Sakrament pokuty i pojednania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „spowiedź”. Zobacz też: Spowiedź (singel).
Giuseppe Molteni Spowiedź, 1838
Pietro Longhi Spowiedź, 1750

Sakrament pokuty i pojednania – jeden z sakramentów w katolicyzmie, prawosławiu i anglikanizmie.

Św. Jan Nepomucen spowiada królowę Zofię, relief na cokole pomnika św. Jana Nepomucena na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Zasadnicze elementy sakramentu pokuty w Kościele katolickim[edytuj | edytuj kod]

Sakrament pokuty i pojednania jest aktem liturgicznym, poprzez który chrześcijanin w postawie nawrócenia prosi o przebaczenie Boga i o pojednanie z Kościołem (KKK 1440)[1]. W katolicyzmie i w prawosławiu polega na wyznaniu grzechów przez wiernego, zwanego penitentem, duchownemu, zwanemu spowiednikiem. Według Katechizmu, ponieważ, zgodnie z tradycją judeo-chrześcijańską, odpuszczać grzech może tylko Bóg (por. Mk 2,7). Kościół rozumie swoje zadanie jako udział w misji niesienia przebaczenia, które Chrystus, Syn Boży, Bóg wszechmogący wyjednał ludzkości swoją krwią, przez swą mękę i zmartwychwstanie[2]. Chrystus sam odpuszczał ludziom grzechy (por. Mk 2, 5; Łk 7, 48) i polecił by Kościół czynił to w Jego imię (Por. J 20, 21-23, KKK 1441).

W tradycyjnym rozumieniu katechizmowym sakrament pokuty:

Quote-alpha.png
...to sakrament w którym Pan Jezus przez usta kapłana odpuszcza nam grzechy po Chrzcie popełnione[3].

Wyróżnia się tzw. pięć warunków dobrej spowiedzi:

  1. Rachunek sumienia.
  2. Żal za grzechy.
  3. Mocne postanowienie poprawy.
  4. Szczera spowiedź.
  5. Zadośćuczynienie Panu Bogu i bliźniemu[4].

Zgodnie z Katechizmem Kościoła Katolickiego (KKK 1491), sakrament pokuty składa się z trzech aktów penitenta oraz z rozgrzeszenia kapłana. Aktami penitenta są:

  1. Żal za grzechy.
  2. Spowiedź lub ujawnienie grzechów przed kapłanem.
  3. Postanowienie wypełnienia zadośćuczynienia i czynów pokutnych.

Choć do istoty sakramentu spowiedzi należy nawrócenie i odpuszczenie wyznanych grzechów, to często służy on także przewodnictwu w sprawach sumienia, tzw. kierownictwu duchowemu. W parafiach sakrament celebrowany jest najczęściej w konfesjonale, który ma za zadanie oddzielenie się penitenta i udzielającego sakramentu od reszty wiernych i tym samym zapewnić tajemnicę spowiedzi.

W sytuacjach niezbędnych (np. zbiorowego zagrożenia życia) kapłan może udzielić rozgrzeszenia zbiorowego (absolucja zbiorowa), możliwy jest też udział pośrednika między wierzącym a kapłanem (np. tłumacza). Pośrednika również obowiązuje tajemnica spowiedzi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia sakramentu pokuty dzielona jest na trzy okresy:

  • Okres pokuty starożytnej (do VI-VII w.)
  • Okres tzw. taryf pokutnych (do XII-XIII w.)
  • Okres spowiedzi usznej (od. XIII w.)

Okres pokuty starożytnej[edytuj | edytuj kod]

Początki do drugiej poł. II w.[edytuj | edytuj kod]

Praktycznie wszyscy pisarze tego okresu, jak Didache, Pasterz Hermasa, Listy Ignacego z Antiochii i in. wyrażają przekonanie, że grzechy ciężkie nie są rzadkie wśród chrześcijan. C. Vogel podaje spis dwunastu grzechów zaczerpnięty z pism nowotestamentalnych i ojców apostolskich:

  1. Nieczystość: cudzołóstwo, nierząd, pederastia, pożądliwość, słowa nieczyste
  2. Zabójstwo
  3. Bałwochwalstwo
  4. Magia
  5. Chciwość
  6. Kradzież
  7. Zawiść: zazdrość, zła żądza, miłość próżnej chwały, nienawiść
  8. Kłamstwo: fałszywe świadectwo, krzywoprzysięstwo, hipokryzja, obmowa
  9. Złość: gniew, buntowniczość, kłótliwość, perwersyjność, zły charakter, złe plotki, obraźliwe wyzwiska, krzywda, wprowadzanie w błąd.
  10. Pycha: zarozumiałość, próżność, arogancja.
  11. Niestałość i głupota
  12. Pijaństwo i nieumiarkowanie.

Za te grzechy można było otrzymywać przebaczenie przez czynienie pokuty: modlitwa, łzy i prostracje, post i jałmużna. Spowiedzią, wyznaniem grzechów było samo podjęcie widocznej dla wszystkich pokuty, by oddać chwałę Bogu. Wyznanie swej grzeszności czyniono wspólnie zwłaszcza przed rozpoczęciem Eucharystii, dotyczyło to jednak lżejszych grzechów. Niekiedy zdarzały się publiczne wyznania grzechów, ale nie było to regułą. W przypadku cięższych grzechów, dochodziło do odsunięcia danego chrześcijanina od przystępowania do komunii, aż do czasu, gdy odbędzie pokutę proporcjonalną do swych złych czynów. Była ona nadawana przez głowę wspólnoty miejscowego Kościoła, czyli biskupa. Współcześnie nazywa się ją pokutą publiczną, co mylnie rozumiane jest z publicznym wyznaniem grzechów. Świadectwa z pierwszych wieków Kościoła wskazują, że najczęściej grzechy, za które wyznaczano pokutę były znane jedynie samemu biskupowi. Charakter publiczny pokuty starożytnej należy rozumieć jako uczestnictwo modlitewne i wsparcie duchowe wspólnoty chrześcijańskiej udzielane grzesznikowi, nie zaś jako publiczne upokorzenie. Zdarzało się, że penitent czynił publiczną spowiedź. Zawsze jednak była to jego osobista, wolna decyzja, wynikająca z pobudek duchowych[5].

Dyscyplina pokutna w III wieku[edytuj | edytuj kod]

W tym okresie nastąpił kryzys montanistyczny, który był reakcją na zbyt łagodne, według niektórych, traktowanie grzeszników. Chodziło o dopuszczanie upadłych po odbyciu pokuty, np. apostatów w wyniku prześladowań, którzy chcieli wrócić do Kościoła, do komunii. Było to niezgodnie, według krytyków, z wcześniejszą praktyką. Główną postacią tego kryzysu był Tertulian. Na ten okres przypada też spór Nowacjana z papieżem Korneliuszem oraz św. Cypriana z papieżem Stefanem. Również Hipolit Rzymski krytykował papieży za rozluźnianie dyscypliny pokutnej[6].

Pokuta kanoniczna od IV do VI w.[edytuj | edytuj kod]

Informacje na temat pokuty kanonicznej znajdujemy m.in. w homiliach Augustyna z Hippony oraz Cezarego z Arles.

Akta starożytnych synodów ukazują, że w Eucharystii uczestniczyli jedynie ci, którzy nie zgrzeszyli grzechami ciężkimi, zgodnie ze słowami 1 Listu Jana 3,6: Każdy, kto trwa w Nim, nie grzeszy, żaden zaś z tych, którzy grzeszą, nie widział Go ani Go nie poznał.

Do komunii nie był dopuszczony nikt, kto należał do stanu pokutników – aż do dnia, w którym biskup pojednał go ze wspólnotą Kościoła. Kanon 29 synodu w Epaone (517 r.) w Galii mówi o tym, że jedynie apostaci mają opuścić zgromadzenie razem z katechumenami przed rozpoczęciem części eucharystycznej zgromadzenia niedzielnego. Świadczy to prawdopodobnie o tym, że w Kościele starożytnym jedynie ta grupa pokutników nie mogła być obecna podczas sprawowania liturgii Eucharystii. Pozostali pokutnicy uczestniczyli w liturgii, ale nie byli dopuszczeni do Stołu Pańskiego[7].

Okres tzw. taryf pokutnych[edytuj | edytuj kod]

Świadectwem nowego podejścia do praktyki pokutnej, był synod w Chalon-sur-Saône (644-655 r.). Biskupi stwierdzili, że jest rzeczą pożyteczną dla wiernych, by na tych, którzy zgrzeszyli biskup nałożył pokutę tyle razy, ile potrzeba (kanon 8). Ta praktyka pokuty wielokrotnej przeszła na kontynent z Wysp Brytyjskich, z kościołów iroszkockich i anglosaskich, które prawdopodobnie nie znały starożytnej praktyki pokutnej, w VI w. Nowy sposób pokuty polegał na odbywaniu ustalonych czynów pokutnych za konkretne grzechy. Początki takiej pokuty miały miejsce w środowisku monastycznym. Poszczególnym grzechom były przypisane odpowiednie czyny pokutne – stąd nazwa "taryfy pokutne"[8]. Rozwój spowiedzi prywatnej, jako równoprawnej z pokutą publiczną, przypada na czasy Grzegorza Wielkiego.

Okres od. XIII w.[edytuj | edytuj kod]

W 1215 Sobór laterański IV wprowadził do dziś obowiązujące przepisy dotyczące pokuty, tj. obowiązek spowiedzi przynajmniej raz w roku w czasie wielkanocnym oraz tajemnicę spowiedzi. Dopiero w XVI w. wprowadzone zostały powszechne dziś konfesjonały. Dzisiejsze praktyki pokutne reguluje Ordo Poenitentiae (1973).

Tajemnica spowiedzi[edytuj | edytuj kod]

Tajemnica spowiedzi jest podstawowym obowiązkiem księdza, obwarowana wieloma karami prawa kanonicznego[9], tak więc nie jest szerzej znany żaden przypadek złamania tej tajemnicy. Dodatkowo kapłan ma obowiązek zachowywać się tak, jakby w ogóle spowiedź nie miała miejsca. Tajemnica spowiedzi jest szanowana przez prawo większości krajów (bardziej niż tajemnica lekarska, z której może zwolnić sąd, ponadto lekarze nie są zobowiązani do zachowania tajemnicy lekarskiej przy konsultacjach z innymi lekarzami), dlatego też ksiądz jest m.in. zwolniony z obowiązku zeznawania z faktów, o których dowiedział się podczas spowiedzi. Tajemnica spowiedzi wiąże także osoby trzecie, które poznały treść spowiedzi zarówno przypadkowo, jak i nieprzypadkowo (np. tłumacze).

Częstotliwość spowiedzi[edytuj | edytuj kod]

Konfesjonał w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Rybniku Niedobczycach

Katolicy mają obowiązek przystąpienia do spowiedzi przynajmniej raz do roku oraz jeżeli popełnili grzech śmiertelny (przystąpienie do Komunii w stanie grzechu śmiertelnego jest świętokradztwem, a więc grzechem szczególnie ciężkim), ale kanon 916. przewiduje jednak wyjątek[10].

W pierwsze piątki[edytuj | edytuj kod]

W obecnej praktyce duszpasterskiej przyjęła się spowiedź co miesiąc[11]. W Polsce wiele osób spowiada się w pierwsze piątki każdego miesiąca[12]. Zwyczaj ten pochodzi z tradycji przyjmowania wynagradzającej Komunii Świętej w pierwszy piątek miesiąca, która wynika z objawień Św. Małgorzaty Marii Alacoque. Usłyszała ona m.in. od Jezusa: Przystępującym przez 9 z rzędu pierwszych piątków miesiąca do Komunii Świętej dam łaskę pokuty ostatecznej, że nie umrą w stanie niełaski ani bez sakramentów świętych, a to Serce Moje stanie się dla nich ucieczką w godzinę śmierci.

A ponieważ kiedyś uważano, że każda Komunia Święta musi być poprzedzona spowiedzią, ludzie zaczęli spowiadać się właśnie w pierwsze piątki miesiąca.

Częsta spowiedź[edytuj | edytuj kod]

Częsta spowiedź z grzechów lekkich jest zalecana przez Kościół dla wszystkich wierzących. Przypomniał o niej np. Pius XII w encyklice Mystici Corporis Christi. "Przez [częstą spowiedź] bowiem wzmaga się poznanie siebie, rośnie pokora chrześcijańska, tępi się złe obyczaje, zapobiega się lenistwu duchowemu i oziębłości, oczyszcza się sumienie, a wzmacnia wola, zapewnia się zbawienne kierownictwo duszy, a wreszcie mocą tego sakramentu pomnaża się łaska."[13].

Wielu świętych spowiadało się co tydzień, m.in. Franciszek Salezy czy Josemaria Escriva[14]. Cotygodniową spowiedź praktykował m.in. Jan Paweł II.

Spowiedź w prawosławiu[edytuj | edytuj kod]

Do spowiedzi przystępują wszyscy ukończywszy 7. rok życia. Człowiek ponosi odpowiedzialność tylko za swoje osobiste grzechy.

Spowiadać można się w dowolnych warunkach, ale powszechnie przyjęta jest spowiedź w kościele – w czasie nabożeństwa lub w specjalnie wyznaczonych przez kapłana porach (w szczególnych przypadkach, na przykład aby wyspowiadać chorego w domu, należy uprzednio uzgodnić z księdzem). Kapłan zobowiązany jest, podobnie jak w Kościele katolickim, dotrzymać tajemnicy spowiedzi.

Kapłan z reguły spowiada przed analogionem, na którym znajdują się krzyż i ewangeliarz. Penitenci stają w pewnej odległości od analogionu (aby nie przeszkadzać i nie słyszeć cudzej spowiedzi). Kiedy przychodzi ich kolej – pochodzą do analogionu, skłaniają głowę lub klękają. Zwykle kapłan pokrywa głowę penitenta epitrachelionem, modli się, pyta o imię i grzechy. Czasami epitrachelion nakładany jest tylko podczas czytania modlitwy związanej z odpuszczeniem grzechów.

Spowiadający się wymienia swoje ogólne przywary (np. niedowiarstwo, chciwość, gniew itp.) oraz konkretne grzechy, szczególnie te, które najbardziej dręczą jego sumienie. Zwykle na początku wymienia się grzechy przeciw Dziesięciu Przykazaniom, następnie przeciw Dziewięciu błogosławieństwom oraz dziewięciu przykazaniom kościelnym, ale nie jest to kolejność obowiązkowa. Najważniejsze jest to, żeby penitent jako pierwsze wymienił te grzechy, które najbardziej wypomina mu sumienie. Jeśli spowiadający się zwleka lub zapomniał grzechy, to kapłan może zadawać naprowadzające pytania. Penitent powinien przejawić wysiłek w celu uniknięcia w dalszym życiu grzechów, z których się wyspowiadał.

Wysłuchawszy spowiedzi, kapłan, jako świadek i wstawiennik przed Bogiem, zadaje (jeśli uważa za konieczne) pytania i wygłasza napomnienia (może wyznaczyć również epitimię, czyli pokutę), po czym modli się o odpuszczenie grzechów penitenta i czyta odpuszczającą modlitwę, przy czym odpuszczenie nie następuje w chwili przeczytania modlitwy, a po spowiedzi jako całości. Przy świadomym zatajeniu grzechów lub braku wewnętrznego żalu za grzechy, nie następuje odpuszczenie, pomimo przeczytania modlitwy.

Za przeprowadzenie spowiedzi zabronione jest pobierać opłatę.

W tradycji rosyjskiej, greckiej, polskiej i niektórych innych cerkwi spowiedź jest obowiązkowa przed Eucharystią, ale np. w cerkwi serbskiej wierni przystępują do Eucharystii co tydzień, a spowiadają się według uznania. Zachęca się także do spowiedzi przed przyjęciem sakramentu małżeństwa lub kapłaństwa, mnisimi postrzyżynami, przed trudną operacją i każdym istotnym wydarzeniem. Wyspowiadać się należy przed chrztem (nawet nie będąc jeszcze ochrzczonym) – w tym wypadku nie jest kładziony na głowę epitrachelion i nie jest czytana modlitwa odpuszczenia grzechów.

Protestanci[edytuj | edytuj kod]

Większość wyznań protestanckich odrzuciło sakrament pokuty, z wyjątkiem luteran, którzy też nie traktują go jako głównego sposobu pokuty. Odejście od praktyki sakramentu pojednania było konsekwencją nowego rozumienia Kościoła. Reformatorzy Marcin Luter i Jan Kalwin, odchodząc od koncepcji Kościoła hierarchicznego, w rozumieniu władzy widzialnej, odwołali się do pojęcia Kościoła niewidzialnego, który rozumieli jako Communio sanctorum (Społeczność świętych)[15]. Kalwin pisał o tym w swym dziele Institutio religionis christianae (Strasburg, 1536 r.). Ale za Lutrem i Melanchtonem uznawał on ziemską obecność tego Kościoła, którą zaświadcza słowo Boże[16]

W przejściu do nowej koncepcji Kościoła, według L. Bouyera, dużą rolę odegrała podejrzliwa postawa wobec stanu duchownego. Ma to uzasadnienie historyczne. Marcin Luter w traktacie De captivitate babylonica (O niewoli babilońskiej), opublikowanym w 1520 r. opisał obrzędową i sakramentalną stronę liturgii swoich czasów, przedstawiając ją jako monstrualną maszynerię wprawioną w ruch na potrzeby nieuświadomionych prostych ludzi przez chciwych na grosz księży, którzy rościli sobie prawo do szafowania łaską Bożą według własnego upodobania. Język teologiczny, którego używano w Kościele owych czasów przypominał Lutrowi formuły magiczne i zaklęcia wróżbitów[17]. Katolicka doktryna o sakramentach jako mających moc ex opere operato – na mocy samego ich sprawowania, została zinterpretowana przez protestantów jako uznanie, że łaska jest całkowicie niezależna nie tylko od osobistych uczuć sprawującego sakrament, lecz także od samej wolnej i darmowej inicjatywy Boga. Taka interpretacja czyniła z sakramentu sposób na przymuszanie Boga, by działał według naszej woli.

W typowej postawie protestanckiej pokuta za grzechy dokonuje się na płaszczyźnie relacji wiary poszczególnej osoby z Bogiem, zgodnie ze stwierdzeniem, że darować grzechy może tylko Bóg (por. Mk 2,7). Ta postawa jest postrzegana przez katolików jako odrzucenie, w eufemistycznej formie, spowiedzi w ogóle. Ten osąd jest w oczach poważnie traktujących swe chrześcijaństwo protestantów wyrazem przyznania się do uderzającego braku wiary. Według nich, stała świadomość, że Bóg widzi człowieka i bada go jest koniecznym obowiązkiem, mającym być wypełnianym najbardziej rygorystycznie ze wszystkich wymagań jakie stawia religia czy etyka. Konsekwencją jednak takiej postawy wobec grzechu i nawrócenia jest indywidualistyczna prywatna pobożność[18].

Inne wyznania[edytuj | edytuj kod]

Starokatolicy uznają spowiedź uszną (obowiązującą do 18. roku życia, potem dobrowolną) i ogólną. Kościół Katolicki Mariawitów (w Polsce) nie uznaje spowiedzi usznej. W kościołach orientalnych: Koptowie, np.: kładą nacisk na oczyszczającą moc kadzidła. Na początku liturgii, gdy odbywa się okadzenie, wierni szeptem wypowiadają swoje grzechy. Następnie kapłan udziela rozgrzeszenia ogólnego, tzw. absolucji Syna, która różni się od tzw. epitimie, czyli ostatecznego rozgrzeszenia. Natomiast w katolickim Kościele armeńskim penitent klęka przy boku spowiednika, wysłuchuje ogólnego pouczenia, wyznaje grzechy i otrzymuje rozgrzeszenie. Zaś w Armeńskim Kościele Apostolskim (niekatolickim) stosuje się spowiedź wspólną: kapłan odczytuje grzechy, a wierni uderzają się w pierś wtedy, gdy takowy grzech popełnili. Na koniec kapłan udziela rozgrzeszenia[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Por. Rozdz. IV. Sakrament pokuty i pojednania (n. 1440-1449). W: Katechizm Kościoła Katolickiego [on-line]. [dostęp 2012-02-16].; Sobór watykański II, Konstytucja dogmatyczna Kościele Lumen gentium 11.
  2. Por. Jan Paweł II encyklika Redemptoris Missio n. 86; Benedykt XVI: Orędzie na Światowy Dzień Misyjny 2012 r. – eklezjologia misyjna. 6 stycznia 2012 r.. [dostęp 2012-02-16].  Cytat: «Nie możemy być spokojni, gdy pomyślimy o milionach naszych braci i sióstr, tak jak my odkupionych krwią Chrystusa, którzy żyją nieświadomi Bożej miłości» (n. 86)
  3. Katechizm, opr. ks. Tadeusz Świrtun, Zielona Góra 1999, s. 18, ISBN 83-7077-017-7
  4. Por. Podstawowe dane katechizmowe. W: Opoka.org [on-line]. [dostęp 2012-02-16].
  5. Por. Cyrille Vogel: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. s. 14-15.
  6. Por. Cyrille Vogel: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. s. 19-26.
  7. Por. Cyrille Vogel: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. s. 36.
  8. Por. Cyrille Vogel: Le pécheur et la pénitence au moyen-age. s. 15-24.
  9. Kodeks Prawa Kanonicznego, R. II: Szafarz sakramentu pokuty, Kan. 983, § 1,2
  10. Kodeks Prawa Kanonicznego, Kan. 916
  11. http://www.krolowapokoju.alleluja.pl/tekst.php?numer=3288
  12. Parafia Rzymsko-katolicka Matki Boskiej Anielskiej w Warszawie – Radości
  13. Encyklika Piusa XII MYSTICI CORPORIS CHRISTI o Mistycznym Ciele Jezusa Chrystusa
  14. Spowiedź Święta – rozmowa z ks. Stefanem Moszoro-Dąbrowskim z Prałatury Opus Dei
  15. Por. L. Bouyer: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. s. 59.
  16. Por. L. Bouyer: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. s. 72.
  17. L. Bouyer: The Sacraments. s. 73-74.
  18. L. Bouyer: The Spirit and Forms of Protestantism. s. 134n.
  19. http://ekumenizm.wiara.pl/doc/478282.Spowiedz-wedlug-prawoslawia Spowiedź – według prawosławia

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bouyer L.: Kościoły i eklezjologie Reformacji. W: Tenże: Kościół Boży. Warszawa: IW "PAX", 1977, s. 58-81.
  • Bouyer L.: The Sacraments. W: Tenże: The Word, Church and Sacraments in Protestantism and Catholicism. Wyd. 2. San Francisco: Ignatius Press, 2004, s. 65-92. ISBN 0-58617-023-6.
  • Bouyer L.: The Spirit and Forms of Protestantism. A. V. Littledale (tłum. z j. franc.). Wyd. 2. Lodnyn-Glasgow: Collins, 1963, s. 278.
  • Frąszczak K.. Doktryna i obrzędy pokuty w "De poenitentia" Tertuliana. „Wrocławski Przegląd Teologiczny”. 20 (2012). s. 109-121. ISSN 1231-1731. 
  • Vogel C.: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. Paryż: Cerf, 1982, s. 213. ISBN 2-204-01949-6.
  • Vogel C.: Le pécheur et la pénitence au moyen-age. Paryż: Cerf, 1982, s. 245. ISBN 2-204-01950-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]