Słowianie zachodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

     Słowianie zachodni

     Słowianie wschodni

     Słowianie południowi

Słowianie zachodni w 9-10 wieku. Wieleci, Pomorzanie, Polanie, Wiślanie, Czesi, Morawianie i inne
Osadnictwo zachodniosłowiańskie na obszarze obecnego Berlina ok. roku 1150, zobacz też: Jaksa z Kopanicy

Słowianie zachodni – jedna z grup Słowian, indoeuropejska grupa ludnościowa Europy, zamieszkująca wschodnią i środkową część tego kontynentu.

Tereny zasiedlenia[edytuj | edytuj kod]

Do Słowian zachodnich zalicza się: Czechów, Polaków, Serbołużyczan i Słowaków (przy zastosowaniu trójpodziału grupy lechickiej obok Polaków i Połabian wyróżnia się Pomorzan (Kaszubi[1]).

Łącznie około 77 milionów wraz z diasporą.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kronika Słowian.
Podstawowe źródło o Słowianach zachodnich Kronika Słowian Helmolda wydana w 1862 w tłumaczeniu Jana Papłońskiego.

W okresie migracji i ekspansji Słowian (VI-VII wiek) ludność ta zachowywała jedność kulturową i zapewne także w znacznej mierze językową.[2] Dopiero usadowienie się Węgrów na Nizinie Węgierskiej u schyłku IX w. przerwało intensywne kontakty między Słowianami zamieszkującymi na północ od Karpat i Sudetów a Słowianami naddunajskimi i bałkańskimi. Spowodowało to powstanie coraz większego zróżnicowania między Słowianami Zachodnimi a Południowymi. Również różnice pomiędzy Słowianami zachodnimi a wschodnimi zaczęły formować się dopiero[potrzebne źródło] w X w., kiedy powstały konkurujące ze sobą państwa Rusi Kijowskiej i Polski. Proces różnicowania pogłębiony został faktem przyjęcia chrześcijaństwa w innym obrządku, co po schizmie w 1054 r. stało się czynnikiem tworzącym zasadnicze odmienności. W ten sposób – dopiero w X w. – wykształciły się 3 grupy Słowian, m.in. Słowian zachodnich.

Pisanym świadectwem wczesnego osadnictwa Słowian na ziemiach polskich jest wzmianka w „Historii wojen” Prokopiusza z Cezarei dotycząca roku 512, mówiąca o plemieniu germańskich Helurów, które przeszło ze swoich siedzib nad środkowym Dunajem przez ziemie Sklawinów, a następnie przez wyludnione obszary aż do siedzib Warnów na Połabszczyźnie[3]. Prawdopodobnie Herulowie migrowali wzdłuż Odry i nad górnym i częściowo środkowym jej biegiem przechodzili przez ziemie Słowian, a następnie skręcili na zachód, przez wyludnione obszary do ziemi Warnów. Może to być jeden z najstarszych pisanych dowodów obecności Słowian nad Odrą i Wisłą w początkach VI stulecia[4].

Ruski kronikarz Nestor z Kijowa dał jedno z wczesnych świadectw obecności Słowian na terenie obecnej Polski w kronice napisanej ok. 1113 Powieść minionych lat. Wszystkich Słowian zachodnich mieszkających zarówno w rejonie Warty (Polanie), dolnej Odry (Lutycy), jak i środkowej Wisły (Mazowszanie) i dolnej Wisły (Pomorzanie) wywodził od ludu Lachów (Lechitów)[5].), staroruskie Лѧх (Lęch/Ljach[6]/Lach) (1115)[7] Nazwa "Lachy" jeszcze do dnia dzisiejszego zachowała się w językach wschodnich Słowian - Ukraińców, Białorusinów i Rosjan, którzy czasem potocznie nazywają tak Polaków[8].

"sowieni że owi priszedsze siedosza na Wisle, i prozwaszasja lachowie, a ot tiech lachow prozwaszasja polanie, lachowie druzii luticzi, ini mazowszanie, ini pomorianie"

Pełny fragment kroniki Nestora w przełożeniu na język polski brzmi:

"Gdy bowiem Włosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy, siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni Mazowszanami, inni - Pomorzanami". - Nestor z Kijowa - Powieść minionych lat kronika napisana ok. 1113[9][10]

Na ziemiach polskich początkowo podstawową komórką społeczną była rodzina wraz z krewnymi. Grupa rodzin z danego terytorium tworzyła małą społeczność zwaną opolem[11]. Opola z poszczególnych terenów (zazwyczaj oddzielonych od siebie barierami naturalnymi jak rzeki, góry czy bory) tworzyły plemiona (np. Polanie, Wiślanie, Bobrzanie, Goplanie itp.). Na co dzień opolem zarządzał wiec plemienny, który w razie zagrożenia wybierał dowódcę (księcia lub wojewodę). Z czasem jednak tymczasowi wodzowie chcieli utrzymać władzę nad coraz liczniejszymi wspólnotami. Właśnie ich ambicje przyczyniły się do jednoczenia całych plemion we wspólnoty.

Na terenach Polski mieszkało wiele plemion słowiańskich, z których największe to Wiślanie (nad górną Wisłą), Polanie (nad Wartą), liczne plemiona śląskie, plemiona pomorskie, Mazowszanie (nad środkową Wisłą), Goplanie (na Kujawach), czy Lędzianie (nad Sanem i Wieprzem). Wiele z nich zapewne zaczęło się jednoczyć, lecz największy sukces odnieśli Polanie. Pierwszym udokumentowanym władcą państwa Polan był Mieszko I. Zgodnie z przekazem Galla Anonima przed Mieszkiem państwem Polan rządził "król" Popiel a po nim kolejni potomkowie Piasta: Siemowit, Lestek i Siemomysł.

Plemiona zachodniosłowiańskie[edytuj | edytuj kod]

Słowianie zachodni aż do XI wieku zachowali jedność językową, w późniejszym okresie nastąpiło zróżnicowanie:

Ziemie zasiedlone przez Obodrzytów, Wieletów oraz Serbołużyczan

Plemiona zachodniosłowiańskie na obszarze Polski[edytuj | edytuj kod]

Plemiona zachodniosłowiańskie i inne, występujące na obecnym obszarze Polski wspomniane w Geografie Bawarskim z roku 845:

poz.: nazwa naz. polska liczba grodów
7, Hehfeldi Hawelanie 8
15, Miloxi 67
17, Thadesi 200
18, Glopeani Goplanie 400
33, Lendizi Lędzianie 98
34, Thafnezi 257
36, Prissani Pyrzyczanie 70
37, Uelunzani Wolinianie 70
38, Bruzi Prusowie
47, Ungare Węgrzy
48, Uuislane Wiślanie
49, Sleenzane Ślężanie 15
50, Lunsizi Łużyczanie 30
52, Milzane Milczanie 30
56, ' Głupczanie 30
57, Opolini Opolanie 20
58, Golensizi Golęszycy 5
53, Besunzane Bieżuńczanie 2
51, Diadesisi Dziadoszanie 20

Języki zachodniosłowiańskie[edytuj | edytuj kod]

polski dolnołużycki górnołużycki czeski słowacki kaszubski połabski drzewiański etnolekt śląski
człowiek cłowjek čłowjek člověk človek czôłwiek, człowiek clawak, clôwak czowjek
wieczór wjacor wječor večer večer wieczór vicer wjeczůr
brat bratš bratr bratr brat bracyna, brat(ina) brot braćik
dzień źeń dźeń den deň dzéń dôn dźyń
ręka ruka ruka ruka ruka rãka, paja ręka rynka
jesień nazymje nazyma podzim jeseň jeséń prenja zaima, jisin podzimek, jeśyń
śnieg sněg sneh sníh sneh śniég sneg śńyg
lato lěśe lěćo léto leto lato lato lato
siostra sotša sotra sestra sestra sostra sestra śostra, szwestka
ryba ryba ryba ryba ryba rëba ryba ryba
ogień wogeń woheń oheň oheň òdżin widin łogyń
woda woda woda voda voda wòda wôda woda
wiatr wětš wětřik, wětr vítr vietor wiater wjôter wjater
zima zymje zyma zima zima zëma zaima źima

Źródła opisujące początki państw zachodniosłowiańskich[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze państwa zachodniosłowiańskie[edytuj | edytuj kod]

  • Państwo Samona (pierwsza połowa VII w.): założone przez kupca frankijskiego Samona około 624 r. Prawdopodobnie miało charakter związku plemion. Samon dał się poznać jako waleczny władca Słowian, który toczył wojny z Awarami i Frankami. Po jego śmierci państwo rozpadło się.
  • Państwo wielkomorawskie: powstało ok. 830 r. na ziemiach Moraw i Słowacji. Jego pierwszy władca to Mojmir I. Upadło ok. 906 roku w wyniku najazdu Madziarów.

Wierzenia religijne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia Słowian.
  • Trzygłów – bóstwo pomorskie o trzech twarzach, z ośrodkami kultu w Szczecinie, Wolinie i Brennie.
  • Świętowit – prawdopodobnie bóg wojny, wróżb i urodzaju, czczony przez Słowian połabskich zwanych Wieletami lub Lutykami. Główny ośrodek kultu w Arkonie na wyspie Rugii, gdzie znajdowała się świątynia z posągiem o czterech twarzach i z rogiem obfitości w dłoniach. Świętowitowi był poświęcony biały koń, z którego zachowania się kapłani odczytywali wolę boga.
  • Radogost – naczelne bóstwo Redarów, jednego z plemion wieleckiej grupy Słowian połabskich. Ośrodek kultu znajdował się w grodzie Radogoszcz, zburzonym w roku 1068.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. hasło "Słowianie zachodni". W: Mały słownik antrpologiczny. Warszawa: WP, 1976, s. 430.
  2. "Kroniki staroruskie",PIW, Warszawa 1987, ISBN 8306014235, str. 13 "Możemy... być pewni, że w tamtych czasach język polski był bardzo zbliżony do ruskiego, w dużo większym stopniu niż dzisiejszy język polski, rosyjski, ukraiński lub białoruski, bowiem języki słowiańskie, wywodzące się ze wspólnego języka prasłowiańskiego, w miarę swego rozwoju oddalały się od siebie... komunikowanie się między "Rusami" czy "Lachami" nie stanowiło najmniejszego problemu, nigdzie bowiem nie ma wzmianki o posługiwaniu się tłumaczami we wzajemnych, bardzo częstych kontaktach".
  3. http://fronsac.republika.pl/slowianie/osadnictwo.htm
  4. http://www.srebroperuna.pl/download/korabnictwo_slowianskie_we_wczesnym_sredniowieczu.pdf Str.3
  5. "Islandowie znali też Polaków, ale tylko pod nazwą ruską: Laesir, Lesir = Ljachen. [w:] Slavia occidentalis. Poznań, 1938 str. 250.; "anonimowy utwór (Heimskringla) o królu norweskim Haraldzie Hardrade, który wspomina, że Harald walczył w młodości w służbie księcia kijowskiego Jarosława Wielkiego przeciw ludowi zwanemu Laesir" [w:] Kazimierz Śląski. Millennium of Polish-Scandinavian cultural relations. str. 36; istnieje przekonanie, iż pod tą tajemniczą nazwą ukrywają się Lachowie latopisów ruskich [...]. Z tzw. Powieści dorocznej wiadomo o wojnie "polsko-ruskiej" w roku 1031 [w:] Gerard Labuda . Fragments of the history of Western Slavs. 2002. str. 472.
  6. Mały jus, czyli Ѧ, odpowiadał samogłosce nosowej ę, w języku rosyjskim przeszedł w "ja", Я.
  7. Normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 - znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001
  8. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 403-404
  9. Powieść minionych lat Nestor, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków 1968, PAN s. 212
  10. "Kroniki staroruskie",PIW, Warszawa 1987, ISBN 8306014235, str. 19
  11. Praca zbiorowa "Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w.", PIW, Warszawa 1985
  12. W literaturze często zaliczani do plemion polskich.
  13. Nestor, "Powieść minionych lat", przeł. Franciszek Sielicki, Kraków 1968, PAN
  14. Tadeusz Lewicki, "Polska i kraje sąsiednie w świetle "Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego", cz.I, Kraków 1945, s. 142-143