SM U-14 (1915)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
SM U-14
U-14 przed przebudową
U-14 przed przebudową
Klasa okręt podwodny
Typ Brumaire
Historia
Stocznia Arsenal de Mourillon, Tulon
Wodowanie 18 lipca 1912
 Marine nationale
Nazwa Curie
Wejście do służby 1914
 K.u.K. Kriegsmarine
Nazwa SM U-14
Wejście do służby 1 czerwca 1915
 Marine nationale
Nazwa Curie
Wejście do służby 7 lipca 1919
Wycofanie ze służby 29 marca 1928
Los okrętu złomowany 1929
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

397 ton, od 1917: 425 ton
551 ton, od 1917: 554 tony
Długość 52,15 m
Szerokość 5,42 m
Napęd
2 silniki wysokoprężne, 840 KM
2 silniki elektryczne, 660 KM
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

12,5 węzła
8,5 węzła
Zasięg 1700 Mm, od 1917: 6500 Mm
Uzbrojenie
od 1917: 1 działo kal. 88 mm
1 km kal. 8 mm
Wyrzutnie torpedowe 7 kal. 450 mm
Załoga 18 – 29

SM U-14okręt podwodny z okresu I wojny światowej, służący w latach 1915–1918 w austro-węgierskiej Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine jako U-14, wcześniej i później we francuskiej Marine nationale jako Curie.

Budowany w latach 1911–1914 jako jeden z szesnastu francuskich okrętów podwodnych typu Brumaire, wszedł do służby w marynarce francuskiej niedługo przed rozpoczęciem działań wojennych. 20 grudnia 1914 roku został ostrzelany i zatopiony przez austro-węgierską artylerię podczas forsowania wejścia do bazy morskiej w Poli. Po wydobyciu i wyremontowaniu został przejęty przez zdobywców jako U-14, będąc największym okrętem podwodnym pod banderą cesarsko-królewskiej marynarki.

Dowodzony przez austriackiego asa broni podwodnej, Georga von Trappa, odniósł duże sukcesy w działaniach na Morzu Śródziemnym, zatapiając 11 statków przeciwnika. W czasie wojennej służby był dwukrotnie poddawany modernizacjom i przezbrajany. Po zakończeniu wojny powrócił pod banderę francuską i swoją pierwotną nazwę. Wycofany z linii w 1928 roku, został zezłomowany w roku następnym.

Budowa i opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

„Curie” był jednym z 16 okrętów podwodnych typu Brumaire, zaprojektowanego przez Maxima Laubeufa i autoryzowanego w programie rozbudowy floty na rok 1906[1]. Budowany w Arsenale Marynarki w Tulonie, został zwodowany 18 lipca 1912 roku. Prace wykończeniowe trwały do pierwszych miesięcy 1914 roku[2]. Otrzymał nazwę na cześć Pierre'a i Marii Curie oraz numer taktyczny Q 87[1].

„Curie” był dwukadłubowym okrętem podwodnym długości całkowitej 52,15 m, szerokości 5,42 m i zanurzeniu w położeniu nawodnym 3,13 m, wyporności nawodnej 397 ton a podwodnej 551 ton[2] (wymiary i dane taktyczno-techniczne okrętu podawane przez poszczególne źródła różnią się nieznacznie). Załogę stanowiło, według różnych źródeł, od 18[3] przez 26[4], 28[1] do 29 osób[2]. Napęd stanowiły dwa czterosuwowe, sześciocylindrowe silniki wysokoprężne o łącznej mocy 840 KM[1] (lub 480 KM[5]) oraz dwa silniki elektryczne o łącznej mocy 660 KM[1] (lub 560 KM[6]), nadające jednostce prędkość maksymalną 12,2 węzła na powierzchni oraz 8,5 węzła w zanurzeniu[3]. Zasięg maksymalny wynosił 1700 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 10 węzłów na powierzchni oraz 84 mile morskie przy 5 węzłach w zanurzeniu[2].

Okręt był uzbrojony w siedem wyrzutni torpedowych kal. 450 mm: jedną stałą na dziobie, cztery obrotowe systemu Drzewieckiego usytuowane parami na śródokręciu oraz dwie stałe, zainstalowane przed niewielkim kioskiem, odchylone na zewnątrz od osi symetrii kadłuba o 6,5°[4]. Całkowity zapas torped modelu 1904 wynosił osiem sztuk[2]. W pierwotnej konfiguracji nie posiadał uzbrojenia artyleryjskiego[1].

Służba w Marine nationale[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z porozumieniem francusko-brytyjskim, głównym obszarem działalności marynarki francuskiej w konflikcie z państwami centralnymi było Morze Śródziemne z przyległymi akwenami. Tam też skoncentrowana była większość francuskich okrętów, w tym podwodnych. Ich podstawowym zadaniem miała być blokada jednostek K.u.K. Marine na Adriatyku. Aby umożliwić okrętom o niewielkim promieniu działania operowanie na tych wodach, Francuzi założyli najpierw tymczasową bazę na Korfu, przeniesioną następnie, po interwencjach dyplomatycznych, w okolice Navarino[7]. 29 listopada 1914 roku francuski okręt podwodny „Cugnot” wdarł się do austriackiej bazy w Boce Kotorskiej[8]. Zachęceni powodzeniem akcji, Francuzi rozpoczęli przygotowania do próby infiltracji najważniejszej bazy przeciwnika w regionie: Puli. Wybór okrętu padł na „Curie”, dowodzony przez półkrwi Irlandczyka, porucznika Johna O'Byrne'a[7]. Stacjonująca od sierpnia na Malcie jednostka przepłynęła do zatoki Plateali w pobliżu Navarino, skąd miała rozpocząć swój rejs bojowy[9].

Rankiem 17 grudnia 1914 roku „Curie” wypłynął z Plateali na holu krążownika pancernego „Jules Michelet” i w eskorcie drugiego krążownika „Jules Ferry”. Po południu tego dnia „Jules Ferry” przechwycił w morzu włoski parowiec „Reno”, płynący do Spalato. Pomimo neutralności Włoch, został on obsadzony załogą pryzową i odprowadzony do bazy[4]. 18 grudnia rano, na wysokości wyspy Pelagosa, w odległości niemal 200 mil morskich od Poli, hol został zwolniony i „Curie” rozpoczął samodzielną akcję[7]. Płynąc w położeniu nawodnym dotarł przed nocą w rejon półwyspu Istria, dalej posuwał się w półzanurzeniu. Kolejny dzień porucznik O'Byrne spędził na obserwacji ruchów jednostek przeciwnika, usiłując rozpoznać położenie sieci zagrodowych u wejścia do bazy. Akcję rozpoczęto około 3 w nocy z 19 na 20 grudnia[4].

Pierwszą sieć udało się pokonać w zanurzeniu, jednak zaraz potem okręt znajdujący się na głębokości peryskopowej wpadł w drugą zagrodę i nie był w stanie uwolnić się samodzielnie. Liny nawinięte na wały napędowe unieruchomiły śruby, a próba ich wyplątania zakończyła się spaleniem silników elektrycznych. Załodze kończył się zapas powietrza, w dodatku podczas przechyłu z akumulatorów wylał się kwas, co spowodowało wydzielanie się trującego chloru[7]. Około 17.00 „Curie” wynurzył się na powierzchnię i marynarze zaczęli opuszczać swoją jednostkę. Zaalarmowani Austriacy wysłali w to miejsce kanonierkę torpedową „Magnet”, torpedowiec Tb 63T oraz kilka mniejszych jednostek, które wraz z bateriami nadbrzeżnymi otworzyły ogień[4]. Jego skutkiem była śmierć trzech (według innego źródła dwóch[7]) spośród 26 członków załogi, w tym drugiego oficera, porucznika Pierre'a Chailleya[8] oraz rany u czterech kolejnych, w tym O'Byrne'a[7]. W wyniku uszkodzeń i otwarcia zaworów dennych przez załogę, okręt zatonął na głębokości niemal 40 metrów[7].

Francuzi zostali wzięci do niewoli. Ranny dowódca był traktowany honorowo, zezwolono na odwiedzenie go w szpitalu przez żonę, a później, wobec pogarszającego się stanu zdrowia zwolniono, odsyłając przez Szwajcarię do Francji. Zmarł tam w 1917 roku[7]. Jego nazwiskiem oraz nazwiskiem poległego oficera nazwano dwa francuskie okręty podwodne okresu międzywojennego[8].

Wydobycie i przebudowa[edytuj | edytuj kod]

W momencie rozpoczęcia działań wojennych K.u.K. Marine dysponowała zaledwie sześcioma okrętami podwodnymi o niewielkiej wartości bojowej. Pięć kolejnych (U-7 do U-11) było budowanych w stoczni Germaniawerft w Kilonii, ale wobec niemożności dostarczenia ich na Adriatyk, zostały sprzedane Niemcom. Aby uzupełnić stan floty, 21 sierpnia 1914 roku nabyto okręt projektu Hollanda, zbudowany jako prywatne przedsięwzięcie stoczni Whiteheada w Fiume, nadając mu oznaczenie U-12[10]. 31 stycznia (według innych źródeł 2 lutego[11]) podniesiono wrak „Curie”[6]. Ponieważ jego uszkodzenia okazały się nieznaczne, podjęto decyzję o remoncie i przejęciu okrętu dla wzmocnienia własnych sił. 7 lutego 1915 roku nadano mu oznaczenie U-14, rezygnując z numeru „13” ze względu na przesądność marynarzy[7].

Remont trwał do początku lata 1915 roku, formalne przyjęcie do służby nastąpiło 1 (według niektórych źródeł 6[11]) czerwca[12]. Uzbrojenie okrętu zostało wzmocnione działem pokładowym kal. 37 mm[7] i karabinem maszynowym Schwarzlose M.7/12 kal. 8 mm. Francuskie torpedy zastąpiono austriackimi tego samego kalibru[13]. Nowa wyporność nawodna wynosiła 407 ton, podwodna 554 tony[6] Przez cały czas swej służby w K.u.K. Marine U-14 był jej największym okrętem podwodnym[7][14]. Koszty wydobycia i remontu wyniosły około 655 tysięcy koron[15]. Jego pierwszym austriackim dowódcą był Korvettenkapitän (odpowiednik komandora podporucznika) Otto Zeidler[4]. U-14 był nękany przez rozmaite awarie – już pierwszy patrol bojowy musiał zostać przerwany po uszkodzeniu jednego z silników wysokoprężnych. W sierpniu okręt przeszedł dokowanie, podczas którego otrzymał nowe peryskopy produkcji Zeissa[4].

W październiku 1915 roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy: nowym został as podwodny K.u.K. Marine, Georg von Trapp[16]. Nowy dowódca również zmagał się z niedostatkami konstrukcji swojej jednostki, a także jej słabościami taktycznymi – w niesprzyjających warunkach manewr zanurzenia mógł trwać nawet piętnaście minut[14]. Po powrocie z pierwszego patrolu, podczas którego okręt odniósł kolejne uszkodzenia w sztormie, przedstawił dowództwu raport, w którym domagał się przeprowadzenia przebudowy, polegającej między innymi na zabudowaniu dużego kiosku w miejsce dotychczasowej, niewielkiej nadbudówki i platformy obserwacyjnej ponad pokładem[4]. Na razie jednak modernizacje ograniczyły się do zastąpienia działa kal. 37 mm większym, kal. 47 mm[13]. Na przełomie 1915 i 1916 roku dowództwo jednostki objął tymczasowo porucznik Gaston Vio[17]. Pod żadnym z dotychczasowych dowódców, także po powrocie na pokład von Trappa, U-14 nie odniósł sukcesów bojowych. W lutym powrócił do Poli po uszkodzeniach odniesionych w czasie próby zaatakowania okrętów blokujących Cieśninę Otranto[4]. To ostatecznie skłoniło dowództwo do skierowania go do stoczni na przebudowę, trwającą, według różnych źródeł, do listopada 1916 roku[18] lub lutego 1917 roku[6]. W trakcie prób odbiorczych uczestniczył w kolizji z parowcem „Primero”, co przedłużyło prace stoczniowe do kwietnia 1917 roku[19].

Na okręcie zabudowano nowy, duży kiosk na wzór niemieckich U-Bootów[7]. Dotychczasowe działo zastąpiono, na wyraźne żądanie von Trappa, niemieckim kal. 88 mm[5], według niektórych źródeł nastąpiło także zwiększenie kalibru wyrzutni torpedowych do 533 mm[18][5]. Tylna para wyrzutni obrotowych została zastąpiona stałymi[14]. Wyporność nawodna wynosiła 425 ton, podwodna 554 tony. Zainstalowano nowe, bardziej niezawodne silniki wysokoprężne o mocy 840 KM oraz większe zbiorniki paliwa, zwiększające zasięg na powierzchni do 6500 mil morskich[6]. Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła, według różnych źródeł, 12,6[18] lub 13,5 węzła[6], podwodna spadła do około 7 węzłów[6] (według innego źródła wzrosła do 9 węzłów[3]). Według austriackich etatów załoga liczyła 28 marynarzy[5].

Sukcesy w K.u.K. Marine[edytuj | edytuj kod]

W dniach 21–22 kwietnia, po osiągnięciu gotowości bojowej, U-14 pod dowództwem von Trappa przeszedł z Poli do Boki Kotorskiej, a 24 kwietnia rozpoczął swój pierwszy patrol bojowy po przebudowie[19]. 28 kwietnia odniósł pierwszy sukces, topiąc brytyjski parowiec „Teakwood” (5315 BRT)[20]. Jeszcze w trakcie tego samego patrolu, 3 maja, von Trapp zatopił włoski parowiec „Antonio Sciesa” 1905 BRT[21].

Na kolejnym patrolu, trwającym od 26 czerwca do 13 lipca 1917 roku[21], zatopiony został grecki statek „Marionga Guolandris” (3191 BRT)[20]. Trzeci patrol po przebudowie, pomiędzy 20 sierpnia a 1 września, przyniósł von Trappowi największe sukcesy – pięć zatopionych statków[21]: francuski „Constance” (2468 BRT, 23 sierpnia), brytyjskie „Kilwinning” (3071 BRT, 24 sierpnia), „Titian” (4170 BRT, 27 sierpnia) oraz „Nairn” (3627 BRT, 27 sierpnia) i włoski węglowiec „Milazzo” (11 480 BRT, 29 sierpnia)[20]. Ten ostatni był największym statkiem zatopionym w czasie wojny przez austro-węgierski okręt podwodny[16].

W trakcie następnego patrolu, trwającego od 15 października do 4 listopada 1917 roku[21], łupem załogi U-14 padły trzy kolejne brytyjskie frachtowce: „Good Hope” (3618 BRT) i „Elsiston” (2908 BRT) 19 października oraz „Euston” (2841 BRT) 24 października[20]. Następnie okręt przeszedł z Boki Kotorskiej do Poli, gdzie został poddany pracom stoczniowym. W tym czasie nastąpiła także zmiana dowódcy: von Trappa zastąpił porucznik Friedrich Schlosser[21]. W 1918 roku U-14 nie uczestniczył już w akcjach ofensywnych, prowadził jedynie defensywne patrole z baz w Poli, Spalato i Zarze[4]. 8 czerwca nowym dowódcą został porucznik Hugo Pistel[21]. 23 września okręt powrócił do Boki Kotorskiej, ale już następnego dnia został przypadkowo staranowany przez parowiec „Tergeste”, tracąc w kolizji peryskop. Po wyremontowaniu stacjonował w Durazzo i Antivari[4]. Z ostatniego patrolu powrócił 1 listopada 1918 roku, jako jeden z dwóch ostatnich aktywnych operacyjnie okrętów K.u.K. Marine[21].

Powrót do Marine nationale[edytuj | edytuj kod]

W wyniku rozpadu monarchii austro-węgierskiej U-14 został, jak inne jednostki, przejęty przez przedstawicieli Królestwa SHS. W trakcie okupacji przez Francuzów Boki Kotorskiej, w dniach 7–10 listopada objęli oni swój dawny okręt w posiadanie, jako dowód dobrej woli ze strony młodego państwa południowych Słowian[21]. Na konferencji pokojowej w Paryżu pretensje doń zgłosili także Włosi[7], ale ostatecznie został przyznany pierwszym właścicielom. 7 (według innego źródła 17[18]) lipca 1919 roku powrócił pod francuską banderę i do nazwy „Curie”[21]. Za wojenne zasługi okręt został odznaczony Croix de Guerre[2].

Francuscy specjaliści wysoko ocenili charakterystyki techniczne okrętu po przebudowie dokonanej przez austro-węgierskich stoczniowców. Pozostawili „Curie” w zastanej konfiguracji, ograniczając zmiany do ustawienia działa pokładowego kal. 75 mm w miejsce niemieckiego kal. 88 mm[4]. Jednostka pozostawała w linii do 29 marca 1928 roku, jako jeden z najdłużej służących przedstawicieli swojego typu[22]. Po wycofaniu, „Curie” został złomowany w 1929[18] lub 1930 roku[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. s. 209–210.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Jean Labayle Couhat: French Warships of World War I. London: 1974, s. 143–145. ISBN 0-7110-0445-5.
  3. 3,0 3,1 3,2 Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-boats: From 1904 to the Present. London: 2004, s. 224. ISBN 1-85367-623-3.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Едуард Журавлев. Французская «Австриячка». „Морская война”. 1 (3)/2009. s. 26–37.  (Eduard Żurawliew. Francuzskaja «Awstrijaczka». „Morskaja wojna”. 1 (3)/2009. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Erwin Sieche: Die Unterseeboote der K.u.K. Marine. Wölfersheim-Berstadt: 1998, s. 16, seria: Marine-Arsenal. Band 42. ISBN 3-7909-0650-6.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 René Greger: Austro-Hungarian Warships of World War I. s. 74.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 Tadeusz Klimczyk. Jak Curie stał się U-14. „Morze, Statki i Okręty”. 7-8/2008. s. 70–74. ISSN 1426-529X. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Erwin Sieche: French Naval Operations, Engagements and Ship Losses in the Adriatic in World War One. [dostęp 2012-04-27].
  9. Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 44.
  10. René Greger: Austro-Hungarian Warships of World War I. s. 71–72.
  11. 11,0 11,1 Erwin Sieche: The Austro-Hungarian Submarine Force. [dostęp 2012-04-27].
  12. Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 6.
  13. 13,0 13,1 Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 48.
  14. 14,0 14,1 14,2 Donald Stoker. Before The Sound of Music. „MHQ: The Quarterly Journal of Military History”. Vol. 20, No. 3: Spring 2008. s. 66–75. ISSN 1040-5992. 
  15. Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 47.
  16. 16,0 16,1 Tadeusz Klimczyk. As podwodny na Broadway'u. „Morza, Statki i Okręty”. 6/2001. s. 78–79. ISSN 1426-529X. 
  17. Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 51.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. s. 343.
  19. 19,0 19,1 Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 52.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Károly Csonkaréti: Gyorsmerülés: Az osztrák-magyar haditengerészet tengeralattjáróinak története 1907–1918. Budapest: 2007, s. 193–198. ISBN 978-963-327-421-7.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 53.
  22. Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu. s. 54.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zvonimir Freivogel: Austrougarskie podmornice w I. svjetskom ratu – Austro-Hungarian Submarines in World War I. Rijeka: 2007. ISBN 978-953-219-339-8.
  • Robert Gardiner, Randal Gray (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. London: 1986. ISBN 0-85177-245-5.
  • René Greger: Austro-Hungarian Warships of World War I. London: 1976. ISBN 0-7110-0623-7.