Saab JAS-39 Gripen
| JAS 39 Gripen | |
 |
|
| Dane podstawowe | |
| Państwo |  Szwecja |
| Producent | SAAB |
| Typ | myśliwiec wielozadaniowy |
| Konstrukcja | jednosilnikowy odrzutowy średniopłat w układzie kaczki o konstrukcji całkowicie metalowej |
| Załoga | 1 lub 2 pilotów |
| Historia | |
| Data oblotu | 9 grudnia 1988 |
| Dane techniczne | |
| Napęd | 1 × Volvo Aero RM12 Gripen NG: General Electric F414 |
| Ciąg | 54 kN Gripen NG: GE F414 98 kN |
| Wymiary | |
| Rozpiętość | 8,40 m |
| Długość | 14,10 m |
| Wysokość | 4,50 m |
| Powierzchnia nośna | 30 m^2 |
| Masa | |
| Własna | 6620 kg |
| Startowa | 14000 kg |
| Zapas paliwa | 3000 l (3300 l w dodatkowych zbiornikach) |
| Osiągi | |
| Prędkość maks. | 2470 km/h (2.01 Ma) |
| Pułap | 18 000 m |
| Zasięg | 1200 km (maksymalny >3000 km) |
| Rozbieg | 400 m |
| Dobieg | 500 m |
| Dane operacyjne | |
| Uzbrojenie | |
| 1 × Mauser BK-27 kal. 27 mm 6 × AIM-9 Sidewinder 4 × AIM-120 AMRAAM, MICA, Meteor 2 × GBU-12, RBS-15, AGM-65 Maverick |
|
| Użytkownicy | |
 Czechy Szwecja Republika Południowej Afryki Węgry Tajlandia |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
SAAB JAS 39 Gripen (szw. Gryf) – szwedzki myśliwiec wielozadaniowy produkowanym przez firmę SAAB w koprodukcji z BAE Systems. Samoloty tego typu zakupiły siły powietrzne Szwecji i RPA, na zasadzie dzierżawy korzystają również z niego siły powietrzne Czech i Węgier.
Do sprzedaży i wsparcia technicznego myśliwca Gripen powołano firmę Gripen International.
Spis treści |
[edytuj] Historia rozwoju
Gripen został zaprojektowany jako samolot charakteryzujący się wysokimi osiągami, uniwersalnością, efektywnością i zdolnością przetrwania na nowoczesnym polu walki. Symbol JAS jest skrótowcem od szwedzkiego Jakt - myśliwski, Attack - szturmowy Spaning - rozpoznawczy, oznaczając, że Gripen jest wielozadaniową maszyną zdolną wykonywać każde z tych zadań.
Własności lotne i osiągi Gripena są zoptymalizowane dla misji myśliwskich, ze specjalnym naciskiem na dużą prędkość, przyspieszenie i zwrotność. Maszyna jest zbudowana w konfiguracji kaczki ze skrzydłami w kształcie delty co pozwoliło na uzyskanie wysokich parametrów lotnych a także krótkiej drogi startu i lądowania. Wysoce zintegrowana awionika umożliwia programowanie samolotu do wypełniania określonych misji.
Gripen posiada o wiele większą elastyczność w wykonywaniu zadań niż wcześniejsze szwedzkie maszyny bojowe, a koszty utrzymania stanowią dwie trzecie nakładów koniecznych do utrzymania poprzedniego myśliwca JA 37 Viggen. Oznacza to, że Gripen jest samolotem oferującym większe możliwości za niższą cenę.
JAS 39 Gripen posiada wbudowane urządzenia walki elektronicznej co oznacza, że do wykonywania tego typu misji nie jest konieczne podwieszanie dodatkowych zasobników kosztem utraty miejsca na uzbrojenie obronne.
Specyfikacja zgodnie z którą projektowano samolot zakładała operowanie z pasów startowych o długości 800 metrów, dlatego pierwsze maszyny testowane na przyzakładowym lotnisku w Linköping, startowały i lądowały w namalowanym na pasie startowym prostokącie o wymiarach 9 × 800 metrów. Skrócenie drogi hamowania uzyskano poprzez zastosowanie dużych hamulców aerodynamicznych, oraz takim ustawieniu powierzchni sterowych podczas dobiegu, że dociskają one maszynę do ziemi zwiększając efektywność hamulców podwozia. Wychylenie dziobowych skrzydełek pionowo w dół zapewnia uzyskanie dodatkowych powierzchni działających jako hamulec aerodynamiczny.
W procesie projektowania maszyny brano pod uwagę wiele konfiguracji płatowca ostatecznie wybierając mało stabilny w locie, ale jednocześnie zapewniający dużą zwrotność układ kaczki. Konfiguracja ta charakteryzuje się również niskimi oporami aerodynamicznymi zapewniając uzyskanie dużych prędkości, większego zasięgu i udźwigu uzbrojenia.
Obecnie Gripen znajduje się na wyposażeniu lotnictwa Szwecji, która użytkuje 204 maszyny (w tym 28 dwumiejscowych), oraz lotnictwa Czech i Węgier posiadających po 14 samolotów i będących pierwszymi państwami należącymi do NATO, które wykorzystują Gripeny. Poza tym 26 samolotów zakupiła Republika Południowej Afryki. Brytyjska szkoła pilotów testowych ETPS (Empire Test Pilots School) używa szwedzkich Gripenów jako zaawansowanych maszyn odrzutowych o charakterze szkoleniowym.
[edytuj] Słabe strony konstrukcji
Istotną wadą tych samolotów, jest mała moc silników, co wraz z niewielkim udźwigiem i zakresem przenoszonego uzbrojenia utrudnia konstrukcji odniesienie większych sukcesów eksportowych.
[edytuj] Udział BAE Systems w projekcie Gripen
W 1995 firmy SAAB Military Aircraft i British Aerospace (obecnie BAE Systems) zawiązały spółkę SAAB-BAe Gripen AB, której celem była kooperacja w produkcji, rozwoju i wprowadzenie Gripena na rynki światowe. Wytwórnia British Aerospace wniosła duże doświadczenie handlowe zdobyte na rynkach międzynarodowych, a także zaprojektowała nowe nowocześniejsze skrzydło maszyny, ponadto około 45% płatowców przeznaczonych na eksport wyprodukowano w Wielkiej Brytanii. Kooperacja ta została rozwinięta w 2001 powodując powstanie Gripen International.
[edytuj] Nazwa
Nazwa samolotu Gripen została wybrana w publicznym konkursie ogłoszonym w 1982 roku. Gryf znajduje się w herbie firmy SAAB i uznano, że doskonale nadaje się do podkreślenia wielozadaniowości samolotu.
[edytuj] Gripen Next Generation
W odpowiedzi na brak sukcesu eksportowego kolejnych wersji samolotu, przy współudziale BAe Systems opracowano konstrukcję Gripen NG (Next Generation), która eliminować miała wady samolotu w poprzednich wersjach. Najistotniejsza zmianą konstrukcyjną było zastosowanie amerykańskich silników General Electric F414 – o większej od oryginalnych Volvo Aero RM12 – mocy 98 kN. Nowe silniki umożliwiły nawet maszynie osiągniecie bez dopalania prędkości 1,2 Ma (supercruise)[1]. Supercruise osiągnięty został jednakże jedynie w konfiguracji "czystej", a wiec bez uzbrojenia i podwieszanych zasobników.
Szwajcarskie Siły Powietrzne ogłosiły wybór Gripena na następcę wiekowych F-5E/F Tiger II, zaplanowano zakup 22 samolotów.[2]
[edytuj] Użytkownicy
Czeskie Siły Powietrzne - 12 JAS 39C i 2 JAS 39D wydzierżawione do 2015 z możliwością ich wykupu.
Południowoafrykańskie Siły Powietrzne zamówiły 26 samolotów (17 JAS 39C i 9 JAS 39D, pierwotnie 19 i 9), dostarczono 18 maszyn.
Szwedzkie Siły Powietrzne odebrały łącznie 204 samoloty, 28 maszyn wydzierżawiono Czechom i Węgrom, w służbie znajduje się 120 maszyn: 53 JAS 39A, 10 JAS 39B, 45 JAS 39C i 12 JAS 39D.
Królewskie Tajskie Siły Powietrzne odebrały 2 JAS 39C i 4 JAS 39D oraz zamówiły kolejne 6 JAS 39C z terminem dostaw w 2013. Z samolotami zakupiono 2 samoloty wczesnego ostrzegania Saab 340 S-100B Argus z radarami Erieye oraz 220 ppk powietrze-powietrze IRIS-T i 48 przeciwokrętowych RBS-15F.
Węgierskie Siły Powietrzne - 12 JAS 39C i 2 JAS 39D wydzierżawione do 2018 z możliwością ich wykupu.
[edytuj] Katastrofy i wypadki
Do chwili obecnej (2007) wypadkom uległo pięć Gripenów, w tym dwa jeszcze przed dostarczeniem szwedzkim siłom zbrojnym. Katastrofy dwóch pierwszych maszyn zostały zarejestrowane przez kamery i wielokrotnie pokazywane w szwedzkiej telewizji.
- W lutym 1989 pierwsza maszyna prototypowa rozbiła się podczas szóstego lotu testowego przy lądowaniu w Linköping. Wypadek został sfilmowany przez znajdującą się na lotnisku ekipę szwedzkiej telewizji państwowej Sveriges Television. Pilot nie katapultował się, ale ponieważ maszyna nie wybuchła po upadku, udało mu się ewakuować już na ziemi tylko z niewielkimi obrażeniami ciała (złamana ręka).
- W sierpniu 1993 Gripen pilotowany przez tego samego pilota, który uczestniczył w katastrofie w 1989 roku, rozbił się w centrum Sztokholm na wyspie Långholmen podczas przelotu na niskim pułapie z małą prędkością demonstrowanym podczas air show. Pilot katapultował się nie odnosząc obrażeń, także nikt z personelu naziemnego nie ucierpiał. W wyniku dochodzenia ustalono że przyczyną obu katastrof były oscylacje indukowane przez pilota (PIO - Pilot-induced oscillation).
- We wrześniu 1999 należący do jednostki lotniczej F 7 ze Såtenäs spadł do jeziora Wenern podczas ćwiczeń walki powietrznej. Po przejściu przez wygenerowaną przez drugi samolot strugę zawirowań powietrza maszyna nagle zmieniła kurs a pilot ostrzeżony przez system GPWS o niebezpieczeństwie zderzenia z ziemią katapultował się.
- W czerwcu 2005 Gripen z jednostki lotniczej F 17 w Kallinge przestał reagować na polecenia wydawane przez pilota. Po odzyskaniu kontroli nad maszyną, która w międzyczasie traciła wysokość, pilot katapultował się. Przyczyna tej katastrofy nie została jeszcze wyjaśniona i jest wciąż tematem dochodzenia.
- 19 kwietnia 2007 Pilot szwedzkiego samolotu bojowego JAS 39 Gripen C został niespodziewanie dla siebie katapultowany podczas lądowania. Opuszczony samolot rozbił się w lasach koło lotniska na północy kraju. Z relacji pilota, 37-letniego Stefana Kaarle, wynika, że nic nie wskazywało na jakiekolwiek kłopoty z maszyną, ani podczas ćwiczebnego lotu, ani przy podchodzeniu do lądowania. - Nagle wszystko zaczęło się dziać błyskawicznie i rozpętało się piekło - powiedział Kaarle, jeden z bardziej doświadczonych szwedzkich pilotów, prowadzący m.in. oficjalne prezentacje maszyn JAS 39 Gripen. Jak się później okazało, najprawdopodobniej rozdęty kombinezon katapultował pilota.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Saab Gripen - Oficjalna strona Gripena (ang.)
- Monografia Gripena (pol.)
Przypisy
