Rzeźba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy sztuki. Zobacz też: rzeźba terenu, rzeźba bieżnika.
Michał Anioł, Dawid, 1501–1504
Mahatma Gandhi - przykład karykatury rzeźbiarskiej (proj. J. Gosławski, 1932)
Genco Gulan,"Nemesis with 2 Heads", 2010

Rzeźba – jedna z dyscyplin zaliczanych do sztuk plastycznych. Od malarstwa i grafiki odróżnia ją trójwymiarowość.

Rzeźby są wykonane do oglądania głównie dookolnego, a rzadziej np. do spoglądania na nie z góry czy z dołu. Oprócz tych cech rzeźba może posiadać fakturę (w zależności od użytego materiału) lub kolor (tzw. rzeźba polichromowana). Może być również klasyfikowana ze względu na swoją skalę (np. miniaturowa lub monumentalna).

W dawnych wiekach ukształtowały się niezwykle skomplikowane techniki tworzenia rzeźby.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele sposobów klasyfikacji rzeźby, m.in.:

  • rzeźby pełne
  • płaskorzeźby – reliefy

Ze względu na liczbę przedstawionych postaci:

  • wolno stojące (pojedyncze)
  • grupowe

Ze względu na temat dzieli się je z kolei na:

Ze względu na funkcję można wyodrębnić m.in. następujące grupy:

Techniki rzeźbiarskie[edytuj | edytuj kod]

Pracownia Karola Tchorka (2013)

Sposób wykonania rzeźby zależy od użytego materiału. Najczęściej używa się drewna, kamienia, metali szlachetnych, tworzywa sztucznego, kości słoniowej, gipsu, gliny, brązu, wosku i in.

Rzeźby w drewnie[edytuj | edytuj kod]

Rzeźby powstają w wyniku sukcesywnego wybierania materiału. Najczęściej spotykanym gatunkiem drewna, z którego wykonywane są rzeźby na terenie Polski jest lipa. Przyjmuje się, że wszystkie drzewa liściaste mogą stanowić materiał dla rzeźbiarza. Niektóre gatunki, bardziej szlachetne charakteryzują się większą trwałością i twardością, są to dąb, jesion, orzech, kasztanowiec. Gatunki te ze względu na swoją cenę zazwyczaj wykorzystywane są do tworzenia rzeźb przeznaczonych do ekspozycji pod zadaszeniem. Rzeźby plenerowe, o znacznych gabarytach najczęściej wykonywane są z topoli, świeżo ściętej, ponieważ po wysuszeniu ten gatunek drewna jest bardzo trudny w obróbce. Do mniej popularnych gatunków drewna, z których można wykonywać rzeźby należą: brzoza, jabłoń, śliwa, wiśnia, te ostatnie ze względu na przebarwienia dają bardzo interesujące efekty. Do drzew liściastych, z których raczej nie wykonuje się rzeźb należą: grusza (ze względu na spiralny charakter słojów i nieprzewidywalność) oraz robinia akacjowa (ze względu na dużą twardość w połączeniu ze stosunkowo znaczną nieprzewidywalnością). Drzewa iglaste poza nielicznymi przypadkami nie są wykorzystywane do tworzenia rzeźb, ze względu na łykowatość, dużą żywiczność, oraz tendencję do rozwarstwiania się materiału pod wpływem uderzeń dłuta.

Rzeźby kamienne[edytuj | edytuj kod]

Powstają najczęściej z marmuru lub piaskowca. Rzadziej, ze względu na trudności w obróbce, spotyka się rzeźby powstałe z granitu i innych rodzajów kamienia. Rzeźby w kamieniu ze względu na stosunkowo długi proces obróbki i koszt materiału najpierw poprzedzane są wykonaniem modelu gipsowego, niekiedy na podstawie modelu glinianego.

Rzeźba z metalu[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba odlewana[edytuj | edytuj kod]

Jedną z metod wykonania rzeźby w metalu jest technika odlewnicza na wosk tracony. Rzeźba powstaje w wyniku zastąpienia modelu wykonanego w dowolnym materiale przez jego replikę z brązu (czasem mniej szlachetnych stopów metali także bazujących na mosiądzu, lub – odwrotnie – z bardziej szlachetnych, jak srebro i złoto).

Model wykonuje się przeważnie z gliny pokrywanej formą zwaną negatywem z gipsu. Gdy model jest wyjątkowo skomplikowany stosuje się czasami specjalny silikon. Silikon stosuje się też przy wielokrotnym odlewaniu rzeźby z tej samej formy. Poprzez swoją elastyczną strukturę łatwiej zdjąć negatyw silikonowy ze skomplikowanego modelu niż sztywny negatyw gipsowy który podatny jest na pęknięcia i uszkodzenia. Gdy negatyw gipsowy zastygnie a gips stanie się twardy, rozbiera się tę strukturę w celu wyjęcia z wnętrza, modelu glinianego. W powstałą formę negatywową z gipsu bądź z silikonu wlewa się płynny wosk, który dokładnie odwzorowuje kształt negatywu.

Następnie model woskowy z doczepionym systemem wlewowym, też z wosku, jest obudowywany (zalewany) kolejną "formą", ze specjalnej masy formierskiej. Podczas procesu wypalania, wosk zostaje wytopiony lub ulega wyparowaniu. Stąd nazwa całego procesu "na wosk tracony". W powstałe miejsce, przestrzeń, zostaje wlany płynny metal: aluminium, mosiądz, brąz, złoto, srebro. Po wystygnięciu forma jest tłuczona i rzeźba jest wyciągana. Następnie rzeźba poddawana jest procesowi obróbki wykańczającej np. szlifowaniu, spawania, patynowaniu, itd.

Rzeźba kuta[edytuj | edytuj kod]

Jest to forma z metalu uzyskana przy użyciu technik i narzędzi kowalskich. Metal nagrzewany jest przy pomocy paleniska kowalskiego lub pieca a następnie poddawany jest obróbce kucia swobodnego lub matrycowego.

Rzeźba w lodzie[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba powstaje podczas obróbki bloków lodu za pomocą piły łańcuchowej. W użyciu są także mniejsze piłki, pilniki, dłuta a nawet żelazka, czy woda. Rzeźba może składać się z łączonych ze sobą obrobionych bloków lodowych. Rzeźby mogą powstawać na specjalnych chłodzonych postumentach. Dla osiągnięcia dodatkowych efektów artystycznych rzeźby podświetla się różnobarwnym światłem.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Abakanalia powstają w wyniku utwardzenia dzianiny pokrytej żywicą syntetyczną – za prekursora tego rodzaju rzeźby uznaje się Magdalenę Abakanowicz jej prace to tzw. "Abakany". Termin ten został użyty po raz pierwszy przez jednego z krytyków sztuki opisującego prace Abakanowicz.

Wybrana literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Domański Michał, Poczet wielkich rzeźbiarzy, Warszawa 1981.
  • Hansen Oskar, Forma rzeźbiarska zagadnienia wybrane, Warszawa 1965.
  • Hniedziewicz Magdalena, Kazimierz Gustaw Zemła, [w:] Współczesna sztuka polska, red. Andrzej Ryszkiewicz, Warszawa 1981.
  • Jakimowicz Andrzej, Polska rzeźba współczesna, Warszawa 1956.
  • Kotkowska-Bareja Hanna, Polska rzeźba współczesna, Warszawa 1974.
  • Lameński Lechosław, Tomasz Oskar Sosnowski 1810-1886. Rzeźbiarz Polski w Rzymie, Lublin 1997.
  • Madeyski Jerzy, Bronisław Chromy, Kraków 1994.
  • Nowoczesna rzeźba polska 1955-1992, red. Romuald K. Bochyński, Orońsko 1995.
  • Osęka Andrzej, Skrodzki Wojciech, Współczesna rzeźba polska, Warszawa 1977.
  • Ożóg Kazimierz S., Miedziany Pielgrzym. Pomniki Jana Pawła II w Polsce w latach 1980-2005, Głogów 2007.
  • Potocka Maria Anna, Rzeźba. Dzieje teoretyczne, Kraków 2002.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło rzeźba w Wikisłowniku
Wikimedia Commons
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o rzeźbie
Information icon.svg Zobacz też kategorie: Rzeźbiarze, Polscy rzeźbiarze, Rzeźba.