Służba Bezpieczeństwa (PRL)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pomnik poległych w walce o Władzę Ludową funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa w Wągrowcu
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Służby Bezpieczeństwa. Zobacz też: inne znaczenia skrótowca SB.

Służba Bezpieczeństwa (SB)organ bezpieczeństwa państwa działający w strukturach resortu spraw wewnętrznych, działający w PRL w latach 1956–1990, powołany m.in. do zapewniania porządku publicznego, bezpieczeństwa wewnątrz kraju, zdobywania informacji i kreowania pozytywnych dla interesu państwa zdarzeń na zewnątrz. W końcowej fazie swojego istnienia, w sierpniu 1989, SB zatrudniała 24,3 tys. funkcjonariuszy, którzy kontrolowali 90 tys. tajnych współpracowników[1]. Oznacza to, że na jednego funkcjonariusza przypadało statystycznie 1564 obywateli, a TW stanowili 0,2% ogółu ludności.

Początki nowego resortu[edytuj | edytuj kod]

W wyniku jednej z największych afer w tajnych służbach PRL, sprawy Józefa Światły, który uciekając na zachód ujawnił przestępcze metody działalności PRL-owskiej bezpieki, władze zmuszone zostały do likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, którego Światło był członkiem jako wicedyrektor osławionego Departamentu X, i następnie Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP) jako niezależnej administracji i przyłączenie go do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW). W 1956 władze PRL zorganizowały nową strukturę zajmującą się bezpieczeństwem polityczno-publicznym w kraju.

Powołana ustawą Sejmu w listopadzie 1956, Służba Bezpieczeństwa (występująca pod skrótem SB) podlegała pod strukturę Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW), utworzonego w 1954.

W roku 1954, wraz z pierwszymi podmuchami zmian w Związku Radzieckim po śmierci Józefa Stalina, MBP zamieniono na KdsBP. Mimo odwołania gen. Stanisława Radkiewicza zmiany były jedynie kosmetyczne, zarówno rzeczywista struktura, jak i polityka represyjna pozostały prawie takie same. Pierwsza i bodaj jedyna istotniejsza z punktu widzenia stopnia opresyjności systemu reforma nastąpiła po październiku 1956 roku. Symbolicznym wyrazem liberalizacji było to, że policja polityczna miała działać w strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Na szczeblu wojewódzkim szef bezpieki był formalnie zastępcą komendanta wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej, bezpiece zaś nadano nazwę Służby Bezpieczeństwa. Ta zmiana nie miała jedynie charakteru dekoracyjnego, przekształcenie UB (Urzędu Bezpieczeństwa) w SB było zewnętrznym wyrazem najważniejszej mutacji politycznej w całej historii PRL-u. Państwo masowego terroru zostało zastąpione państwem rozległej kontroli i prewencji oraz selektywnych represji.

Zmiany personalne[edytuj | edytuj kod]

Tak jak podczas reorganizacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego czy Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego następowało zwężenie kadry personalnej – i tym razem ponownie aż o 40% zmniejszono liczbę funkcjonariuszy, do dziewięciu tysięcy, usunięto z sieci 60% „tajnych informatorów”, zlikwidowano ostatecznie Referaty Ochrony w fabrykach, zamknięto ponad połowę rozpracowań operacyjnych.

Dzięki negocjacjom ze Związkiem Radzieckim znacznie zredukowano w kraju liczbę personelu KGB i GRU.

Dokonano też kolejnych zmian personalnych, usuwając większość wysokich rangą funkcjonariuszy, którzy do tej pory stanowili 90 procent kierownictwa w MBP, KdsBP, jak i w GZI WP. To pozwoliło otworzyć drogę awansu młodej kadrze. W latach 1956-1958 nastąpiło poważne odchudzenie organizacyjne aparatu represji PRL.

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Zadania Służby Bezpieczeństwa praktycznie nie różniły się niczym od jej poprzedników (MBP lub KdsBP), polegały one przede wszystkim na ochronie systemu komunistycznego wewnątrz kraju (i nie tylko) poprzez kontrolowanie i przenikanie do wszystkich struktur życia społecznego w Polsce, a następnie za granicą (SB dokonała m.in. głębokiej penetracji Polonii amerykańskiej, kanadyjskiej oraz brytyjskiej).

Służba Bezpieczeństwa brała udział w zwalczaniu opozycji, w represjach wobec uczestników demonstracji i strajków. Odegrała główną rolę obok Milicji Obywatelskiej, ZOMO, ORMO oraz wojska w tłumieniu demonstracji w czasie wydarzeń marca 1968, grudnia 1970 na Wybrzeżu, oraz w Radomiu i Ursusie w czasie wypadków czerwcowych 1976.

Służba Bezpieczeństwa poświęciła bardzo dużo środków operacyjnych na inwigilowanie duchowieństwa, niezależnych środowisk intelektualnych, oraz mniejszości narodowych w kraju. Funkcjonariusze SB często działali z naruszeniem prawa PRL, łamali prawa człowieka oraz stosowali tortury[2].

Wprowadzenie stanu wojennego w 1981 r.[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu nowej fali strajków w Polsce na początku lat 80. i wreszcie wprowadzeniu stanu wojennego przez władze komunistyczne w grudniu 1981, Służba Bezpieczeństwa przystąpiła do likwidacji wcześniej spenetrowanych za pomocą agentury SB środowisk kierowniczych „Solidarności”.

W nocy z 12 grudnia na 13 grudnia 1981 wiele osób zostało aresztowanych przez SB, przewiezionych do więzień, lub do tzw. ośrodków odosobnienia (zakładów internowania). SB inwigilowała obozy dla internowanych, umieszczając w tych ośrodkach swoich tajnych współpracowników.

Służba Bezpieczeństwa brała udział obok wojska, MO, ZOMO, ORMO w pacyfikacji kopalni Wujek, na polecenie gen. Czesława Kiszczaka w czasie której zginęło 9 górników, i w innych działaniach tego typu, w tym w hucie im. Lenina w Krakowie, stoczniach Gdańskiej i Szczecińskiej, Hucie Warszawa, ZM Ursus, WSK „Świdnik”, kopalniach „Manifest Lipcowy”, „Borynia” i „Staszic”. Podczas stanu wojennego za pomocą aparatu represji m.in. Służby Bezpieczeństwa internowanych zostało ok. 10 tys. osób.

Struktura Służby Bezpieczeństwa[edytuj | edytuj kod]

Na poziomie centralnym istniały departamenty i biura MSW. Ich zadania w terenie realizowały odpowiednie wydziały (i inne jednostki) ulokowane w Komendach Wojewódzkich Milicji Obywatelskiej. 1 sierpnia 1983 r. komendy przemianowano na Wojewódzkie Urzędy Spraw Wewnętrznych.

W skład struktury terenowej Służby Bezpieczeństwa wchodziły:

  • w latach 1957–1975: SB w 17 KW MO oraz w dwóch komendach równorzędnych (komenda stołeczna w Warszawie oraz komenda miejska w Łodzi)
  • w latach 1975–1983: SB w 48 KW MO oraz w KS MO w Warszawie
  • w latach 1983–1990: SB w 48 WUSW oraz w SUSW w Warszawie

Na niższym szczeblu, w komendach powiatowych i miejskich, istniały referaty ds. SB (z grupami operacyjnymi, paszportów i dowodów osobistych, rejestracji cudzoziemców, „T”, „W”). Po reformie administracyjnej z 1975 r. powiatowe jednostki MO/SB zostały zlikwidowane, w ich miejsce funkcjonowały komendy miejskie, dzielnicowe, komisariaty i posterunki. W nowych strukturach nie zorganizowano jednak pionu SB.

Po kilku latach postanowiono odtworzyć terenowy aparat bezpieczeństwa. W styczniu 1983 r. dokonano podziału na rejony, od kwietnia w komendach miejskich i niektórych komisariatach ponownie znalazły się jednostki SB, w sierpniu powstały rejonowe (miejskie, dzielnicowe) urzędy spraw wewnętrznych (funkcjonowały w nich piony II-VI i paszportów, w zależności od liczby etatów jako grupy, referaty, sekcje lub wydziały).

Kierownictwo Służby Bezpieczeństwa tworzyli:

  • Minister Spraw Wewnętrznych
  • Podsekretarze Stanu i Dyrektorzy Generalni w MSW
  • I Zastępca Ministra Spraw Wewnętrznych i Szefowie Służb MSW (od 1981 r.)
    • Komendant Wojewódzki MO/Szef WUSW
    • I Zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. Bezpieczeństwa/SB
    • Zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. Bezpieczeństwa/SB (w większych województwach wprowadzono również etat trzeciego Zastępcy)

Funkcje kontrolne wobec SB (i innych organów resortu) spełniały jednostki ogólnoministerialne:

  • Gabinet Ministra Spraw Wewnętrznych (1955–1990) (od 1975 r. nadzorował pracę Inspektoratów Analityczno-Informacyjnych KW MO/WUSW, w 1981 r. w Wydziale Prezydialnym Gabinetu Ministra utworzono Sekretariaty Szefów Służb MSW oraz etaty doradców ministra, przy Sekretariacie Szefa SB od 1985 r. funkcjonowała Grupa Operacyjno-Sztabowa, używająca również nazwy Zespół Analiz)
  • Główny Inspektorat MSW (1955–1990) (nadzorował pracę Inspektoratów Kierownictwa Jednostek Bezpieczeństwa/SB KW MO, w 1975 r. w ich miejsce powstały Zespoły ds. SB w Wydziałach Inspekcji KW MO/WUSW)

Na jednostki Służby Bezpieczeństwa składały się następujące piony:

pion I (wywiad)

  • Departament I MSW (1956–1990)
    • Samodzielna Grupa Specjalna KW MO (do 1963 r.)
    • starszy inspektor ds. wywiadu w Inspektoracie Kierownictwa Jednostek Bezpieczeństwa/SB KW MO (do 1975 r.)
    • starszy inspektor ds. wywiadu przy Zastępcy Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. SB (od 1975 r.)
    • Inspektorat I KW MO/WUSW (w 11 większych województwach od 1982 r., w kolejnych 30 w 1990 r., ponadto funkcjonowały dwie filie Departamentu I: w Katowicach w latach 1973-1984 oraz w Poznaniu w latach 1975-1984)

pion II (kontrwywiad)

pion III (walka z działalnością antypaństwową w kraju)

  • Departament III MSW (1956–1989)
    • Wydział III KW MO/WUSW (ponadto funkcjonował Wydział III-1 w Warszawie od 1978 r., w Krakowie od 1980 r., w Katowicach, Poznaniu, Szczecinie, Łodzi i Wrocławiu od 1982 r., w Gdańsku od 1984 r. oraz Wydział III-2 w Warszawie od 1978 r.)

pion IV (kościoły i związki wyznaniowe)

  • Departament IV MSW (1962–1989) (wyodrębniono z Departamentu III)
    • Wydział IV KW MO/WUSW

pion V (gospodarka)

  • Departament IIIA MSW (1979–1981) (wyodrębniono z Departamentu III)
  • Departament V MSW (1981–1989)
    • Wydział IIIA KW MO (w Warszawie od 1972 r., w Katowicach, Krakowie, Łodzi, Poznaniu i Wrocławiu od 1975 r., w Gdańsku i Kielcach od 1978 r., w pozostałych województwach od 1979 r., ponadto funkcjonował Wydział IIIA-1 w Warszawie od 1978 r.)
    • Wydział V KW MO/WUSW (ponadto funkcjonował Wydział V-1 w Warszawie od 1981 r., w Katowicach od 1982 r., we Wrocławiu od 1983 r. oraz Wydział V-2 w Warszawie i Katowicach od 1982 r.)

pion VI (wieś i gospodarka żywnościowa)

pion studiów (zwalczanie podziemia solidarnościowego)

  • Biuro Studiów MSW (1982–1989)
    • Inspektorat II KW MO/WUSW (w 8 większych województwach)

pion śledczy

pion „A” (szyfry)

  • Biuro „A” MSW (1956–1990)
  • Biuro Szyfrów MSW (1990)
    • Samodzielna Sekcja „A” KW MO/WUSW

pion „B” (obserwacja zewnętrzna)

  • Biuro „B” MSW (1956–1990)
    • Wydział „B” KW MO/WUSW (w 23 mniejszych województwach od 1982 r. funkcjonowała Sekcja „B” Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego)

pion „C” (kartoteki, archiwum operacyjne)

  • Centralne Archiwum MSW (1956–1965) (jednostka ogólnoministerialna, następnie włączono do Biura „C”)
  • Biuro Ewidencji Operacyjnej MSW (1956–1960)
  • Biuro "C" MSW (1960–1990) (od 1965 r. używano również nazwy Centralne Archiwum)
    • Wydział Ewidencji Operacyjnej KW MO
    • Wydział „C” KW MO/WUSW (w 23 mniejszych województwach od 1982 r. funkcjonowała Sekcja „C” Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego)

pion „T” (technika operacyjna)

  • Biuro „T” MSW (1956–1971)
  • Zakład Techniki Specjalnej MSW (1965–1971) (wyodrębniono z Biura „T”, następnie włączono do Departamentu Techniki)
  • Departament Techniki MSW (1971–1990)
    • Wydział „T” KW MO/WUSW (w 23 mniejszych województwach od 1982 r. funkcjonowała Sekcja „T” Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego)

pion „W” (kontrola korespondencji, w latach 1981–1983 wszyscy funkcjonariusze tego pionu wchodzili w skład Głównego Urzędu Cenzury MSW i Wojewódzkich Urzędów Cenzury KW MO)

  • Biuro „W” MSW (1956–1989) (następnie włączono do Departamentu II)
    • Wydział „W” KW MO/WUSW (w 23 mniejszych województwach od 1982 r. funkcjonowała Sekcja „W” Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego)

pion łączności

  • Zarząd Łączności MSW (1984–1990) (1956 – 1983 jednostka w ramach MO)
    • Wydział Łączności WUSW

pion RKW (radiokontrwywiad)

  • Samodzielny Wydział RKW MSW (1965–1973) (wyodrębniono z Departamentu II)
  • Biuro RKW MSW (1973–1989) (następnie włączono do Biura „A”)
    • Wydział RKW KW MO/WUSW (tylko w Gdańsku od 1968 r., w Olsztynie od 1986 r., w Szczecinie od 1987 r.)

pion paszportów

  • Biuro Paszportów Zagranicznych MSW (1955–1958) (jednostka ogólnoministerialna)
  • Biuro Paszportów MSW (1958–1967) (do 1964 r. jednostka ogólnoministerialna)
  • Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych MSW (1967–1975)
  • Biuro Paszportów MSW (1975–1990)
    • Wydział Paszportów KW MO
    • Wydział Paszportów i Dowodów Osobistych KW MO
    • Wydział Paszportów KW MO/WUSW

pion kontroli ruchu granicznego

  • Biuro Rejestracji Cudzoziemców MSW (1960–1965)
  • Zarząd Kontroli Ruchu Granicznego MSW (1965–1972) (następnie kompetencje rozdzielono pomiędzy pion paszportów oraz WOP)
    • Samodzielna Sekcja Rejestracji Cudzoziemców KW MO
    • Wydział Kontroli Ruchu Granicznego KW MO

pion ochrony przemysłu

pion ochrony funkcjonariuszy

pion ochrony rządu

  • Biuro Ochrony Rządu MSW (1956–1990) (następnie dokonano zmiany statusu jednostki)
    • Wydział Operacyjno-Ochronny KW MO/WUSW (tylko w Katowicach od 1977 r., w latach 1973–1977 jednostka funkcjonowała jako Samodzielna Sekcja Operacyjno-Ochronna)

W wyniku reorganizacji pod koniec działalności SB funkcjonowały:

pion ochrony konstytucyjnego porządku państwa (w miejsce pionu III)

pion ochrony gospodarki (w miejsce pionu V, VI i ochrony przemysłu)

pion studiów i analiz (w miejsce pionu IV i studiów)

Ze szkolnictwem aparatu bezpieczeństwa związane były:

  • Biuro Historyczne MSW (1973–1981) (następnie zadania realizowano w Katedrze/Instytucie Historii i Archiwistyki ASW)

Ponadto na szczeblu wojewódzkim przejściowo istniały:

  • Samodzielna Sekcja Kadr i Szkolenia KW MO (1962–1967) (wyodrębniono z Wydziału Kadr, następnie ponownie włączono)
  • Samodzielna Sekcja Ogólnoorganizacyjna KW MO (1962–1967) (wyodrębniono z Wydziału Ogólnego)
  • Samodzielna Sekcja Informacji i Sprawozdawczości KW MO (1967) (następnie włączono do Wydziału Ogólnego)

Przed weryfikacją doraźnie zaliczono do SB pion kadr, szkolenia i wychowania (powstał on w 1989 r. po połączeniu pionu polityczno-wychowawczego z pionem kadr i doskonalenia zawodowego).

Podstawy prawne funkcjonowania[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonowanie SB na gruncie ustawowym było uregulowane przepisami o Milicji Obywatelskiej (funkcjonariusze pełniący służbę w SB byli formalnie funkcjonariuszami MO). 14 lipca 1983 r. Sejm uchwalił Ustawę o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów. W art. 6 ust. 1 stwierdzono:

Quote-alpha.png
Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz innych działań godzących w bezpieczeństwo państwa lub porządek publiczny wykonują czynności: operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-prawne[3].

Zakres praw i obowiązków funkcjonariuszy SB został określony w art. 20 tej ustawy:

Quote-alpha.png
Przepisy ustaw o służbie funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej oraz o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i ich rodzin, jak również o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Milicji Obywatelskiej stosuje się do funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa[3].

Nowe przepisy, zastępujące kilkakrotnie nowelizowaną Ustawę o służbie funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej z 31 stycznia 1959 r., zostały wprowadzone 1 stycznia 1986 r., gdy weszła w życie Ustawa o służbie funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 31 lipca 1985 r.[4]

Trzema najważniejszymi niejawnymi dokumentami regulującymi zasady funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa były kolejno:

  • Instrukcja nr 03/60 z dnia 2 lipca 1960 r. o podstawowych środkach i formach pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa (Załącznik do Zarządzenia nr 0121/60 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 2 lipca 1960 r.)
  • Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych (Załącznik do Zarządzenia nr 006/70 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 1 lutego 1970 r.)
  • Instrukcja w sprawie szczegółowych zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa (Załącznik do Zarządzenia nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 9 grudnia 1989 r.)

Reforma Kiszczaka[edytuj | edytuj kod]

W 1981 r. gen. Czesław Kiszczak objął funkcję ministra spraw wewnętrznych i od razu dokonał reorganizacji resortu z zamiarem usprawnienia jego działań w ramach przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego. Na poziomie centralnym wszystkie departamenty i biura zostały podzielone na służby, po czym wprowadzono oficjalny szczebel kierownictwa. W latach 1981-1990 aparat bezpieczeństwa tworzyły następujące struktury:

  • Służba Wywiadu i Kontrwywiadu (składała się z pionów: I, II, A, RKW, paszportów; na jej czele stał Szef, do 31 października 1989 r. w randze podsekretarza stanu)
  • Służba Bezpieczeństwa (składała się z pionów: III, IV, V, VI, studiów, ochrony przemysłu, po przekształceniach z 1 września 1989 r. z pionów: ochrony konstytucyjnego porządku państwa, ochrony gospodarki, studiów i analiz; na jej czele stał Szef, do 31 października 1989 r. w randze podsekretarza stanu, nadzorował on również Departament Społeczno-Administracyjny oraz Wydziały Spraw Społeczno-Administracyjnych w Urzędach Wojewódzkich)
  • Służba Zabezpieczenia Operacyjnego (składała się z pionów: B, C, T, W; na jej czele stał Szef, do 30 listopada 1987 r. w randze dyrektora generalnego, nadzorował on również Departament PESEL oraz Zarząd Łączności, ponadto pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowo-Technicznej)

W tym okresie część jednostek SB znalazła się poza powyższymi służbami. Były to piony: ochrony funkcjonariuszy (nadzorowany bezpośrednio przez Ministra), śledczy (nadzorowany przez I Zastępcę Ministra), ochrony rządu (nadzorowany przez Szefa Wojsk MSW). 22 listopada 1989 r., po likwidacji Szefostwa Wojsk MSW, Szefowi SWiK przekazano nadzór nad Wojskami Ochrony Pogranicza, natomiast Szefowi SB nadzór nad Nadwiślańskimi Jednostkami Wojskowymi oraz Biurem Ochrony Rządu.

Reforma, wprowadzona w listopadzie 1981 r., została zatwierdzona dopiero 21 października 1983 r. tajną uchwałą Rady Ministrów. Mimo tych formalnych zmian zarówno w dokumentach MSW, jak i w rozumieniu potocznym całość wyżej wymienionych jednostek operacyjnych i operacyjno-technicznych nadal zaliczano do struktur SB. Świadczy o tym Załącznik do Zarządzenia nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z 9 grudnia 1989 r., w którym stwierdza się:

Quote-alpha.png
1. Jednostkami operacyjnymi Służby Bezpieczeństwa MSW są: Departament I, Departament II, Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa, Departament Ochrony Gospodarki, Departament Studiów i Analiz oraz odpowiadające im komórki organizacyjne (stanowiska) WUSW (SUSW) i RUSW (równorzędne). 2. Jednostkami operacyjno-technicznymi MSW są: Departament Techniki, Biura „A”, „B” i „C” oraz odpowiadające im komórki organizacyjne w WUSW (SUSW). 3. Departamentami (równorzędnymi) są jednostki organizacyjne MSW, o których mowa w ust. 1 i 2 oraz Biuro Ochrony Rządu MSW.[5]

Terminu „SB” po 1981 r. można więc używać w dwóch znaczeniach: szerokim (jako całość służb specjalnych podlegających MSW) i wąskim (tylko jako strukturę policji politycznej zwalczającej wrogów wewnętrznych). Sztuczne zredukowanie SB do kilku pionów spełniało po 1989 r. inne zadanie. Chodziło o ochronę jak największej liczby funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa przed ewentualnymi przekształceniami w nowej konfiguracji politycznej oraz o zminimalizowanie skutków weryfikacji, jaka miała nastąpić w procesie tworzenia nowych służb specjalnych III RP.

Kierownictwo Służby Bezpieczeństwa[edytuj | edytuj kod]

W okresie 1956-1981 SB była kierowana bezpośrednio przez ministra spraw wewnętrznych, który za pośrednictwem wiceministrów sprawował ogólny nadzór nad aparatem bezpieczeństwa poprzez koordynację działań dyrektorów departamentów i biur. W latach 1965-1969 gen. Ryszard Matejewski pełnił funkcję dyrektora generalnego ds. SB. Mimo braku oficjalnego stanowiska szefa SB, niektórzy wiceministrowie odpowiedzialni za departamenty operacyjne (np. Bogusław Stachura) byli potocznie określani tym mianem.

Od 1981 r. kierownictwo aparatu bezpieczeństwa przedstawiało się następująco:

Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu MSW

Szef Służby Bezpieczeństwa MSW

Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego MSW

Również kierownictwo pozostałych jednostek MSW (Służby: MO, Wojsk MSW, Polityczno-Wychowawcza, Kadr i Doskonalenia Zawodowego, Zabezpieczenia Materiałowego) zostało w większości obsadzone przez funkcjonariuszy wywodzących się z aparatu bezpieczeństwa.

Upadek PRL i ostatnie lata działalności SB[edytuj | edytuj kod]

W ostatniej dekadzie istnienia PRL działalność Służby Bezpieczeństwa polegała na penetrowaniu opozycji, m.in. Solidarności, na niespotykaną do tej pory skalę. Rozpoczęto tzw. grę operacyjną z Solidarnością, prowadzoną przez długie lata.

Wybuchały skandale, w których głównymi bohaterami byli wyżsi funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa (i nie tylko), takie jak Afera „Zalew”, i Afera „Żelazo”, przyczynienie się do śmierci Grzegorza Przemyka w 1983, zamordowanie księdza Jerzego Popiełuszki w 1984. Funkcjonariusze dokonywali porwań uznawanych za bezprawne nawet przez sądy PRL[6] oraz stosowali tortury[2][7]. Szczególną aktywność na tym polu przejawiał Departament IV MSW, a w nim Samodzielna Grupa „D” Departamentu IV MSW.

Jedną z najsłabiej zinfiltrowanych przez SB organizacji opozycyjnych i jednocześnie strukturą, przeciwko której SB prowadziła najbardziej aktywne działania po stanie wojennym, była Solidarność Walcząca. SW najprawdopodobniej jako jedyna organizacja niezależna lat osiemdziesiątych dysponowała zorganizowaną strukturą kontrwywiadu, dzięki której kierownictwo organizacji oparło się infiltracji agentury SB. Działania wywiadowcze i kontrwywiadowcze przeciwko SB były prowadzone głównie w oparciu o wywiad elektroniczny (stały nasłuch radiowy służb operacyjnych SB) oraz w mniejszym stopniu dzięki pozyskiwaniu informacji od pracowników SB. Fundamentem rozpoznania radiowego SW było złamanie szyfrów „fosy” – specjalnego języka kodowego, jakiego używali w czasie prowadzenia korespondencji radiowej pracownicy wydziału obserwacyjnego „B”.

Represje na społeczeństwie, jakich dopuścili się funkcjonariusze SB wyższego i niższego szczebla w latach 1956-1990, zostały dokładnie udokumentowane w kartotekach Służby Bezpieczeństwa. W latach 1989-1991, na polecenie ówczesnego szefa MSW gen. Czesława Kiszczaka za wiedzą szefa SB gen. Henryka Dankowskiego, rozpoczęto niszczenie akt osobowych, kart, zbiorów operacyjnych itp. Od sierpnia 1989 do czerwca 1992 zniszczono ok. 646 000 materiałów ogólnoinformacyjnych z inwentarza MSW. Spalona miała być kartoteka czynnych i wyeliminowanych osobowych źródeł informacji SB MSW; udało się uratować ok. 50% jej dawnych zasobów.

Służbę Bezpieczeństwa rozwiązano w maju 1990. 2 miesiące później rozpoczął się proces weryfikacji funkcjonariuszy SB do nowo powstałego Urzędu Ochrony Państwa. Spośród 14 038 funkcjonariuszy, pozytywnie zaopiniowano 10 439, natomiast negatywnie – 3595. Niszczenie archiwów SB trwało jednak nadal, w niektórych przypadkach aż do 1993.

Również dopiero w lutym 1990 zakończone oficjalnie (na podstawie pisma zastępcy Dyrektora Departamentu Studiów i Analiz MSW płk. Adama Malika) zostały działania w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania „Ośmiornica”, skierowane przeciwko Solidarności Walczącej. Rozpracowanie operacyjne partii politycznych kontynuowane było przez funkcjonariuszy SB w ramach ich zadań realizowanych już jako funkcjonariuszy UOP w latach 90. (tzw. inwigilacja prawicy).

Powołana przez sejm kontraktowy w 1989 Sejmowa Komisja Nadzwyczajna do Zbadania Działalności MSW ustaliła związek funkcjonariuszy MSW z 88 wypadkami śmierci działaczy opozycji w stanie wojennym.

Weryfikacja funkcjonariuszy SB[edytuj | edytuj kod]

Weryfikacja funkcjonariuszy SB – proces kwalifikowania funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa do nowo powstałego Urzędu Ochrony Państwa, jak również do Policji i do pracy cywilnej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.

Weryfikację przeprowadzano w oparciu o przepisy wydane przez Sejm, szefa MSW oraz Przewodniczącego Centralnej Komisji Weryfikacyjnej. Powstało 49 wojewódzkich komisji kwalifikacyjnych (oraz Komisja Kwalifikacyjna do Spraw Kadr Centralnych) mających za zadanie zweryfikować starających się o pracę w nowych służbach byłych funkcjonariuszy SB. Od decyzji Wojewódzkiej Komisji Kwalifikacyjnej lub Komisji Kwalifikacyjnej do Spraw Kadr Centralnych służyło odwołanie do Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej której przewodniczącym został Krzysztof Kozłowski.

Proces weryfikacji był dobrowolny. Przystąpiło do niej ok. 14 tysięcy osób. Komisja na podstawie akt osobowych, posiadanych informacji i doświadczeń miała sobie wyrobić zdanie na temat danego funkcjonariusza, a następnie przeprowadzała z nim rozmowę. 8.681 osób (czyli 61 proc.) przeszło ją pomyślnie, w pierwszej instancji. Decyzje komisji wojewódzkich nie były ostateczne. 4.880 negatywnie zweryfikowanych oficerów odwołało się do Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, która uchyliła decyzje komisji wojewódzkich w stosunku do 1.800 osób. Ogółem więc spośród 14.038 funkcjonariuszy, pozytywnie zaopiniowano 10.439, natomiast negatywnie – 3.595.

Zgodnie z Instrukcją Przewodniczącego Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej z dnia 25 czerwca 1990 za funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa zobowiązanych do poddania się postępowaniu kwalifikacyjnemu uznawano się osoby, które:

  • W dniu 10 maja 1990 lub 31 lipca 1989 były zatrudnione na następujących stanowiskach:
    • Szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu,
    • Szefa Służby Bezpieczeństwa,
    • Szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania,
    • Zastępcy Szefa Wywiadu i Kontrwywiadu,
    • Zastępcy Szefa Służby Bezpieczeństwa,
    • Zastępcy Szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania,
    • doradcy ministra.
  • W dniu 10 maja 1990 lub 31 lipca 1989 były zatrudnione w następujących jednostkach organizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
    • Departament I,
    • Departament II,
    • Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa,
    • Departament Ochrony Gospodarki,
    • Departament Studiów i Analiz,
    • Grupa operacyjno-sztabowa Szefa Służby Bezpieczeństwa,
    • Sekretariat Szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu oraz Szefa Służby Bezpieczeństwa,
    • Departament Kadr – z wyłączeniem pracowników sekretariatów
    • Departament Szkolenia i Wychowania – z wyłączeniem pracowników sekretariatów
    • Biuro „C”,
    • Biuro Szyfrów,
    • Biuro Śledcze,
    • Biuro Paszportów – do stanowiska Zastępcy Naczelnika Wydziału,
    • były Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy – z wyłączeniem pracowników sekretariatów,
    • Wydział Bezpieczeństwa Publicznego Akademii Spraw Wewnętrznych w Legionowie,
    • Biuro „B” – do stanowiska Zastępcy Naczelnika Wydziału,
    • Departament Techniki – do stanowiska Zastępcy Naczelnika Wydziału,
  • na odpowiadających wyżej wymienionym stanowiskach i w jednostkach Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych.

Weryfikacją objęto również Wydział Prawno-Polityczny ASW i osoby zatrudnione na wymienionych stanowiskach w Rejonowych Urzędach Spraw Wewnętrznych w dniu 31 lipca 1989 (w dniu 10 maja 1989 SB w RUSW nie istniało – od 01.02.1990 funkcjonariuszy SB RUSW przeniesiono do SB WUSW lub MO, z zastrzeżeniem, że grupy/sekcje paszportów „przestemplowano” 1 lipca 1989 do MO).

Postępowaniem kwalifikacyjnym nie obejmowano osób:

  • zatrudnionych w wyżej wymienionych jednostkach na stanowiskach milicjant – kierowca,
  • w przypadku Szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania, Zastępcy Szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania oraz pracowników Departament Kadr oraz Departamentu Szkolenia i Wychowania i odpowiadających im komórek w terenie Komisja odstępowała od oceny, jeśli uznała, że osoba wymieniona była funkcjonariuszem Milicji Obywatelskiej.

Wojewódzkie komisje kwalifikacyjne wydawały, zgodnie z uchwałą nr 69 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1990 r., pozytywną opinię o kandydacie w razie stwierdzenia, że odpowiada on wymogom przewidzianym dla funkcjonariusza danej służby lub pracownika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. określonym w ustawie, oraz powzięcia przekonania, że posiada on kwalifikacje moralne do pełnienia służby, zwłaszcza że:

  1. w toku dotychczasowej służby nie dopuścił się naruszenia prawa,
  2. wykonywał swoje obowiązki służbowe w sposób nie naruszający praw i godności innych osób,
  3. nie wykorzystywał stanowiska służbowego do celów pozasłużbowych.

Funkcjonariuszom wydawano cztery rodzaje opinii:

  1. nie posiada kwalifikacji do dalszej służby z przyczyn moralnych
  2. nie posiada kwalifikacji do dalszej służby
  3. posiada kwalifikacje moralne do służby w Policji
  4. posiada kwalifikacje moralne do służby w MSW/UOP (w tym Policji)

Standardowy druk wysyłany negatywnie zweryfikowanym funkcjonariuszom Służby Bezpieczeństwa zawierał grzecznościową formułę: „Komisja wyraża nadzieję, że znajdzie Pan/Pani nowe dające satysfakcję zatrudnienie poza resortem spraw wewnętrznych”.

Wszyscy niezaopiniowani pozytywnie funkcjonariusze SB odeszli ze służby do 31 lipca 1990.

Funkcjonariusze SB z wydziałów paszportów wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych, którzy przeszli do Policji – wydziałów paszportów przy komendach wojewódzkich policji służyli tam do dnia 07.04.1991 kiedy to rozwiązano wydziały paszportowe Policji, a ich funkcjonariusze zostali z mocy prawa zwolnieni ze służby i stali się pracownikami urzędów wojewódzkich które przejęły od Policji sprawy paszportowe, chyba że do tego dnia zostali przeniesieni na inne stanowiska w Policji.

Spotkanie oficera SB z komisją weryfikacyjną zostało ukazane w filmie fabularnym Psy z 1992 roku w reżyserii Władysława Pasikowskiego.

Archiwa SB[edytuj | edytuj kod]

Dokumentacja Służby Bezpieczeństwa była grupowana w archiwach według następujących kryteriów:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło SB w Wikisłowniku

Filmy związane z tematyką Służby Bezpieczeństwa:

Przypisy

  1. Paweł Piotrowski: Przemiany w MSW w latach 1989–1990. 2004.
  2. 2,0 2,1 SB – tajna policja psychopatów. Dziennik, 2008-09-25.
  3. 3,0 3,1 Dz. U. z 1983 r. Nr 38, poz. 172.
  4. Dz. U. z 1985 r. Nr 38, poz. 181.
  5. Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), oprac. Tadeusz Ruzikowski, Warszawa 2004, s. 142.
  6. Proces byłych SB-ków umorzony. Powód: przedawnienie. Gazeta.pl, 2010.
  7. Grupa „D”. Nieznani sprawcy. 2009.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Piecuch: Brudne gry: ostatnie akcje Służb Specjalnych (Tajna Historia Polski). Warszawa: Agencja Wydawnicza CB, 1998.
  • Opcja na Prawo – Kulisy Kontrwywiadu Solidarności Walczącej. Wrocław: Wektory, 2006.
  • Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza. Warszawa: IPN, 2005-2006.
  • Roman Graczyk: Tropem SB; Jak czytać teczki. Znak, 2007.
  • Kaczmarczyk W., Marcinkiewicz-Kaczmarczyk A., Funkcjonowanie organów śledczych MBP, KdsBP i MSW w latach 1945–1956, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1.