewiry samic; rewir jednego samca może zachodzić na rewiry 2-3 samic. W trakcie poszukiwania jedzenia rysie przemierzają średnio 7 km w czasie jednej nocy, ale mogą przebyć ponad 20 kilometrów^[5]. Wbrew utartym poglądom ryś nie czatuje na ofiarę na gałęzi, ale aktywnie jej poszukuje. Samice z młodymi mogą polować również za dnia.

[edytuj] Podgatunki

Wyróżnia się następujące podgatunki rysia:

• Lynx lynx lynx – Półwysep Skandynawski, Niż Europejski, Europa Zachodnia (w tym Polska: Puszcza Białowieska, Puszcza Kampinoska, Beskid Sądecki, Bieszczady), Europa Wschodnia i (Syberia).
• Lynx lynx carpathica – Karpaty, w tym ich polską część
• Lynx lynx dinniki – Kaukaz, Iran i Azja Mniejsza
• Lynx lynx isabellinus – Turkmenistan, Afganistan, Pakistan, północne Indie, Himalaje i Tybet
• Lynx lynx koslovi – południowa Syberia, wybrzeża Bajkału i północna Mongolia
• Lynx lynx sardiniae † – Sardynia, wymarły
• Lynx lynx wrangeli – wschodnia Syberia, w tym góry Stanowe
• Lynx lynx stroganovi – wybrzeża Amuru

Wg niektórych starszych systemów do rysia euroazjatyckiego zaliczano też rysia kanadyjskiego i iberyjskiego. Dokładniejsze badania pozwoliły na wydzielenie tych taksonów jako osobnych gatunków.

[edytuj] Zagrożenia i ochrona

W warunkach naturalnych ryś nie ma wrogów. Zagrożeniem dla niego jest człowiek i jego działalność oraz osłabienie spowodowane występowaniem licznych pasożytów (tasiemce, nicienie, glisty i włosień kręty) i chorób (wścieklizna i parwowiroza). Do głównych zagrożeń spowodowanych działalnością człowieka zaliczany jest niski stopień lesistości spowodowany wylesianiem, kłusownictwo oraz zabijanie przez środki lokomocji.

Od 1995. ryś jest objęty ochroną gatunkową i jest wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.

[edytuj] Ciekawostki

"Ryś" to słowo prasłowiańskie, dziś moglibyśmy je przetłumaczyć jako "szybki" – por. "ruszyć rysią" – ruszyć szybko. Rysia nazywano też ryścem, ale później (od XVI wieku) nazwa ta została zarezerwowana dla lamparta.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Zobacz też

• ssaki Polski