Sąd Ostateczny (obraz Hansa Memlinga)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sąd Ostateczny (Hans Memling))
Skocz do: nawigacja, szukaj

Sąd Ostatecznytryptyk malarza niderlandzkiego Hansa Memlinga stworzony między 1467 a 1471 rokiem[1]. Wykonany został w technice temperowo-olejnej (mieszanej) na desce. Autor dzieła pozostawał nieznany aż do połowy XVII wieku. Od tego czasu zaczęto przypisywać go braciom van Eyck. Dopiero w 1843 roku Heinrich Gustav Hotho stwierdził autorstwo Memlinga, co zostało później dowiedzione.

Obraz znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obraz został wykonany na zamówienie brugijskiej filii banku Medyceuszy i był pierwotnie przeznaczony dla florenckiego kościoła Badia Fiesolana. Podczas transportu do Italii na pokładzie galery San Matteo został zdobyty przez gdańskiego kapra Pawła Beneke dowodzącego karaką o nazwie Piotr z Gdańska.

Gdańscy właściciele statku kaperskiego (podczas podziału łupów) ofiarowali ołtarz Memlinga gdańskiemu Kościołowi Mariackiemu.

W erze napoleońskiej, dzięki Vivantowi Denonowi, tryptyk trafił do zbiorów paryskiego Luwru jako zdobycz wojenna. Po klęsce Napoleona został rewindykowany do Berlina, aby wreszcie w 1817 wrócić do Gdańska.

Pod koniec II wojny światowej dzieło Memlinga zostało wywiezione przez Niemców w głąb Rzeszy i tam - po wkroczeniu Armii Czerwonej - wpadło w jej ręce. Jako zdobycz wojenna stało się eksponatem leningradzkiego Ermitażu.

W 1956 tryptyk Memlinga powrócił ponownie do Gdańska. Nie zawisł jednak na filarach Kościoła Mariackiego (jak poprzednio), tylko stał się eksponatem muzealnym ówczesnego Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. W Kościele Mariackim znajduje się kopia obrazu.

Hans Memling 016.jpg Hans Memling 017.jpg Hans Memling 018.jpg Hans Memling 021.jpg Hans Memling 020.jpg Sąd Ostateczny. ok. 1467-1471. Panel, 242 × 180,8 cm i 242 × 90 cm (x 2). Muzeum Narodowe w Gdańsku

Opis obrazu[edytuj | edytuj kod]

Sąd Ostateczny Memlinga to scena nocna. Centralny panel przedstawia Chrystusa ukazanego na złotym tle (symbolizującym boskość), zasiadającego na tęczy, ze stopami spoczywającymi na złotej sferze. "Sędziego Sędziów" otacza dwunastu apostołów, Dziewica Maryja oraz Jan Chrzciciel (Chrystus unosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa, lewą zaś trzyma opuszczoną – gesty te odpowiadają ukazanej wyżej lilii zmiłowania oraz rozżarzonemu mieczowi sprawiedliwości); nad nimi zaś unoszą się czterej aniołowie, trzymający atrybuty męki Chrystusa (Arma Christi) – kolumnę, przy której został ubiczowany, krzyż, włócznia, itd. Trzej kolejni aniołowie, ukazani nieco niżej, oraz czwarty (przeniesiony na prawy panel) dmą w trąby Apokalipsy. Wielka postać odziana w zbroję to św. Archanioł Michał, stojący pośród rozległej równiny i oddzielający dusze błogosławione od potępionych przy użyciu wagi i pastorału (sprawiedliwa dusza na szali to florencki bankier Tommaso Portinari). Te zbyt lekkie mogą się spodziewać najgorszego.

Rogiera van der Weydena Ołtarz Sądu Ostatecznego

Lewe skrzydło tryptyku przedstawia dusze sprawiedliwych wstępujące do Królestwa Niebieskiego, gdzie wręczane są im szaty, które nosili za życia. Procesję prowadzi grupa znanych osobistości kościoła. Św. Piotr – z kluczem w dłoni – wita dusze sprawiedliwych na kryształowych schodach prowadzących ku niebiosom. Większość wskrzeszonych dusz została jednak osądzona surowo – widzimy je po prawej stronie, pędzone przez czarne, demoniczne postacie ku ogniom piekielnym w scenerii przypominającej krater wulkanu.

Na zewnętrznej stronie skrzydeł umieszczone są postacie donatorów w kolorze – Angelo di Jacopo Tani i jego żona Katarzyna z Tanaglich – oraz w technice en grisaille – Madonna z Dzieciątkiem i Michał Archanioł walczący z diabłem.

Kompozycja obrazu wzorowana jest na dziele Rogiera van der Weydena Ołtarz Sądu Ostatecznego z Beaune. Dotyczy to panoramy, motywu miecza i lilii obok Chrystusa oraz przedstawień donatorów z Matką Boską i Archaniołem. Memling niweluje jednak złote tło, a dobro na wadze Michała Archanioła ukazuje, inaczej niż Roger, jako cięższe. Początkowo wzrok Anioła skierowany był wprost na widza, jak u van der Weydena. Później jednak autor zmienił koncepcję.

Szczegóły techniczne[edytuj | edytuj kod]

Dzieło zostało wykonane w technice temperowo-olejnej, tzw. technice mieszanej. Na białą kredowo-klejową zaprawę, tradycyjną dla malarstwa sztalugowego, nałożony został rysunek od ręki. Do jego wykonania użyte zostały rozmaite narzędzia, m.in. węgiel drzewny, czarne łupki i stylus. Badania wykazały, że artysta często zmieniał koncepcję podczas tworzenia obrazu. Na zaprawę nałożono z kolei imprimaturę – olejną warstwę z dodatkiem żywicy. Wtarcie jej w grunt spowodowało zmniejszenie chłonności gruntu oraz zabezpieczenie rysunku przed rozmyciem. Jasny ugier imprimatury współdziałał w tworzeniu końcowego efektu kolorystycznego. Następnie, za pomocą białej i czarnej tempery autor wymodelował całą kompozycję, nadając jej przestrzenny, trójwymiarowy charakter. W najjaśniejszych partiach, np. dłoni i twarzy, malarz zastosował jeszcze podmalówkę z bieli ołowianej przed przystąpieniem do malarskiego opracowywania. Na tak przygotowane podłoże kładzione były prześwitujące warstwy żywic i farb olejnych.

Przypisy

Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Genaille: Słownik malarstwa holenderskiego i flamandzkiego. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1976.
  • Józef Flik, Justyna Olszewska-Świetlik: Tryptyk "Sąd Ostateczny" Hansa Memlinga z Muzeum Narodowego w Gdańsku: Technologia i technika malarska. Toruń: Wyd. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005. ISBN 83-231-1809-4.
  • Michał Walicki: Hans Memling, Sąd ostateczny niedokończony rękopis opracował i uzupełnił Jan Białostocki. Warszawa: Wydawnictwa artystyczne i filmowe, 1981.