Słowenia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Republika Slovenija
Republika Słowenii
Flaga Słowenii
Herb Słowenii
Flaga Słowenii Herb Słowenii
Hymn: Zdravljica
(Toast)
Położenie Słowenii
Język urzędowy słoweński[a]
Stolica Lublana
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Borut Pahor
Szef rządu premier Miro Cerar
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
150. na świecie
20 273 km²
0,6%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
144. na świecie
2 061 623[1]
101 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

48,0 mld[2] USD
23 317[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

58,7 mld[2] USD
28 512[2] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 centów (EUR, €) (EUR)
Niepodległość od Jugosławii
25 czerwca 1991
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 SI
Domena internetowa .si
Kod samochodowy SLO
Kod samolotowy S5
Kod telefoniczny +386
Mapa Słowenii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Słowenia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Słowenia w Wikisłowniku
Zobacz publikację na Wikibooks:
Wspinanie: Słowenia

Słowenia, Republika Słowenii (słoweń. Slovenija [slɔˈvèːnija], Republika Slovenija) – państwo położone w Europie Środkowej nad morzem Adriatyckim, graniczy od zachodu z Włochami, od północy z Austrią, od wschodu z Węgrami oraz od południa z Chorwacją. Stolicą oraz największym miastem kraju jest Lublana, Słowenia jest najzamożniejszym oraz najbardziej rozwiniętym szczególnie pod względem gospodarczym państwem byłej Jugosławii i jednocześnie jednym z najbardziej zamożnych i rozwiniętych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Językiem urzędowym jest język słoweński.

Słowenia należy do NATO od 29 marca 2004, jest też członkiem UE od 1 maja 2004 roku, od 1 stycznia 2007 kraj jest również członkiem strefy euro.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Krainy historyczne Słowenii
Lublana – panorama miasta
 Osobny artykuł: Geografia Słowenii.

Powierzchnia:

  • ląd: 20 151 km²
  • woda: 122 km²
  • całkowita: 20 273 km²

Długość granic lądowych:

Długość wybrzeża:

  • całkowita: 46,6 km

Największe miasta:

Słowenia to w większości kraj wyżynny i górski: 90% powierzchni kraju leży ponad 300 m n.p.m. Najwyższy szczyt to położony w Alpach Julijskich Triglav (2864 m); znajduje się on na terenie parku narodowego o tej samej nazwie. Prawie połowę kraju zajmują lasy, sprawiając, że Słowenia to jedno z najbardziej zielonych państw na świecie. Ziemie uprawne stanowią 43% ogółu powierzchni.

Główne rzeki to Sawa i Drawa wpadające do Dunaju, Socza na zachodzie, Mura na północnym wschodzie, Krka na południowym wschodzie oraz Kupa, stanowiąca na pewnym odcinku granicę z Chorwacją. Największe jeziora to: okresowe Jezioro Cerknickie oraz górskie Bohinj i Bled.

Na terenie Słowenii, zwłaszcza w położonej w jej południowo-zachodniej części, Krasie, licznie występują zjawiska krasowe: podziemne rzeki, jaskinie (około 7000), z których najsłynniejsza jest znajdująca się w miejscowości Postojna Postojnska jama. Mniej znane są Jaskinie Szkocjańskie. Inna jaskinia, Vilenica, co roku gości uczestników środkowoeuropejskiego festiwalu literackiego.

Słowenia leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego z czterema porami roku, niemniej jednak ukształtowanie terenu sprawia, że można w Słowenii wyróżnić trzy odrębne strefy klimatyczne. Na północnym zachodzie dominuje klimat alpejski z silnymi wpływami znad Atlantyku i obfitymi opadami. Wybrzeże i duża część Przymorza, aż do doliny Soczy, posiada klimat śródziemnomorski z ciepłą słoneczną pogodą przez większą część roku i z łagodnymi zimami. Część wschodnia Słowenii ma klimat kontynentalny z gorącymi latami i mroźnymi zimami. Średnie temperatury: w styczniu 0 °C, w czerwcu 21 °C.

Krainy historyczne[edytuj | edytuj kod]

Słowenię tradycyjnie dzieli się na następujące regiony:

Warto dodać, że:

Słowenia podzielona jest na 210 gmin.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: historia Słowenii.

Słowiańscy przodkowie dzisiejszych Słoweńców przybyli na ziemie obecnie należące do Słowenii w VI wieku naszej ery. W VII wieku na dzisiejszym terytorium Austrii uformowało się słowiańskie Księstwo Karantanii. W połowie VIII wieku Karantanie przyjęli chrześcijaństwo. W 822 roku Karantania utraciła niepodległość – została włączona do imperium Franków.

Zabytki z Freising, najstarsze słowiańskie manuskrypty zapisane alfabetem łacińskim, które dotrwały do dzisiejszych czasów, zostały napisane około roku 1000. W XIV wieku większość słoweńskich ziem została włączona do państw rządzonych przez Habsburgów – później przekształconych w Monarchię Austro-Węgierską, w której Słoweńcy stanowili większość w takich prowincjach jak Kraina, Gorycja i Gradiska, a także znaczny odsetek ludności w Styrii, Karyntii i Istrii.

W 1848 podczas Wiosny Ludów powstał program „zjednoczonej Słowenii”.

Po upadku Austro-Węgier w 1918 Słoweńcy wraz z innymi narodami południowosłowiańskimi uformowali Królestwo SHS, przemianowane na Królestwo Jugosławii w 1929.

Podczas II wojny światowej ziemie słoweńskie zostały podzielone między Niemcy, Włochy i Węgry.

Po wojnie, gdy odtworzono Jugosławię, Słowenia ponownie stała się jej częścią.

Słowenia (wraz z Chorwacją) odłączyła się od Jugosławii 25 czerwca 1991, co zapoczątkowało dwa dni później w Słowenii wojnę dziesięciodniową.

Od 1991 Słowenia jest w sporze z Chorwacją dotyczącym dokładnego przebiegu granicy[3]. Słowenia dołączyła 29 marca 2004 do NATO, natomiast 1 maja tego samego roku stała się częścią UE. 1 stycznia 2007 Słowenia przyjęła walutę euro stając się tym samym pierwszym krajem "nowej" Unii, który przyjął wspólną europejską walutę.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa państwa oraz narodu pochodzi z okresu Republiki Weneckiej. Wywodzi się ona od etnonimu ludności słowiańskiej zamieszkującej obszar Dalmacji i Istrii oraz historycznej Slawonii, zaludniającej dorzecza między Dunajem, Drawą i Sawą i będące we władaniu weneckich dożów[4]. Najstarsze zapisy, wymieniają również nazwę regionu jako in Sclavonis, Schiavonia, następnie Venezia Schiavonia, Schiavonia Veneta, Sclavonia[5], zob też Schiavoni.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: ustrój polityczny Słowenii.

Konstytucja Słowenii z 1991 roku ustanowiła parlamentarny system rządów. W skład dwuizbowego parlamentu wchodzi: Zgromadzenie Państwowe – Državni Zbor, 90 deputowanych wybieranych na czteroletnią kadencję (88 w głosowaniu bezpośrednim, 2 delegowanych – jeden przez mniejszość węgierską, drugi przez włoską) oraz Rada Państwowa – Državni Svet (40 członków), która jest organem doradczym. Członkowie Rady wybierani są na pięć lat w wyborach pośrednich, reprezentują regiony oraz grupy interesów.

Prezydent, który jest jednocześnie naczelnym wodzem sił zbrojnych, wybierany jest na okres 5 lat w wyborach powszechnych. Władzę wykonawczą (oprócz prezydenta) sprawuje premier i 19 ministrów. Natomiast władza sądownicza należy do dożywotnio mianowanych sędziów.

Czynne prawo wyborcze mają osoby, które ukończyły 18 lat.

Inicjatywę konstytucyjną ma 20 posłów, rząd lub 30 tys. wyborców. Inicjatywę ustawodawczą zaś rząd, każdy z deputowanych do izby niższej oraz 5 tys. obywateli.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Słoweńskie siły zbrojne.

Słowenia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi i obroną przeciwlotniczą[6]. Uzbrojenie sił lądowych Słowenii składało się w 2014 roku z m.in.: 84 czołgów, 250 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 54 zestawów artylerii holowanej[6]. Marynarka wojenna Słowenii dysponowała w 2014 roku dwoma okrętami obrony przybrzeża[6]. Słoweńskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 15 samolotów transportowych, 15 samolotów szkolno-bojowych oraz 27 śmigłowców[6].

Wojska słoweńskie w 2014 roku liczyły 7,3 tys. żołnierzy zawodowych oraz 8,3 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) słoweńskie siły zbrojne stanowią 94. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 790 mln dolarów (USD)[6].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko słoweńskie.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gospodarka Słowenii.

Słowenia ma najwyższy wskaźnik PKB na osobę spośród dziesięciu krajów, które wstąpiły do Unii Europejskiej w maju 2004 (18 400 $ w 2005 r.[7]). Poziom inflacji (3,5%, 2004) zmalał do 2,5% w roku 2005 i jest zbliżony do średniego poziomu inflacji w krajach UE.

Od roku 2000 postępuje prywatyzacja w takich dziedzinach jak bankowość, telekomunikacja oraz sektor użyteczności publicznej. Stopniowo znoszone są ograniczenia dla inwestorów zagranicznych. Słowenia uznawana jest za najszybciej rozwijający się kraj spośród dziesiątki nowych państw UE i jeden z najszybciej rozwijających się w ramach całej organizacji.

Od 1 stycznia 2007 r. walutą krajową Słowenii jest euro, wprowadzone w miejsce obowiązującego w latach 1991-2006 tolara (kod SIT).

Mapa lokalizacyjna Słowenii
Krsko
Krsko
Lublana
Lublana
Maribor
Maribor
Portorož
Portorož
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Słowenii

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: demografia Słowenii.

Na podstawie spisu ludności z 2002 roku.

Narodowość

  1. Słoweńcy – 83,0%
  2. Serbowie – 2,0%
  3. Chorwaci – 1,8%
  4. Bośniacy – 1,1%

inne odpowiedzi – 3,1%
odmowa odpowiedzi – 2,5%
nieznana – 6,4%

Język ojczysty

  1. słoweński – 87,8%
  2. serbsko-chorwacki – 7,8%
  3. węgierski – 0,4%
  4. albański – 0,4%

inny – 1,0%
nieznany – 2,7%

Język używany w domu (można było wskazać dwa)

  1. słoweński – 95,6%
  2. serbsko-chorwacki – 4,3%
  3. węgierski – 0,4%
  4. włoski – 0,3%

nieznany – 2,7%

Religie Na podstawie spisu ludności z 2002 roku.

 Osobny artykuł: Religia w Słowenii.
  1. Rzymskokatolicy – 57,8% w 2002 i 71,6% w 1991
  2. prawosławni – 2,2% w 2002 i 2,4% w 1991
  3. protestanci – 0,8%
  4. muzułmanie – 2,6% w 2002 i 1,5% w 1991
  5. ateiści i bezwyznaniowcy – 10,1% w 2002 i 0,4% w 1991)

Język urzędowy[edytuj | edytuj kod]

Językiem urzędowym na obszarze całego kraju jest język słoweński; w położonych na Istrii gminach Koper (wł. Capodistria), Izola (wł. Isola d’Istria), Piran (wł. Pirano) i Ankaran (wł. Ancarano) dodatkowo język włoski; a w prekmurskich gminach Hodoš (węg. Hodos) Lendava (węg. Lendva) i Dobrovnik (węg. Dobrónak) dodatkowo język węgierski.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Słowenia pod względem kulturowym związana była z krajami Europy Środkowej, głównie Austrią i północnymi Włochami, częściowo również z Węgrami. Wpływ południowosłowiańskich krajów bałkańskich, z którymi Słowenia połączona była wspólnym państwem przez siedemdziesiąt lat XX wieku, zaznaczył się w mniejszym stopniu.

Mimo braku samodzielnej państwowości, w Słowenii od XVI w. rozwijała się literatura w języku słoweńskim. Intensywniejszy rozwój kultury słoweńskiej datuje się od pierwszej połowy XIX w., kiedy to, podobnie jak w przypadku niektórych innych narodów europejskich, nastąpiło przebudzenie narodowe i kulturalne.

W XX w. udziałem kultury słoweńskiej były korzystne warunki rozwoju, z przerwą w latach II wojny światowej. W przedwojennym Królestwie Jugosławii rozwój kultury słoweńskiej był częściowo ograniczany przez tendencje unitarystyczne, natomiast w skład powojennej socjalistycznej Jugosławii Słowenia wstąpiła jako organizm wprawdzie zależny politycznie, ale całkowicie samodzielny pod względem kulturalnym.

Od uzyskania niepodległości w 1991 r. władze Republiki Słowenii aktywnie wspierają rozwój kultury, wychodząc z założenia, że dokonania kulturalne mogą być istotnym atutem niewielkiego państwa i narodu.

Uniwersytety[edytuj | edytuj kod]

Lista słoweńskich uniwersytetów wraz z datami ich powstania:

Na terenie Słowenii, w Portorožu, znajduje się również siedziba założonego w 2008 roku międzynarodowego Uniwersytetu Euro-Śródziemnomorskiego (EMUNI).

Sport[edytuj | edytuj kod]

Skocznie w Planicy

W Słowenii znajduje się jedna z największych na świecie skoczni narciarskich – Letalnica, która leży w dolinie Planica. Skocznia ta od 1979 roku regularnie gości zawody Pucharu Świata w skokach narciarskich i tutaj tradycyjnie kończy się sezon PŚ w skokach.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 2,156 mln turystów (5,8% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 2,577 mld dolarów[8].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Lokalnie również węgierski lub włoski.

Przypisy

  1. Dane na 1 lipca 2014 roku. Statistični urad Republike Slovenije: Population, Slovenia, 1 July 2014 – final data (ang.). [dostęp 30-11-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, October 2014 (ang.). [dostęp 30-11-2014].
  3. Referendum w sprawie granicy z Chorwacją.
  4. Dictionnaire universel français et latin, vulgairement appelé Dictionnaire de Trevoux, Tome III. s. 351-352; Treccani Enciclopedia Italiana. Pristupljeno; Rozprawy t. 9 s. 305.
  5. Jan Baudouin de Courtenay on the Dialects Spoken in Venetian Slovenia and Rezija. Rado L. Lenček, 1977; Słowiańszczyzna w kontekście przemian Europy końca XX wieku, Emil Tokarz, 2001.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Slovenia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-07].
  7. Według danych Urzędu Statystycznego Słowenii (ang.).
  8. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]