Sędzia sportowy

Sędzia sportowy, arbiter − osoba, która czuwa nad prawidłowym przebiegiem konkurencji i przestrzeganiem zasad gry, przyznająca i zatwierdzająca zdobyte punkty. W grach zespołowych sygnalizuje faule oraz inne błędy i przewiniena. Decyzje sędziego sportowego nie podlegają anulowaniu przez ich przełożonych i są rozstrzygające u bukmacherów.

Sędzia w piłce nożnej

Osobowość sędziego piłki nożnej i cechy od niego wymagane

Najważniejszą cechą każdego sędziego musi być bezstronność, gdyż bez niej mecz nie może zostać dobrze przeprowadzony. Składnikiem, który w największym stopniu decyduje o poziomie sędziowania jest znajomość i umiejętność stosowania przepisów gry. Innym ważnym elementem postawy sędziego w sportach drużynowych takich jak piłka nożna lub piłka ręczna jest kondycja fizyczna. Odporność psychiczna sędziego musi być ogromna, gdyż cały czas poddawany jest presji ze strony rywalizujących drużyn. Sędzia nie może bać się podejmować trudnych decyzji (np. rzut karny przeciwko drużynie gospodarzy).

Podczas sędziowania musi on być ubrany zgodnie z zasadami danego sportu, czysty, a nawet ogolony. Nie może posiadać żadnej ilości alkoholu ani narkotyków we krwi ani mieć syndromu dnia następnego, gdyż do wykonywania czynności sędziowania potrzebna jest jasność umysłu.

Żółta i czerwona kartka, stosowane w piłce nożnej do ukarania zawodników

Sędzia techniczny ogłaszający zmianę w drużynie

Żółta kartka (napomnienie)

Zawodnik musi być napomniany (ukarany żółtą kartką), jeżeli popełnia jakiekolwiek z siedmiu następujących przewinień:

1. Jest winny niesportowego zachowania.
2. Słownie lub czynnie okazuje niezadowolenie.
3. Uporczywie narusza przepisy gry.
4. Opóźnia wznowienie gry.
5. Nie zachowuje wymaganej odległości od piłki podczas wykonywania rzutu z rogu lub rzutu wolnego.
6. Wchodzi lub powraca na pole gry bez zgody sędziego.
7. Rozmyślnie opuszcza pole gry bez zgody sędziego.

Czerwona kartka (wykluczenie z gry)

Zawodnik musi być wykluczony z gry i zobaczyć czerwoną kartkę, jeżeli poważnie naruszy przepisy. Możliwości:

1. Popełnia poważny, rażący faul.
2. Popełnia faul (nawet łagodny) na zawodniku nieposiadającym piłki
3. Zachowuje się gwałtownie, agresywnie.
4. Pluje na przeciwnika lub inną osobę.
5. Pozbawia drużynę przeciwną bramki lub realnej szansy zdobycia bramki, zagrywając piłkę ręką (nie dotyczy bramkarza we własnym polu karnym).
6. Pozbawia realnej szansy zdobycia bramki przeciwnika poruszającego się w kierunku bramki tego zawodnika, popełniając przewinienie karane rzutem wolnym lub rzutem karnym.
7. Używa ordynarnego, obelżywego, obraźliwego języka lub gestów.
8. Otrzymuje drugie napomnienie w tych samych zawodach.
9. Bramkarz dotknął piłki rękami poza własnym polem karnym.

Dodatkowe konsekwencje:

• Trener nie ma prawa wstawić rezerwowego na miejsce zawodnika, który otrzymał czerwoną kartkę. Jeśli miało to miejsce raz, mówi się że drużyna dalej gra w dziesiątkę. Jeśli kartkę otrzymał bramkarz, jego rolę przejmuje jeden z pozostałych na boisku graczy.
• Wyrzucony zawodnik nie ma prawa wziąć udziału w następnym meczu swojej drużyny.

Upomnienie ustne

Sędzia nie ma obowiązku (jednak może) przy każdym niedozwolonym zagraniu karać zawodników kartkami, więc często powinien stosować krótkie ustne reprymendy mające na celu uspokojenie zawodnika.

Liczba sędziów

W Ekstraklasie oraz I i II lidze polskiej sędziów jest czterech (sędzia główny, 2 sędziów asystentów oraz sędzia techniczny). Na III, IV lidze, V lidze, klasie okręgowej, klasie A oraz klasie B jest standardowo trzech sędziów (sędzia główny, 2 sędziów asystentów). Ustalenia w niższych klasach rozgrywkowych są różne w zależności od Wojewódzkiego Związku Piłki Nożnej. Najczęściej na C-klasę, a także mecze juniorów(z wyjątkiem I ligi juniorów i ligi wojewódzkiej w tych przypadkach obsadzana jest również trójka sędziowska) przyjeżdża jeden sędzia główny, który otrzymuje jako pomocników sędziów przygodnych (po jednym z każdej drużyny). W niektórych województwach jedynie na najmłodsze klasy rozgrywkowe (żaki) jest delegowany tylko sędzia główny.

Kto może zostać sędzią

Sędzią może zostać każdy, kto ukończył 16, 17 lub 18 rok życia (w zależności od Okręgowego Związku Piłki Nożnej) i posiada minimum średnie wykształcenie lub uczęszcza do szkoły ponadgimnazjalnej kończącej się maturą. Wystarczy zapisać się i ukończyć kurs dla kandydatów na sędziego piłki nożnej.

Zobacz też: Sędziowie piłkarscy

Błędy w sędziowaniu sportowym

Dlaczego sędziowie piłkarscy popełniają błędy? Wyniki badań sugerują, że sędziowie (i ich pomocnicy) podejmują jedną złą decyzję o ofsajdzie na pięć. Należy pamiętać, że badania naukowe wykazały niemożność podjęcia przez sędziego wszystkich decyzji prawidłowych. Jednym z problemów jest ludzkie oko. Oko potrzebuje aż 0,3 sek. na przesłanie sygnału wzrokowego do świadomości, w tym czasie gracz nadal się przemieszcza, co sprawia, że decyzja np. o ofsajdzie jest natychmiast nieaktualna. Uczeni z uniwersytetu w Amsterdamie odkryli także, iż jeśli sędziowie nie znajdują się dokładnie na jednej linii z graczami biorącymi udział w cytowanym ofsajdzie, istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że ulegną złudzeniu optycznemu, polegającemu m.in. na przykładzie uzasadniającym uniwersyteckie badania:

Weźmy dwie monety i trzymajmy je pionowo, po jednej w każdej dłoni. Teraz ustawmy je w jednej linii na długość wyciągniętego ramienia, tak by jedna z nich schowała się za drugą. Wyobraźmy sobie, że schowana moneta to napastnik X biegnący z lewej strony na prawą, a druga to obrońca Y starający się wykonać pułapkę ofsajdową. Skądkolwiek się na nich patrzy, znajdują się oni w jednej linii, więc napastnik X jest z boku. A teraz trzymając obie monety nieruchomo, przesuńmy głowę lekko w prawo. Widzimy, że napastnik X znajduję się po prawej strony obrońcy Y - a więc bliżej linii bramki. Oczywiście wciąż znajduje się on w jednej linii z obrońcą, lecz mamy wrażenie, że trafił w pułapkę ofsajdową. Przy takich optycznych trikach aż dziw, że błędnych decyzji jest tak mało.

W jednym z informatorów dla sędziów można przeczytać:

Dobry arbiter, jak każdy wychowawca, musi pamiętać by nie nadużywać przysługującego prawa do karania. Właściwa ocena sytuacji i związane z tym działania sędziego kształtują późniejsze postępowanie obserwujących to zawodników. Złe lub niesprawiedliwe decyzje również nie pozostają bez wpływu na dalszy rozwój młodego człowieka. Jeżeli bowiem poczuje się on ewidentnie skrzywdzony może zniechęcić się do kolejnych turniejów, do sportowej rywalizacji, a może nawet do praktykowanej do tej pory sztuki walki. Odchodząc zrażony może zmienić on środowisko, krąg znajomych. Niestety nie zawsze będzie to zmiana na lepsze. Jest to sytuacja szczególnie niebezpieczna, gdyż rozbudzona już w młodym człowieku dążność do „sprawdzania się” zamiast na macie może znajdować ujście poza nią. Sędzia w sztukach walk powinien być świadomy tego, iż każda nieuczciwość czy niekompetencja z jego strony może rodzić kolejnych „parkowych karateków” szukających tam okazji by dać upust energii, a może przy okazji również zaimponować kolegom.

Sędzia piłki ręcznej pokazujący zawodniczce żółtą kartkę

Sędzia w piłce ręcznej

W piłce ręcznej sędzia jest uprawniony do karania na cztery sposoby:

• karami minutowymi (tj. zawodnik schodzi z boiska na określoną ilość czasu, najczęściej na 2-4 minuty) za poważniejsze faule;
• żółtą kartką (ostrzeżenie zawodnika) za lekkie faule;
• czerwoną kartką (zawodnik na stałe schodzi z boiska) za bardzo ciężki faul lub powtarzające się niesportowe zachowania zawodnika. Dodatkowo za "wybitnie niesportowe zachowanie" sędziowie mogą opisać daną sytuację w protokole co powoduje dodatkowe sankcje dla zawodnika i drużyny.

Sędzia w koszykówce

Sędzia koszykarski

Sędziowie NBA

Podczas meczu koszykówki znajduje się dwóch lub trzech sędziów będących na parkiecie oraz trzech lub czterech sędziów "stolikowych" - sekretarz, mierzący czas gry, mierzący czas 24 sekund potrzebny na rozegranie akcji drużyny oraz ewentualnie asystent sekretarza.

Obowiązki i prawa sędziów koszykarskich

Sędzia główny

• wybiera piłkę, którą drużyny będą grać podczas meczu
• decyduje o przegranej walkowerem
• wykonuje rzut sędziowski na rozpoczęciu I kwarty
• podejmuje decyzje w sprawach nieuregulowanych oficjalnymi przepisami
• ma prawo przerwać mecz
• w przypadku protestu w ciągu godziny musi poinformować o tym fakcie organizatora rozgrywek
• dokładnie sprawdza, zatwierdza i podpisuje protokół meczu

Pomocniczy sędziowie boiskowi

• informują o naruszeniu przepisów na boisku, obszarze ławek, ławkach drużyn, lub stoliku sędziowskim
• decydują o zatrzymaniu gry w przypadku faulu, lub błędu, zgodnie z intencją przepisów, zdrowym rozsądkiem i uwagą, by wpłynąć korzystnie na drużynę poszkodowaną.

Komisarz

Komisarz z ramienia PZKosz na półfinałach mistrzostw Polski juniorów starszych w koszykówce w Wadowicach

• zajmuje miejsce przy stoliku sędziowskim między sekretarzem i mierzącym czas gry
• pomoc sędziom boiskowym w celu zapewnienia sprawnego przebiegu meczu
• nadzorowanie sędziów stolikowych

Sekretarz

• prowadzi i uzupełnia protokół meczu
• jest odpowiedzialny za naprzemienne posiadanie piłki w sytuacjach rzutu sędzowskiego, poprzez obracanie "strzałką naprzemiennego posiadania piłki".
• pokauzje liczbę fauli zawodnika przez "tabliczkę fauli", w ten sposób by trenerzy obu drużyn mogli widzieć cyfrę na niej napisaną
• jeśli drużyna w danej kwarcie sfaulowała 4 razy, sekretarz ustawia na końcu stolika sędziowskiemu bliższemu ławce tej drużyny "marker fauli drużyny".
• odpowiada za zmiany zawodników

Asystent sekretarza

• pomoc sekretarzowi
• obsługa tablicy wyników
• odpowiada za zgodność statystyk z tablicy wyników z zapisami w protokole meczu

Mierzący czas gry

• odmierzanie:
  • czasu gry
  • czasu przerw meczu
  • czasu przerw na żądanie
• informowanie drużyn i sędziów o tym, iż do rozpoczęcia trzeciej kwarty pozostały 3 minuty

Mierzący czas 24 sekund

• obsługa zegara 24 sekund

W siatkówce sędzia stoi na specjalnym podwyższeniu umieszczonym przy antence, aby dokładniej widzieć sytuacje na boisku

Sędzia w piłce siatkowej

Ponieważ siatkówka jest grą bezkontaktową (tj. zawodnik jednej drużyny nie ma bezpośredniego kontaktu z zawodnikiem drugiej drużyny, ponieważ są oni oddzieleni siatką), bardzo rzadko zdarzają się w niej niebezpieczne sytuacje, tak jak np. bójki. Sędzia zajmuje się głównie analizowaniem sytuacji zaistniałych na boisku oraz zatwierdzaniem punktów.

Podczas gry w siatkówkę na boisku znajduje się sędzia pierwszy oraz sędzia drugi, sekretarz, dwóch (lub czterech) sędziów liniowych, kontrolujących czy piłka nie opuściła pola gry, oraz ewentualnie w niektórych meczach - asystent sekretarza.

Sędzia w hokeju na lodzie

• Kary minutowe (tzw. wykluczenia);
• Krótkie kary za faule;
• Długie kary za bójki na lodowisku.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sędzia w sportach walki

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sędzia w bilardzie i snookerze

W bilardzie podczas gry obecny jest tylko jeden sędzia, który jest bardzo ważną osobą podczas meczu. Sędzia układa bile w trójkącie na stole na początku partii oraz dba o jego czystość (np. układa włosie na stole na początku meczu).

W snookerze sędzia musi być elegancko ubrany, najczęściej w garnitur. Bardzo ważnym elementem jego stroju są białe rękawiczki, będące zarazem jego znakiem rozpoznawczym. Od sędziego snookerowego wymagana jest także umiejętność szybkiego dodawania, potrzebna do obliczania ilości punktów zdobytych przez gracza.

Zobacz też: Sędziowie snookerowi