Jan Krzeptowski
| Jan Krzeptowski Sabała, Sabalik |
|
 rysunek Stanisława Witkiewicza |
|
| Data i miejsce urodzenia | 26 stycznia 1809 Kościelisko |
| Data i miejsce śmierci | 8 grudnia 1894 Zakopane |
| Miejsce spoczynku | Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
 Jan Krzeptowski w Wikiźródłach |
|
 Jan Krzeptowski w Wikicytatach |
|
Sabała lub Sabalik, właśc. Jan Krzeptowski (ur. 26 stycznia 1809 w Kościelisku, zm. 8 grudnia 1894 w Zakopanem) – góral podhalański, honorowy przewodnik tatrzański, muzykant, myśliwy, gawędziarz i pieśniarz.
Przydomki Sabała, Sablik, Faktor, Kozica i Koziar pozwalały orientować się w rozległych koligacjach rodów góralskich, które nosiły te same nazwiska (funkcjonują one do dziś w rodzinach góralskich). Rodowe nazwisko Krzeptowski jest nazwiskiem przybranym – wcześniej zarówno Jan jak i jego bracia nosili nazwisko Gąsienica[1].
Spis treści |
[edytuj] Życiorys
W młodości był kłusownikiem, a podobno także zbójnikiem. Po upadku powstania chochołowskiego, w którym brał udział, przez krótki czas siedział w austriackim więzieniu. Porzuciwszy myślistwo nie osiadł na gospodarstwie, lecz zajął się gawędziarstwem i muzykowaniem. Z tego powodu przez miejscowych górali, zwłaszcza zamożniejszych gazdów, był uważany za dziwaka lub dziada, lecz dla goszczących w Tatrach twórców stał się symbolem góralszczyzny. Towarzyszył Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w ich górskich wyprawach. Przez Witkiewicza został nazwany "Homerem Tatr", był ojcem chrzestnym jego syna Stanisława Ignacego. Zabawiał znakomitych gości doktora Chałubińskiego śpiewem i opowieściami, a nawet zainscenizowanym dla Heleny Modrzejewskiej napadem zbójeckim, podczas którego wystąpił w roli harnasia[2].
Zmarł w 1894 w willi "Zacisze" należącej do Wandy Lilpopowej, która opiekowała się nim w ostatnich latach życia[3]. Pochowany został na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.
[edytuj] Muzyka
Melodie grane przez niego na złóbcokach (odmiana gęśli) nazywane Sabałowymi nutami są wykonywane do dziś przez ludowe kapele góralskie. Sam Sabała rzadko grywał w kapeli lub do tańca, jego muzyka była formą osobistej wypowiedzi, podporządkowanej nastrojom.
[edytuj] Literatura
Gawędy góralskie (autorstwa Sabały lub powtarzane przez niego) zostały spopularyzowane przez Stanisława Witkiewicza, Henryka Sienkiewicza, Wojciecha Brzegę oraz opublikowane w licznych zbiorach, m.in.:
- Bajki według opowiadań Jana Sabały Krzeptowskiego z Kościeliska, Bronisław Dembowski, 1892
- Sabała. Portret, życiorys, bajki, powiastki, piosnki, melodie, Andrzej Stopka Nazimek, 1897.
Postać Sabały pojawiła się w polskiej literaturze u Henryka Sienkiewicza (Sabałowa bajka, 1884), Stanisława Witkiewicza (Na przełęczy, 1891), Kazimierza Przerwy-Tetmajera (Legenda Tatr, 1910), Władysława Orkana (nowela Przez co Sabała omijał jarmark w Kieżmarku), Jalu Kurka (Księga Tatr, 1955).
[edytuj] Pamięć
Wspólny pomnik Sabały i Chałubińskiego odsłonięto w 1903 w centrum Zakopanego, u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego, staraniem Związku Przyjaciół Zakopanego. Monument zaprojektował Stanisław Witkiewicz, a figury wyrzeźbił Jan Nalborczyk. Mimo że figura Sabały jest drugoplanową postacią, większość ludzi nazywa go pomnikiem Sabały, a nie Chałubińskiego. Problemem były częste kradzieże smyczka od gęśli Sabały, dlatego nowy smyczek (piąty dorabiany przez artystę kowala Władysława Gąsienicę-Makowskiego) został przymocowany śrubami i umieszczono na nim napis Wandalu nie zabieraj mnie[4][5].
W 1979 w domu Sabały na Krzeptówkach otwarto oddział Muzeum Tatrzańskiego ze skromną ekspozycją, później dom wrócił w ręce prywatne.
Jego imieniem nazwano też ulice w Zakopanem, Bydgoszczy, Krakowie, Łodzi i Jeleniej Górze. Do dziś przez górali śpiewane są śpiewki upamiętniające Jana Krzeptowskiego-Sabałę[potrzebne źródło].
Przypisy
- ↑ NaszeMiasto.pl: Zakopane – Pomniki
- ↑ Tatrzańskie ciekawostki
- ↑ Zakopane on-line
- ↑ Pomnik Tytusa Chałubińskiego
- ↑ Pomnik Sabały doczekał się kolejnego smyczka, PAP, 18 maja 2006, Wirtualna Polska
[edytuj] Bibliografia
- Zakopane w 3 dni, Maciej Pinkwart, Sport i turystyka – MUZA SA, Warszawa 2004, ISBN 83-7319-579-3
- Muzyka i Tatry, Lidia Długołęcka, Maciej Pinkwart
- Sabała, Wiesław A. Wójcik, Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, Wyd. I, Zakopane 2009, ISBN 978-83-61788-01-0
- Sabała, Wiesław A. Wójcik, Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, Wyd. II, Zakopane 2010, ISBN 978-83-61788-32-4
