Sándor Márai

Sándor Márai - pomnik

Sándor Márai - pomnik w Koszycach

Sándor Márai właściwie Sándor Károly Henrik Grosschmied de Mára (ur. 11 kwietnia 1900 w Kassa – obecnie Koszyce na Słowacji, wówczas Austro-Węgry; zm. 22 lutego 1989 w San Diego) – pisarz węgierski. Pochodził ze starej rodziny saskich osadników.

Dzieciństwo spędził w Koszycach. Tu również rozpoczął edukację w szkole średniej, którą kontynuował następnie w Preszowie i Budapeszcie. W Budapeszcie też rozpoczął studia, a pierwsze wiersze i artykuły publikował w piśmie Czerwony Sztandar. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad w obawie przed represjami "Białego terroru" wyemigrował do Niemiec. Tam ukończył studia dziennikarskie. Napisał sztukę teatralną po niemiecku, współpracował też z niemiecką prasą. Swoją poezję jednak tworzył już tylko po węgiersku. W pierwszych latach swej twórczości podróżował sporo po Europie, odwiedził np. Frankfurt, Berlin, Paryż. Ożenił się z Iloną Metzner (Lolą), rok od niego starszą, również pochodzącą z Koszyc. Przeżyli razem 62 lata. W 1928 r. razem z żoną powrócił na Węgry i osiadł w Budapeszcie. W 1930 rozpoczął pisać w stylu realistycznym. Był pierwszym autorem piszący tłumaczenia oraz opracowania dotyczące Kafki. W krótkim czasie osiągnął literacki sukces, a jego dzieła zostały przetłumaczone na angielski, francuski, włoski, hiszpański, portugalski, fiński, chorwacki, czeski, turecki, szwedzki i duński. Był krytycznie nastawiony zarówno do faszystowskiego reżimu Horthy'ego, jak i sowiecko-komunistycznej dyktatury. Jego teść zginął jako Żyd w 1944. Pisarz pomagał w ukrywaniu żydowskich dzieci.

Powieści Sándora Máraiego zachwycają stylem, psychologiczną przenikliwością, skupieniem na moralnych wyborach bohaterów i ich konsekwencjach. W swojej twórczości często poruszał temat zmierzchu świata mieszczańskiego i kryzysu kultury europejskiej. Po wojnie, w latach 1945-48, pisarz wydał aż osiem książek. Jego wydawca został jednak wkrótce upaństwowiony i już zapowiedziana nowa powieść Sándora Máraiego trafiła na przemiał, jedynie kilka egzemplarzy ocalili drukarze. Brat pisarza, reżyser filmowy Géza Radványi, po światowym sukcesie swojego filmu "Gdzieś w świecie", nie otrzymuje zgody na realizację na Węgrzech nowego obrazu "Cyrk Maximus", traci również stanowisko wykładowcy w szkole filmowej, którą sam zakładał. Obaj bracia emigrują. Sándor Márai w 1948 r. wyjeżdża więc z Węgier z żoną i ośmioletnim adoptowanym synkiem Janosem, jak się później okaże, na zawsze. Do 1952 r. mieszka we Włoszech, potem przenosi się do Stanów Zjednoczonych - gdzie w Nowym Jorku, pracuje w Radiu Wolna Europa. Dla władz węgierskich jest wrogiem publicznym numer jeden. W roku 1956, na wieść o wybuchu powstania leci do Europy, ale w Monachium zdąży jedynie nagrać monologi uciekinierów na taśmę magnetofonową. W 1968 r. przechodzi na emeryturę i przeprowadza się do Włoch, do Sorrento. W 1980 wraca do USA, zamieszkuje w San Diego w Kalifornii.

Bardzo ciężko przeżył śmierć żony, która zmarła na raka gardła. Kilka miesięcy później niespodziewanie zmarł jego przybrany syn Janos, który mieszkał z żoną i trzema córeczkami w okolicach San Diego. 22 lutego w 1989 pisarz popełnił samobójstwo, odbierając sobie życie strzałem z pistoletu. W 1990 r. otrzymał pośmiertnie najwyższą węgierską nagrodę w dziedzinie kultury i sztuki - Nagrodę Kossutha.

W Koszycach zachował się rodzinny dom Márai'ego na ulicy Mäsiarskiej. Na niedalekim skwerze znajduje się oryginalny pomnik pisarza, dzieło Pétera Gáspára. W mieście tym imię Márai'ego nosi również szkoła podstawowa i gimnazjum z węgierskim językiem nauczania.

W jednym z opowiadań pisarza obecny jest polski akcent. Jego głównym bohaterem jest Jakub Krzeski - Polak, który boi się powrotu do Warszawy i konfrontacji ze wspomnieniami z dzieciństwa spędzonego na Bielanach, w dużym, skrywającym wiele tajemnic domu.

Wybrane utwory

• 1928 Pierwsza miłość (Bebi, vagy az elso szelesem; wyd. pol. 2007)
• 1930 Zbuntowani (wyd. pol. 2009)
• 1931 Obcy ludzie (Idegen emberek)
• 1934 Wyspa (A sziget; wydanie pol. 2009)
• 1934 Wyznania patrycjusza (Egy polgár vallomásai; wyd. pol. 2002)
• 1937 Zazdrośni (Féltékenyek; wyd. pol. 2010)
• 1939 Dziedzictwo Estery (Eszter hagyatéka; wyd. pol. 2008)
• 1940 Występ gościnny w Bolzano (Vendégjáték Bolzanóban; wyd. pol. 2005)
• 1940 Sindbad powraca do domu (Szindbád hazamegy; wyd. pol. 2008)
• 1941 Magia (Magia; wyd. pol. 2008)
• 1942 Żar ( A gyertyák csonkig égnek; wyd. pol. 2000)
• 1943 Księga ziół (Füves Könyv; wyd. pol. 2003)
• 1952 Pokój na Itace (Béke Ithákaban; wyd. pol. 2009)
• 1957 Krew świętego Januarego (San Gennaro vere; wyd. pol. 2007)
• 1972 Ziemia! Ziemia!… (Föld, föld!…; wyd. pol. 2005)

Od 1943 aż do śmierci (1989) pisał również dzienniki (Napló], które stanowią ważną część jego spuścizny intelektualnej (wyd. pol. Dziennik w tłum. i z posłowiem Teresy Worowskiej 2009). Rozpoczęcie pracy nad Dziennikiem wiązało się również z zaprzestaniem pracy dziennikarskiej i publicystycznej. Dziennik opublikowano na emigracji w sześciu tomach a w 1990 również na Węgrzech. W 1991 roku ukazały się również te fragmenty Dziennika, które sam autor we wcześniejszym wydaniu pominął (Ami a naplóból kimaradt Zapiski wyłączone). Dziennik uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł Máraiego.

Linki zewnętrzne

• Knopf
• Hunlit