Saint-John Perse

Saint-John Perse

Saint-John Perse [sę dżon pẹrs] – (prawdziwe nazwisko Marie-René-Alexis Léger, ur. 31 maja 1887 w Pointe-à-Pitre, zm. 20 września 1975 w Giens) – francuski poeta i dyplomata, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1960, w latach 1933-1940 sekretarz generalny na Quai d'Orsay.

Pointe-à-Pitre, jego miejsce urodzenia, znajduje się na karaibskiej wyspie Gwadelupie. Był jedynym męskim potomkiem starej burgundzkiej rodziny osiadłej na Antylach w XVIII wieku. Dzieciństwo spędził na należącej do rodziny wyspie Saint-Léger-les-Feuilles. Wielkie trzęsienie ziemi w 1897 oraz kryzys ekonomiczny w wyniku wojny amerykańsko-hiszpańskiej w następnym roku zubożyły rodzinę i skłoniły ją do powrotu do starego kraju. Po ukończeniu z podwójnym odznaczeniem liceum w Pau rozpoczął studia prawnicze i medyczne na Uniwersytecie w Bordeaux. W 1909 roku, mając 17 lat, opublikował swój pierwszy poemat "Obrazki Robinsona Kruzoe", który od razu wzbudził żywe zainteresowanie krytyki, upatrującej w nim następcę Arthura Rimbauda. Opinię tę ugruntowały opublikowane w 1911 roku "Eloges". Po śmierci ojca, dzięki protekcji Paula Claudela i Francisa Jammes'a został przyjęty do służby dyplomatycznej. W 1916 roku wyjechał do Chin, gdzie, pełniąc funkcję pierwszego sekretarza poselstwa, pozostawał do roku 1924. W wynajętej – jako miejsce pracy twórczej i rozmyślań – małej świątyni taoistycznej, położonej o dwa dni drogi od Pekinu, powstała "Anabaza" i, prawdopodobnie, "Chwała Królów". Obydwa utwory opublikowane zostały w 1924 roku Paryżu, po raz pierwszy pod pseudonimem Saint-John Perse. Po powrocie do kraju szybko awansował. Mianowany ministrem pełnomocnym i sekretarzem generalnym Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kierował francuską polityką zagraniczną, aż do upadku Francji w 1940 roku. W Polsce przebywał tylko raz, w 1935 roku, jako reprezentant rządu francuskiego na pogrzebie Marszałka Józefa Piłsudskiego. Po upadku Francji, pozbawiony przez rząd Vichy francuskiego obywatelstwa i ścigany przez gestapo, uciekł do Stanów Zjednoczonych, gdzie przyjął skromną posadę bibliotekarza w Bibliotece Kongresu. Odrzucił propozycję prezydenta Roosevelta, później także generała de Gaulle'a, podjęcia działalności politycznej lub dyplomatycznej. Po dwudziestu latach milczenia ponownie stał się poetą — i pozostał już nim do końca. W 1941 roku, w latarni morskiej na Long Beach Island, napisał "Wygnanie" (Wygnanie, Deszcze, Śniegi, Poemat dla Cudzoziemki), cztery lata później powstały "Wichry" i wreszcie, już po wojnie, poematy "Amers" i "Kronika". W 1961 roku otrzymał nagrodę Nobla. W 1959 roku wraz z "Dianą" - Dorothy Milburn, poślubioną rok wcześniej, poeta osiadł — tym razem już na stałe — w Les Vigneaux i zamieszkał w domu ofiarowanym mu przez amerykańską milionerkę i admiratorkę Minę Curtiss. Ostatnie utwory napisane we Francji to: "Ptaki", "Poemat dla Tej, która tu była", "Pieśń na zrównanie dnia z nocą", "Nokturn" i "Susza".

Twórczość

Twórczość Saint-John Perse'a oceniana bywa jako jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk w literaturze XX wieku. We wstępie do angielskiego przekładu "Anabazy" T. S. Eliot napisał: "Saint-John Perse nie ma w literaturze ani przodków, ani pokrewieństw; największą trudnością jego poezji jest to, że tłumaczy się jedynie przez siebie samą".

Z przemówienia wygłoszonego podczas uroczystości wręczenia nagrody Nobla, Sztokholm 1960:

Poezja, związana swym własnym przeznaczeniem, uznaje się za równą życiu, które nie musi się tłumaczyć, ani usprawiedliwiać ze swojego istnienia. Ciemność, którą się jej zarzuca, nie wynika z jej własnej natury - jest nią bowiem niesienie światła - lecz z samej nocy, którą bada i winna badać: z nocy duszy i mroków tajemnicy, w której nurza się człowiek

.

W Polsce twórczość poetycka Saint-John Perse'a do roku 1990 była znana jedynie z nielicznych, fragmentarycznych przekładów Mieczysława Jastruna, Mariana Ośmiałowskiego i Jana Prokopa, głównie w czasopismach literackich. Pierwsze obszerniejsze wydanie, zawierające w całości poemat "Anabaza", oraz niewielkie fragmenty poematów "Eloges", "Wygnanie", "Wichry", "Deszcze", oraz "Amers" w przekładzie Zbigniewa Bieńkowskiego ukazało się w wydawnictwie PIW, w 1980 roku.

W 1994 "Oficyna Literacka" w Krakowie wydała całościowy zbiór poematów, powstałych między 1941 a 1960 rokiem ("Wygnanie", "Wichry", "Amers", "Kronika") w przekładzie Adama Wodnickiego. W roku 2001, tym samym przekładzie, ukazały się poematy: "Chwała Królów", "Nokturn" i "Susza" (Literatura na Świecie, nr 4/2001). Wreszcie w 2008 roku, również w przekładzie Adama Wodnickiego wydawnictwo "Austeria" wydało tom pt. "Anabaza, Wygnanie, Susza"

Dzieła

• Images à Crusoé (1909)
• Éloges (1911)
• La gloire des rois (1924 tytuł pol. "Chwała Królów")
• Anabase (1924, "Anabaza")
• Exil (1942, "Wygnanie")
• Pluies (1943, "Deszcze")
• Poème à l'étrangère (1943, "Poemat dla Cudzoziemki")
• Neiges (1944, "Śniegi")
• Vents (1946, "Wichry")
• Amers (1957)
• Chronique (1960, "Kronika")
• Oiseaux (1963, "Ptaki")
• Chant pour un équinoxe (1971, "Pieśń na zrównanie dnia z nocą")
• Nocturne (1973, "Nokturn")
• Sécheresse(1974, "Susza")

Bibliografia

• "Anabaza", (ISBN 83-06-00401-9, PIW, Warszawa, 1980) Zbigniew Bieńkowski. Wstęp.
• "Literatura na Świecie" nr 4/2001. Adam Wodnicki: "Od tłumacza"
• "Literatura na Świecie" nr 4/2001. str. 149-153; "Saint-John Perse" str. 267-268.
• "Anabaza, Wygnanie, Susza". Adam Wodnicki: Posłowie (ISBN 978-83-89129-06-2, "Austeria", Kraków, 2008)