Ryn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Ryn.
Ryn
Widok na miasto od strony Jeziora Ryńskiego
Widok na miasto od strony Jeziora Ryńskiego
Herb
Herb Rynu
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat giżycki
Gmina Ryn
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1723
Burmistrz Józef Karpiński
Powierzchnia 4,09 km²
Wysokość 144 m n.p.m.
Populacja (30.06.2012)
• liczba ludności
• gęstość

Red Arrow Down.svg 2974[1]
727,14 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 87
Kod pocztowy 11-520
Tablice rejestracyjne NGI
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Ryn
Ryn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ryn
Ryn
Ziemia 53°56′39,57″N 21°30′54,17″E/53,944325 21,515047Na mapach: 53°56′39,57″N 21°30′54,17″E/53,944325 21,515047
TERC
(TERYT)
6283706084
Urząd miejski
ul. Świerczewskiego 2
11-520 Ryn
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Ryn w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Ryn (niem. Rhein, prus. Rins) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ryn. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Według danych z 30 czerwca 2012 roku, miasto liczyło 2974 mieszkańców.[1]

Ryn jest miasteczkiem położonym nad dwoma jeziorami: Ryńskim i Ołów. W samym centrum znajduje się pokrzyżacki zamek, który został wzniesiony około 1337 r. Innym zabytkiem Rynu jest wiatrak typu holenderskiego z 2. poł. XIX w.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki miasta[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady obecności ludzkiej na terenie gminy Ryn sięgają epoki neolitu (4500-1700 lat p.n.e.) Podczas prac wykopaliskowych w miejscowości Jeziorko odkryto wyroby kamienne z tego okresu. Każda następna epoka pozostawiała coraz więcej śladów. Wyroby z epoki brązu (700-600 r. p.n.e.) i charakterystyczne dla tego okresu kurhany odkryto w Sterławkach Wielkich. Z końca ub. ery znane są pojedyncze kurhany i cmentarzyska kurhanów z Orła, Skorupek i Sterławek Wlk. Na ten okres datowane są również osady obronne budowane na wzniesieniach (Jeziorko, Orło) i osady nawodne (Knis).

Po raz pierwszy w źródłach pisanych wspomina mieszkańców tych ziem – Prusów, ok. I w. n.e. Tacyt. Klaudiusz Ptolemeusz zaś mówi już o plemionach pruskich, wymieniając m.in. Galindów, którzy zamieszkiwali teren dzisiejszej gminy Ryn. To mające swoje oryginalne obrzędy, tradycje i wierzenia pogańskie plemię zostało przetrzebione i unicestwione przez przybyłych tu na początku XIII w. Krzyżaków. W efekcie tych działań cała porośnięta gęstą puszczą okolica została wyludniona. Akcję kolonizacyjną przeprowadzono dopiero w XV i XVI w., sprowadzając na te tereny głównie chłopów polskich z Mazowsza. W tym czasie powstały prawie wszystkie istniejące do dziś na terenie gminy wsie.

Najstarsze informacje o Rynie pochodzą z Kroniki Wiganda z Marburga z 1377 r., który to rok przyjmuje się za początek budowy ryńskiego zamku (niektóre źródła podają 1376 r., a prace archeologiczne sugerują, że nastąpiło to o całe 100 lat wcześniej).

Rozwój miasta[edytuj | edytuj kod]

Wraz z zamkiem rozwijała się osada (podzamcze), która dała początek przyszłemu miastu. W końcu XV w. podzamcze otrzymało prawo osiedla targowego, co w znacznym stopniu przyczyniło się do jego rozwoju. W XVI w. Ryn stał się centrum administracyjno-osiedleńczym. Po likwidacji zakonu i utworzeniu na tych ziemiach świeckiej państwowości Prus Książęcych (do 1657 r. lenna Królestwa Polskiego), ustanowiono tu siedzibę starostwa. Najazd Tatarów w poł. XVII w. zahamował dalszy rozwój. Najeźdźcy część mieszkańców wzięli w jasyr, resztę wycięli w pień, pustosząc i paląc osadę. Ocalał jedynie zamek. Pół wieku później epidemia dżumy dokonała tak wielkich spustoszeń, że niektóre wsie wyludniły się niemal całkowicie. Pozostali przy życiu mieszkańcy opuszczali swoje domostwa chroniąc się w pobliskich lasach.

Bodźcem do dalszego rozwoju Rynu stała się zmiana jego statusu. Król Prus Fryderyk Wilhelm I nadał 21 lipca 1723 roku prawa miejskie dla Rynu. Od tego roku Ryn posiadał Radę Miejską z burmistrzem na czele oraz ławę, czyli sąd miejski. Wybrukowano ulice, ustawiono urządzenia przeciwpożarowe i wagę publiczną. Przybywającym tu osadnikom oferowano wiele przywilejów. Przyznawano bezpłatnie plac pod budowę domu, pokrywając jedną trzecią kosztów. Zezwalano na bezpłatny wyrąb drzew itd.

Okres germanizacji[edytuj | edytuj kod]

Do końca XVIII w. w Rynie i okolicach tradycyjnie dominował element polski, choć ewangelicki. W XIX w. w samym mieście proporcje etniczne zaczęły ulegać istotnej zmianie ze względu na rozwój państwowej administracji i szkolnictwa, a także procesy gospodarcze. Państwo pruskie, a potem niemieckie zaczęło rozwijać także świadomą politykę germanizacyjną, spychając gwarę mazurską do zamkniętych środowisk wiejskich. W połowie XIX w. stosunek ludności polskiej do niemieckiej wynosił już tylko 2:1. Mimo polskich korzeni kulturowych Mazurowie prezentowali lojalny stosunek wobec państwa pruskiego - podczas ogłoszonego w 1920 r. plebiscytu narodowościowego za Polską nie padł ani jeden głos.

W roku 1923 przewodnik po Mazurach notuje:

Ryn, miasteczko zniemczone o 2200 mieszkańcach zwane też po polsku Ryno (...) Prócz połączenia kolejowego do Rastemborka (obecnie Kętrzyn) ma Ryn jeszcze połączenie omnibusem pocztowym do Sterławek, a w lecie parowcami do Lecu (obecnie Giżycko), Mikołajek i Rucian (...) Prócz zamku zabytków nie ma – odznacza się natomiast malowniczym położeniem na wzgórzu między dwoma jeziorami...

Urząd miasta i gminy Ryn

Z czasem socjaldemokraci zdobyli parę mandatów w Radzie Miejskiej Rynu, a w wyborach do Reichstagu 1924 i 1928 roku zyskali ponad trzecią część ogółu głosów. W 1930 roku także komuniści odnotowali pierwszy sukces. W wyborach z 5 marca 1933 roku, już po dojściu Hitlera do władzy, na 1.111 ważnych głosów oddanych w Rynie, socjaldemokraci zyskali 140, a komuniści 118.

Początek XX wieku nie zmienił zbytnio wyglądu miasta. Nowych budynków wznoszono bardzo mało. Miasto nie miało sali kinowej ani stałego kina. Z zakładów użyteczności publicznej zbudowano gazownię, podstację elektrowni i wodociągi. II wojna światowa przerwała rozwój miasta.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1945 roku z 21 na 22 stycznia zarządzono ewakuację ludności. Wojska radzieckie wkroczyły do Rynu 27 stycznia 1945 roku. W domach z miejscowych zostali tylko starcy. Niektóre budynki spłonęły. Wyglądem swym straszyły mury kościoła. Do miasta powróciła część zasiedziałych tu Mazurów. Przybyli też ze swoimi rodzinami robotnicy przymusowi i byli więźniowie zamkowych cel, których hitlerowcy nie zdążyli wymordować. Powstała radziecka komendantura miasta Ryn. 22 lipca 1945 roku ustanowiono stałą władzę polską. Jesienią 1946 roku, gdy życie się unormowało, komendantura radziecka opuściła miasto. Wznowiona została nauka w szkole (istniejącej od 1529 roku) i organizowane były kursy repolonizacyjne dla Mazurów. Istniała też poczta i nadleśnictwo. Powstały liczne placówki handlowe i usługowe. Zamek pokrzyżacki co jakiś czas zmieniał właścicieli i ciągle był tylko częściowo wykorzystany. Uruchomiona została kolejka wąskotorowa i komunikacja PKS. Od 16 stycznia 1949 roku działać zaczęła biblioteka miejska. Powstała też Spółdzielnia Pracy Inwalidów "Zorza". Utworzone zostały także: ośrodek zdrowia z izbą porodową, apteka, ośrodek weterynaryjny. Wyremontowano przystań dla statków i utworzono kąpieliska. Społeczeństwo miasta systematycznie co roku pracowało nad jego upiększaniem. Rozrosła się szkoła. Uruchomiono Dom Kultury, ułożono asfalt na trasie Ryn – Olsztyn i Ryn – Sterławki. Autobusy rozpoczęły regularne kursy.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wieża ciśnień

Zabytki w Rynie:

  • Pokrzyżacki zamek wzniesiony na wzgórzu w centrum miasta około 1337 r.,
  • Wiatrak typu holenderskiego z II poł. XIX w.,
  • Cmentarz poniemiecki z XVIII/XIX w.,
  • Wieża ciśnień z XIX w.,
  • Kaplica ewangelicka z XIX wieku
  • Stary młyn ( obecnie jest częścią Zamku ),
  • Podziemny, średniowieczny kanał łączący jeziora Ołów i Ryńskie (woda spływająca z jeziora Ołów napędzała krzyżacki młyn - różnica poziomów pomiędzy tymi jeziorami to prawie 8 metrów na odcinku ok. 200 metrów)

Zamek[edytuj | edytuj kod]

Zamek od strony dziedzińca
Information icon.svg Osobny artykuł: Zamek w Rynie.

Zamek zaczęto budować około 1377 r. w miejscu istniejącego w tym miejscu wcześniej grodu plemienia Galindów. Warownia powstała na wzgórzu, na planie prostokąta o wymiarach 44 × 52, pomiędzy dwoma jeziorami, z których jezioro Ołów stanowiło naturalną fosę. Legenda głosiła, że jezioro i zamek przypominały Krzyżakom rzekę Ren (Rhein) i zamki nad nią stojące – stąd być może wzięła się nazwa Ryn. Oprócz funkcji militarnych zamek pełnił rolę administracyjno-gospodarczą, zaopatrując Zakon Krzyżacki m.in. w ryby, miód i mięso dzikiej zwierzyny.

Zamek budowano na siedzibę prokuratora podległego komturstwu brandenburskiemu. Jednakże w roku 1393 Ryn został nagle stolicą okręgu zwanego komturstwem (zamiast planowanych Barcian), pomimo że zamek nie miał jeszcze wtedy piętra. Zrezygnowano wówczas z budowy jednego z zamkowych skrzydeł, aby szybciej wykończyć powstałe już budynki. Pierwszym ryńskim Komturem był od 1394 r. Fryderyk von Wallenrode brat Konrada von Wallenrode, wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, którego postać skłoniła Adama Mickiewicza do napisania poematu Konrad Wallenrod. Ryn był siedzibą komturstwa do 1422 r., gdy na 46 lat ponownie stał się siedzibą prokuratorii. Po II pokoju toruńskim od 1468 r. Ryn został ponownie siedzibą komturstwa. W poł. XV w. zamek nie oparł się oblężeniu przez powstańców Związku Pruskiego, którzy opowiadali się po stronie Polski. Ocalałych, zbiegłych Krzyżaków topiono w okolicznych jeziorach i bagnach.

Wnętrze zamku

W krzyżackie władanie zamek powrócił po niespełna roku, odbity przez zaciężne wojska krzyżackie. Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego tereny, na których znajduje się zamek, stały się lennem Królestwa Polskiego. W związku z tym, w 1525 r., zlokalizowano na zamku starostwo. Po tym wydarzeniu znacznie rozbudowano zamek. Powstała okrągła wieżyczka wewnętrzna i skrzydło południowe z przejazdem bramnym. W 1657 r. na Ryn najechali Tatarzy hetmana Gosiewskiego, którzy spalili zamek.

W 1752 r. budowla przestała być rezydencją wójtów łowczych i stała się własnością prywatną. W 1794 r. została wystawiona na licytację. W 1853 r. zamek kupiła rejencja w Gąbinie i przebudowała go na więzienie. W 1881 r. miał miejsce pożar, po którym rozpoczęto kolejną przebudowę. Prace budowlane ciągnęły się aż do 1911 r.

W latach 1939-1945 Niemcy urządzili w zamku więzienie karne dla polskich robotników przymusowych. W 1942 r. stworzono w nim obóz dla Belgów, Czechów, Francuzów i Norwegów. Po 1945 roku zamek był siedzibą urzędu miejsko-gminnego, domu kultury, biblioteki i muzeum, które mieściły się w nim do roku 2000. Obecnym właścicielem zamku jest Andrzej Dowgiałło. W dniu 6 sierpnia 2006 roku otwarto na zamku Mazurskie Centrum Kongresowo-Wypoczynkowe.

Edukacja i nauka[edytuj | edytuj kod]

Szkoła podstawowa w Rynie

Ryn jest stosunkowo niewielkim ośrodkiem edukacyjnym, lecz jednym z tylko dwóch na terenie gminy Ryn i jednym z pięciu na terenie powiatu giżyckiego. W obszarze miasta obecnie funkcjonuje Zespół Szkolno-Przedszkolny obejmujący:

  • Przedszkole Samorządowe w Rynie
  • Publiczną Szkołę Podstawową w Rynie im. Bojowników o polskość Warmii i Mazur
  • Publiczne Gimnazjum im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta funkcjonują placówki kulturalne:

  • Ryńskie Centrum Kultury:
    • Ryńskie Zbiory Muzealne (w "Galerii pod Imbrykiem") - utworzone ze spuścizny Muzeum Regionalnego w Rynie, prezentują eksponaty o charakterze etnograficznym, m.in. jedyną zachowaną na Warmii i Mazurach łódź - dłubankę, krzesło gdańskie, kolekcję kafli (najstarsze z XVIII w.), półkosek z pocz. XIX w., czy też zdobione koronką, arcypraktyczne reformy z klapą. Od niedawna w niszy piwnicznej muzeum zobaczyć można również szczątki zamurowanej żywcem ostatniej czarownicy na Mazurach,
    • "Galeria z Latarnią" - galeria sztuki,
    • Kino "Łabędź"
    • Punkt Informacji Turystycznej
    • koła zainteresowań dla dzieci i młodzieży - kółko teatralne, dziennikarskie, tańca współczesnego, b-boyingu (break dance), tańca ludowego, plastyczne.
  • Biblioteka Publiczna w Rynie

Wydarzenia i imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Bal Charytatywny organizowany przez Radę Rodziców Szkoły Podstawowej w Rynie - w okresie karnawału
  • Festyn Rodzinny - organizowany przez Radę Rodziców ze Szkoły Podstawowej w Rynie oraz przez Szkołę Podstawową w Rynie - 31 maja
  • Palotti Day - festyn organizowany przez księży Pallotynów 14 czerwca
  • Panorama Kina Światowego - 3,10,17,24 lipca, 7,14,21 sierpnia
  • Bezpiecznie na Wodzie - ogólnopolska akcja promująca bezpieczeństwo na akwenach wodnych, m.in. pokazy ratownictwa, regaty, zabawy, koncerty - m.in. "Brathanki" - 4-5 lipca
  • Rosetex Cup Mazury - turniej siatkówki plażowej - 10-11 lipca
  • VI Biesiada Oldtimerów - zlot starych żaglowców - m.in. regaty, konkursy, zabawy, koncert szantowy - 10-11 lipca
  • Dni Rynu - koncerty, wesołe miasteczko, jarmark różności, pokazy kulinarne - 17-19 lipca
  • II Festiwal Kultury Średniowiecza "Masuria" - 31 lipca - 2 sierpnia
  • Dzień Otwarty w Muzeum - 8 sierpnia
  • III Ryńska Upiorna Noc Filmowa - maraton filmowy - 16 sierpnia
  • III Ryńskie Smalcowanie z Ogórczeniem - 22 sierpnia
  • Gminne Dożynki - 13 września
  • Koncert Jesienny - 17 października
  • Breakcja - III Ogólnopolski turniej b-boyingu (break-dance) 28-29 listopada

Transport[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

W Rynie działa również związek wyznaniowy Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy lub według oficjalnej nazwy funkcjonującej w Polsce Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy.

W mieście cyklicznie organizowany jest przez księży pallotynów, prowadzących działalność duszpasterską w Rynie, Festyn "Pallotti Day", który odbywa się zazwyczaj na początku czerwca.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Tablica z nazwami miast partnerskich Rynu

Miasta partnerskie:

Od 2012 r. Miasto Ryn jest członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast - Cittaslow

Przypisy

  1. 1,0 1,1 GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]