Saab JAS 39 Gripen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Saab JAS-39 Gripen)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
JAS 39 Gripen[1]
JAS 39 Gripen[1]
Dane podstawowe
Państwo  Szwecja
Producent SAAB
Typ myśliwiec wielozadaniowy
Konstrukcja jednosilnikowy odrzutowy średniopłat w układzie kaczki o konstrukcji całkowicie metalowej
Załoga 1 pilot (A/C)
2 pilotów (B/D)
Historia
Data oblotu 9 grudnia 1988
Egzemplarze 235[2]
Liczba wypadków
 • w tym katastrof		 8
5
Dane techniczne
Napęd C/D: 1× Volvo Aero RM12
E/F: 1× F414-GE-400
Ciąg A/B: 48,9 kN / 78,7 kN z dopalaczem
C/D: 54 kN/81,51 kN
E/F: 62,3 kN/97,9 kN
Wymiary
Rozpiętość 8,40 m
Długość 14,1 m (A/C)
14,8 m (B/D)
Wysokość 4,50 m
Powierzchnia nośna 30 m²
Masa
Własna 6700/7000 kg (A/B)
6800kg/7100kg (C/D)
Startowa 14 000 kg
Zapas paliwa 3000 l (3300 l w dodatkowych zbiornikach)
Osiągi
Prędkość maks. 2130 km/h (2.0 Ma)[3]
Prędkość wznoszenia 10 000 m w 2 min.
Pułap 18 000 m
Zasięg 1200 km (maksymalny >3000 km)
Rozbieg 400 m
Dobieg 500 m
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × Mauser BK-27 kal. 27 mm
6 × AIM-9 Sidewinder lub IRIS-T
4 × AIM-120 AMRAAM, MICA lub Meteor
4× GBU-12 lub AGM-65 Maverick
2× RBS-15F, 8× Mark 82
Użytkownicy
 Szwecja,  Republika Południowej Afryki,  Czechy,  Węgry,  Tajlandia
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

SAAB JAS 39 Gripen (pol. Gryf) – szwedzki myśliwiec wielozadaniowy produkowanym przez firmę SAAB w koprodukcji z BAE Systems. Samoloty tego typu zakupiły siły powietrzne Szwecji i RPA, na zasadzie dzierżawy korzystają również z niego siły powietrzne Czech i Węgier.

Do sprzedaży i wsparcia technicznego myśliwca Gripen powołano firmę Gripen International.

Spis treści

Historia [edytuj]

Gripen został zaprojektowany jako samolot charakteryzujący się wysokimi osiągami, uniwersalnością, efektywnością i zdolnością przetrwania na nowoczesnym polu walki. Symbol JAS jest skrótowcem od szwedzkiego Jakt – myśliwski, Attack – szturmowy Spaning – rozpoznawczy, oznaczając, że Gripen jest wielozadaniową maszyną zdolną wykonywać każde z tych zadań.

Własności lotne i osiągi Gripena są zoptymalizowane dla misji myśliwskich, ze specjalnym naciskiem na dużą prędkość, przyspieszenie i zwrotność. Maszyna jest zbudowana w konfiguracji kaczki ze skrzydłami w kształcie delty, co pozwoliło na uzyskanie wysokich parametrów lotnych a także krótkiej drogi startu i lądowania. Wysoce zintegrowana awionika umożliwia programowanie samolotu do wypełniania określonych misji.

Gripen posiada o wiele większą elastyczność w wykonywaniu zadań niż wcześniejsze szwedzkie maszyny bojowe, a koszty utrzymania stanowią dwie trzecie nakładów koniecznych do utrzymania poprzedniego myśliwca JA 37 Viggen. Oznacza to, że Gripen jest samolotem oferującym większe możliwości za niższą cenę.

JAS 39 Gripen posiada wbudowane urządzenia walki elektronicznej co oznacza, że do wykonywania tego typu misji nie jest konieczne podwieszanie dodatkowych zasobników kosztem utraty miejsca na uzbrojenie obronne.

Specyfikacja, zgodnie z którą projektowano samolot, zakładała operowanie z pasów startowych o długości 800 metrów, dlatego pierwsze maszyny testowane na przyzakładowym lotnisku w Linköping startowały i lądowały w namalowanym na pasie startowym prostokącie o wymiarach 9 × 800 metrów. Skrócenie drogi hamowania uzyskano poprzez zastosowanie dużych hamulców aerodynamicznych oraz takim ustawieniom powierzchni sterowych podczas dobiegu, że dociskają one maszynę do ziemi zwiększając efektywność hamulców podwozia. Wychylenie dziobowych skrzydełek pionowo w dół zapewnia uzyskanie dodatkowych powierzchni działających jako hamulec aerodynamiczny.

W procesie projektowania maszyny brano pod uwagę wiele konfiguracji płatowca, ostatecznie wybierając mało stabilny w locie, ale jednocześnie zapewniający dużą zwrotność układ kaczki. Konfiguracja ta charakteryzuje się również niskimi oporami aerodynamicznymi, zapewniając uzyskanie dużych prędkości, większego zasięgu i większego udźwigu uzbrojenia.

Obecnie Gripen znajduje się na wyposażeniu lotnictwa Szwecji, która użytkuje około 100 z 204 zakupionych maszyn (w tym 28 dwumiejscowych) oraz lotnictwa Czech i Węgier, posiadających po 14 samolotów (wypożyczone od Szwecji) i będących pierwszymi państwami należącymi do NATO, które wykorzystują Gripeny. Poza tym 26 samolotów zakupiła Republika Południowej Afryki. Brytyjska szkoła pilotów testowych ETPS (Empire Test Pilots School) używa szwedzkich Gripenów jako zaawansowanych maszyn odrzutowych o charakterze szkoleniowym. Tajlandia na podstawie umów z 2008 i 2010 zamówiła 12 Gripenów.

Szwajcarskie Siły Powietrzne w 2011 r. ogłosiły wybór Gripena na następcę wiekowych F-5E/F Tiger II. Rozpoczęto negocjacje ws. zakupu 22 samolotów[4]. 24 sierpnia 2012 r. szwajcarska agencja zamówień wojskowych Armasuisse oraz szwedzka agencja eksportu wojskowego FXM podpisały umowę ramową, w której Szwedzi zobowiązali się do stworzenia zmodernizowanej wersji JAS 39E, a Szwajcarzy do zakupu 22 samolotów[5]. Jeżeli kontrakt zostanie podpisany (plan na 2013) ma być wart 3,3 mld USD. Porozumienie zakłada, że pierwsze Gripeny będą dostarczane od 2018 r., a na lata 2016–2021 Szwecja wypożyczy Szwajcarii 11 samolotów ze swoich nadwyżek (8 C i 3 D). Zaliczka na nowe samoloty powinna wpłynąć w 2014 roku. W styczniu 2013 szwedzki rząd zgodził się na zakup 60 JAS 39E, plan wiąże się też z redukcją sił zbrojnych, co oznacza posiadanie 60-80 samolotów myśliwskich.[6]Na zatwierdzony rozwój i produkcję 60 samolotów Szwecja ma wydać około 7,4 miliarda USD, do ich produkcji mają posłużyć komponenty odzyskane z posiadanych JAS 39C, co wiąże się z wycofaniem tych ostatnich.[7]

W 2013 FMV zleciła płytką modernizację Gripenów, pozwalającą na nocne tankowanie w locie.[8]

Kalendarium [edytuj]

Drugi prototyp JAS 39-2 (Flygvapenmuseum)
Gripen na Cope Thunder 2006 (Red Flag Alaska)
Czeski JAS 39D
  • 1981
    • 3 czerwca: Prezentacja projektu nowego samolotu bojowego agencji zaopatrzenia wojskowego (Försvarets materielverk, FMV)
  • 1982
    • 30 czerwca: Podpisanie umowy ws. opracowania samolotu i budowy 5 prototypów oraz zamówienie partii 30 samolotów.
  • 1987
    • 26 kwietnia: Prezentacja pierwszego prototypu.
  • 1988
    • 9 grudnia: Oblot pierwszego prototypu.
  • 1989
    • 2 lutego: Utrata pierwszego prototypu w wypadku podczas lądowania.
  • 1990
    • 4 maja: Oblot drugiego prototypu.
  • 1991
    • 23 października: Piąty i ostatni prototyp wykonany swój pierwszy lot.
  • 1992
    • 26 czerwca: Podpisanie umowy na produkcję 110 samolotów, w tym 15 w wersji dwumiejscowej.
    • 10 września: Pierwszy lot samolotu seryjnego.
  • 1993
    • 8 czerwca: Pierwszy JAS 39 dostarczony do FMV.
    • 8 sierpnia: Druga katastrofa Gripena podczas lotu w Sztokholmie.
    • 29 grudnia: Wznowienie testów w locie.
  • 1994
  • 1995
    • Wrzesień: Zakończenie rozwoju wersji B.
    • Listopad: BAE Systems dołącza do projektu.
  • 1996
    • 29 kwietnia: Pierwszy lot testowy dwumiejscowego JAS 39B.
    • 9 czerwca: Pierwszy JAS 39A oficjalnie przyjęty do służby przez skrzydło F 7 Såtenäs.
    • 22 listopada: Oblot seryjnego JAS 39B.
    • 13 grudnia: Zamówienie trzeciej partii 50 JAS 39C i 14 JAS 39D.
  • 1997
    • Pierwszy JAS 39B dostarczony do sił powietrznych.
  • 1998
    • Marzec: Pierwsze odpalenie AIM-120 AMRAAM przez Gripena.
    • BAE Systems kupuje 35% udziałów w Saab.
    • 18 listopada: South African Air Force ogłasza swój zamiar zakupu samolotów Saab Gripen.
  • 1999
    • 20 września: Rozbił się JAS 39A ze skrzydła F 7.
    • 3 grudnia: Podpisanie pierwszego kontraktu eksportowego z Republiką Południowej Afryki.
  • 2001
    • Utworzenie spółki Gripen International (BAE SYSTEMS, SAAB Aerospace).
  • 2002
    • 6 września: Pierwsze dwa JAS 39C dostarczone do FMV.
    • 27 grudnia: Polska ogłasza wybór F-16[9], Gripen zajął drugie miejsce w przetargu na 48 samolotów.
  • 2003
    • Rozpoczęcie dostaw III serii.
  • 2008
    • 11 lutego: FMV podpisała z Tajlandią kontrakt na 4 JAS 39D i 2 JAS 39C, z opcją na 6 C (wykorzystaną 24 listopada 2010).
    • 23 kwietnia: Prezentacja Gripena Demo.
    • 30 kwietnia: Pierwsze samoloty dostarczone do RPA.
  • 2011
    • 22 lutego: Dostarczenie 6 JAS 39C/D do Tajskich SP, operacyjne od lipca 2011.
    • Udział szwedzkich Gripenów w operacji wojskowej NATO "Świt Odysei", używane jedynie do lotów rozpoznawczych.
  • 2012
    • Wrzesień: Dostarczenie ostatnich 4 JAS 39C dla RPA.
  • 2013

Udział BAE Systems w projekcie Gripen [edytuj]

W 1995 firmy SAAB Military Aircraft i British Aerospace (obecnie BAE Systems) zawiązały spółkę SAAB-BAe Gripen AB, której celem była kooperacja w produkcji, rozwoju i wprowadzenie Gripena na rynki światowe. Wytwórnia British Aerospace wniosła duże doświadczenie handlowe zdobyte na rynkach międzynarodowych, a także zaprojektowała nowe nowocześniejsze skrzydło maszyny, ponadto około 45% płatowców przeznaczonych na eksport wyprodukowano w Wielkiej Brytanii. Kooperacja ta została rozwinięta w 2001 powodując powstanie Gripen International. W czerwcu 2011 BAE odsprzedało Investor AB pozostałe z 35% nabytych w 1998 akcji Saaba, kończąc swoje zaangażowanie w sprzedaż Gripena.[11]

Nazwa [edytuj]

Nazwa samolotu Gripen została wybrana w publicznym konkursie ogłoszonym w 1982. Gryf znajduje się w herbie firmy SAAB i uznano, że doskonale nadaje się do podkreślenia wielozadaniowości samolotu.

Wersje [edytuj]

Gripen NG (39-7)
Sonda do tankowania w locie.
JAS 39
Seria pięciu prototypów oblatanych w latach 1988–1991.
JAS 39A
I seria: Podstawowa wersja myśliwska dla Szwecji, radar Ericsson PS-5 (powstały na bazie GEC-Marconi Blue Vixen z Sea Harriera), silnik Volvo Aero RM12 (General Electric F404-GE-400), komputer D80, awionika Mark 1, HUD od Hughes, monochromatyczne wyświetlacze, APU TGA15-090. Ostatni egzemplarz z tej serii zmontowano jako prototyp JAS 39B.
II seria: komputer D80E, awionika Mark 2, HUD od Kaiser, APU TGA15-328.
JAS 39A+
JAS 39A z radarem PS-5/A i komputerem MACS D96.
JAS 39B
Wydłużona o 65,5 cm dwumiejscowa wersja szkolno-bojowa, mniejszy zapas paliwa, brak działka.
JAS 39C
II seria: Awionika Mark 3, kolorowe wyświetlacze LCD, aby umożliwić eksport wprowadzono napisy w języku angielskim i jednostki imperialne, APU od Sundstrand.
JAS 39C/D
III seria: Modernizacja wersji A/B lub nowe egzemplarze zgodne z wymaganiami krajów NATO. Zmodernizowany silnik RM12UP z cyfrowym sterowaniem FADEC. Pułap wersji C wzrósł z 16 000 w wersji A do 18 500 m, przeciętny zasięg z 1600 do 2100 km, prędkość przelotowa z 1000 km/h (Mach 0,92) do 1400 km/h (Mach 1,28), a prędkość maksymalna przekroczyła 2 Machy. Na burcie zamontowano składany wysięgnik do tankowania w locie metodą przewodu giętkiego projekt firmy Cobham. Samoloty posiadają wbudowaną wytwornicę tlenu, awionika z większymi LCD oraz nowe oprogramowanie (Version 19) dostosowane do systemu transmisji danych w czasie rzeczywistym Tactical Information Data Link System (TIDLS) firmy Celcius AB, zgodny z Link 16, pięć magistrali szynowych MIL-STD-1553B. Szwedzkie i południowoafrykańskie Gripeny wykorzystują zasobnik celowniczy LITENING.
Gripen NG
W odpowiedzi na brak sukcesu eksportowego kolejnych wersji samolotu, przy współudziale BAe Systems opracowano demonstrator technologii w wersji Gripen NG (Next Generation, przed niektórymi zmianami znany jako Gripen Demo), która eliminować miała wady samolotu w poprzednich wersjach. Najistotniejszą zmianą konstrukcyjną było zastosowanie amerykańskiego silnika General Electric F414G (z F/A-18E/F). Nowy silnik umożliwił nawet maszynie osiągniecie bez dopalania prędkości 1,2 Ma (supercruise)[12]. Supercruise osiągnięty został jednakże jedynie w konfiguracji "czystej", a wiec bez uzbrojenia i podwieszanych zasobników. Samolot przetestowano z radarem SELEX Galileo Raven ES-05 AESA z aktywnym elektronicznym skanowaniem fazowym.[13] Przy okazji wizyty promocyjnej w Szwajcarii ten sam samolot zaprezentowano jako Gripen E/F.[14]
JAS 39E
Planowana wersja dla Szwecji i Szwajcarii. Samolot wydłuży się z 14,1 do 14,9 metra, wzrośnie także rozpiętość skrzydeł, masa startowa urośnie z 14 do 16,5 ton, maksymalny zasięg ma wynieść 4075 km, a moc silnika wzrosnąć o 22% (przez zastosowanie GE F414G lub wersji pochodnej). Pierwsze dostawy dla Szwajcarii planowane są na 2018, dla Szwecji na 2023 rok.[15] Trzy wyświetlacze ciekłokrystaliczne zastąpi prawdopodobnie jeden duży centralny ekran, a wyświetlacz przezierny analogiczny system wbudowany w hełm.[16] Szwecja nie planuje zakupu wersji dwumiejscowej F, Szwajcaria nie podpisała jeszcze umowy, która określałaby posiadanie egzemplarzy dwumiejscowych.

Produkcja [edytuj]

Wersja Seria Ilość[2] Okres Odbiorca
JAS 39 prototypy 5 1986–1991 Szwecja1,
Węgry2
JAS 39A I seria 30 1992-1996
JAS 39B prototyp 1 1994–1995
JAS 39A II seria 61 1996–2001
JAS 39B 14 1996–2003
JAS 39A+ 14 2001–2002
JAS 39C 20 2002–2003
JAS 39C III seria 50 2003–2008 Szwecja,
Czechy3
JAS 39D 14 2003–2008
JAS 39C SAAF 17 2003–2012 RPA
JAS 39D 9 2003–2012
Suma 235 1986-
JAS 39C RTAF 8 2009–2013 Tajlandia4
JAS 39D 4 2009–2011

1Pierwotnie 204 samoloty, ostatni JAS 39A I serii przebudowano na linii na prototyp JAS 39B, 1 JAS 39C pozostał do dyspozycji Saaba.[1]
2Do wyprodukowania 14 węgierskich Gripenów C/D wykorzystano elementy pozyskane z 25 szwedzkich JAS 39 A.[1]
3Czechy odebrały nowe samoloty z bieżącej produkcji, Szwecja wypożyczyła je na 10 lat z opcją odkupienia, przedłużenia okresu użytkowania lub zwrotu.[1]
4Tajskie Gripeny zbudowano w wyniku przebudowy szwedzkich egzemplarzy JAS 39 A.

Użytkownicy [edytuj]

JAS 39C w malowaniu RPA

[17]

 Czechy

Vzdušné síly Armády České republiky - od 2005 używają 12 JAS 39C i 2 JAS 39D, wydzierżawione do 2015 z możliwością ich wykupu.

 Republika Południowej Afryki

South African Air Force zakupiły 26 samolotów (17 JAS 39C i 9 JAS 39D, pierwotnie 19 i 9), dostarczone w latach 2008-2012.

 Szwecja

Svenska Flygvapnet odebrały łącznie 201 samolotów (z 204 zamówionych: 1 A przebudowano na prototyp B, 1 A rozbito przed dostarczeniem, 1 C zachował producent), 14 samolotów wypożyczono Czechom.[1]) Do 2026 do służby powinno wejść 60 JAS 39E.[7] Na wyposażeniu są 134 maszyny:

  • 54 JAS 39A (odebrano 104, 3 utracono, 25 przebudowano na 14 sztuk dla Węgier)
  • 12 JAS 39B (odebrano 14)
  • 56 JAS 39C (odebrano 69, 1 utracono, 12 jest w Czechach)
  • 12 JAS 39D (odebrano 14, 2 są w Czechach)

rozmieszczone w trzech bazach/skrzydłach (6 eskadrach):

 Tajlandia

Kong Thab Akat Thai w lutym 2011 roku odebrały 2 JAS 39C i 4 JAS 39D, dalsze 3 JAS 39C z drugiego zamówienia dostarczono w kwietniu 2013, pozostałe trzy dołączą do końca 2013 roku.[18] Z samolotami zakupiono 2 samoloty wczesnego ostrzegania Saab 340 S-100B Argus z radarami Erieye oraz 220 kpr IRIS-T i 48 przeciwokrętowych RBS-15F.

 Węgry

Magyar Légierő - W listopadzie 2001 podpisano umowę o leasingu 14 JAS 39A/B ze szwedzkich zapasów[19], w 2003 zmieniono je na 12 JAS 39C i 2 JAS 39D, dostarczone w latach 2006-2007, umowa obowiązywała do 2016, ale w 2012 leasing wydłużono do 2026.[20]

Katastrofy i wypadki [edytuj]

Do chwili obecnej (2007) wypadkom uległo pięć Gripenów, w tym dwa jeszcze przed dostarczeniem szwedzkim siłom zbrojnym. Katastrofy dwóch pierwszych maszyn zostały zarejestrowane przez kamery i wielokrotnie pokazywane w szwedzkiej telewizji.

  • W lutym 1989 pierwsza maszyna prototypowa JAS 39-1 rozbiła się podczas szóstego lotu testowego przy lądowaniu w Linköping. Wypadek został sfilmowany przez znajdującą się na lotnisku ekipę szwedzkiej telewizji państwowej Sveriges Television. Pilot nie katapultował się, ale ponieważ maszyna nie wybuchła po upadku, udało mu się ewakuować już na ziemi tylko z niewielkimi obrażeniami ciała (złamana ręka)[21].
  • W sierpniu 1993 niedostarczony do wojska (formalnie odebrany przez FMV) JAS 39A Gripen 39-102 pilotowany przez tego samego pilota, który uczestniczył w katastrofie w 1989 roku, rozbił się w centrum Sztokholmu na wyspie Långholmen podczas przelotu na niskim pułapie z małą prędkością demonstrowanym podczas air show. Pilot katapultował się nie odnosząc obrażeń, także nikt z personelu naziemnego nie ucierpiał. W wyniku dochodzenia ustalono że przyczyną obu katastrof były oscylacje indukowane przez pilota (PIO - Pilot-induced oscillation)[22].
  • 20 września 1999 należący do jednostki lotniczej F 7 ze Såtenäs JAS 39A 39-156 spadł do jeziora Wenern podczas ćwiczeń walki powietrznej. Po przejściu przez wygenerowaną przez drugi samolot strugę zawirowań powietrza maszyna nagle zmieniła kurs a pilot ostrzeżony przez system GPWS o niebezpieczeństwie zderzenia z ziemią katapultował się.
  • 1 czerwca 2005 JAS 39A Gripen 39-184 z jednostki lotniczej F 17 w Kallinge przestał reagować na polecenia wydawane przez pilota. Po znacznej utracie wysokości pilot katapultował się. Przyczyną katastrofy była zbyt niska prędkość w momencie rozpoczęcia manewru wznoszenia pod kątem 60 stopni (w trakcie symulowanej walki powietrznej), która uruchomiła ostrzeżenie o przeciągnięciu, pilot próbował odzyskać kontrolę uruchamiając dopalacz, ale wykonując pętlę samolot przekroczył maksymalny kąt natarcia i zaczął spadać będąc odwrócony, przez co nie odzyskał już siły nośnej[23].
  • 19 kwietnia 2007 pilot szwedzkiego JAS 39C 39-259 ze skrzydła F 21 Luleå został niespodziewanie dla siebie katapultowany podczas lądowania. Opuszczony samolot rozbił się w lasach koło lotniska na północy kraju. Z relacji pilota, 37-letniego Stefana Kaarle, wynika, że nic nie wskazywało na jakiekolwiek kłopoty z maszyną, ani podczas ćwiczebnego lotu, ani przy podchodzeniu do lądowania. - Nagle wszystko zaczęło się dziać błyskawicznie i rozpętało się piekło - powiedział Kaarle, jeden z bardziej doświadczonych szwedzkich pilotów, prowadzący m.in. oficjalne prezentacje maszyn JAS 39 Gripen. Jak się później okazało, najprawdopodobniej rozdęty kombinezon katapultował pilota.

Egzemplarze muzealne [edytuj]

Gripen z F 7 Såtenäs.
  • Drugi prototyp JAS 39-2 jest eksponowany w muzeum Flygvapenmuseum, Linköping.
  • Wycofany JAS 39A, numer seryjny 39113 jest wystawiony przed bazą skrzydła F 7 Såtenäs, koło Lidköping.
  • Szwecja podarowała egzemplarz JAS 39A Tajlandii, jest on eksponowany w muzeum sił powietrznych w Don Mueang, Bangkok.

Linki zewnętrzne [edytuj]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Stridsflygplan Jas 39 C/D. forsvarsmakten.se
  2. ↑ 2,0 2,1 SAAB JAS 39 Gripen (Production) - Aeroflight(ang.)
  3. ↑ Gripen, The Multirole Fighter technical specification (ang.)
  4. ↑ Zwycięstwo Gripena w Szwajcarii!
  5. ↑ Szwajcarsko-szwedzkie JAS-39E/F.
  6. ↑ Grönt ljus för 60 nya Super-Jas.
  7. ↑ 7,0 7,1 Sweden commits first funds to Gripen E programme.
  8. ↑ FMV-order haglar över Saab.
  9. ↑ http://cryptome.org/pl-f16-fix.htm
  10. ↑ Sweden hails Gripen's evolution at Red Flag flightglobal
  11. ↑ [1]
  12. ↑ Sales May Not Boom, But Gripen NG Does(ang.)
  13. ↑ Gripen NG flying with Raven ES-05 AESA radar.(ang.)
  14. ↑ Gripen flies in Switzerland, saabgroup.com(ang.) Dostęp: 2012-10-08
  15. ↑ Will Gripen-NG Project Bring More Defense Cuts for Sweden?, defensenews.com(ang.) Dostęp: 2012-09-02
  16. ↑ Saab Group Farnborough presentation.
  17. ↑ Gripen the Multi-role Fighter Aircraft - In use (ang.). saabgroup.com. [dostęp 2012-08-28].
  18. ↑ FMV deliver three Gripen aircraft to Thailand. fmv.se
  19. ↑ Hungary amends Gripen A/B order to latest C/D variants.
  20. ↑ Węgry przedłużą leasing Gripenów.
  21. ↑ Saab Gripen Pilot Induced Oscillation during Flight Test - Landing Crash, youtube.com
  22. ↑ Saab JAS39 Gripen Crash 1993, youtube.com
  23. ↑ ASN Aircraft accident 01-JUN-2005 SAAB JAS 39A Gripen 184/Q84

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Saab_JAS_39_Gripen&oldid=36444234”