Salambo

Salambo Salammbô
Autor	Gustaw Flaubert
Miejsce wydania	Francja
Język	francuski
Data I wyd.	1862
Typ utworu	powieść

Salambo, obraz Gastona Bussière'a z 1907

Salambo (oryg. fr. Salammbô) – powieść Gustawa Flauberta z 1862. Jej akcja rozgrywa się w czasie wojny Kartagińczyków z najemnikami w III w. p.n.e.

Okoliczności powstania utworu

Pomysł napisania powieści historycznej, bliskiej konwencjom romantycznym, narodził się u Flauberta pod wpływem niepowodzeń związanych z utworem Pani Bovary. Flaubert uznał wówczas, że nie będzie w stanie pisać o świecie mu współczesnym nie narażając się ponownie na oskarżenia o amoralizm, i zdecydował się umieścić akcję kolejnej powieści w dalekiej przeszłości, a jej główną bohaterką uczynić kobietę o imieniu Pyrrha. W 1858 wyjechał do Tunisu, równolegle czytając teksty historyków starożytnych. Pod wpływem ich lektury całkowicie przekształcił pierwotny plan powieści, zmienił imię tytułowej postaci.

Od dzieciństwa zafascynowany historią starożytną, Flaubert poszerzał swoją wiedzę o dziejach i obyczajowości Kartaginy przez kilka miesięcy, zanim ostatecznie przystąpił do pisania. Latem 1857 w listach do przyjaciół skarżył się wręcz, iż mimo przeczytania ponad stu pozycji opisujących różne aspekty dziejów interesującej go epoki, nadal nie był w stanie wyobrazić sobie emocji przeżywanych przez uczestników wojny, którą obrał za tło akcji powieści.

Treść

Zakończyła się pierwsza wojna punicka, tysiące najemników zatrudnionych przez władców Kartaginy oczekują na wypłatę żołdu, która jednak nie nadchodzi. Atmosfera w ich obozie staje się nerwowa, część z nich, dowodzona przez Matha, dewastuje ogrody pałacu wodza Hamilkara, gdzie Matho widzi jego córkę - olśniewająco piękną Salambo. Władze Kartaginy nakazują najemnikom wyjść z miasta i oczekiwać na wypłatę poza jego murami. W czasie marszu do żołnierzy dochodzą wiadomości o śmierci 300 najemników w stolicy Kartaginy oraz o dalszych opóźnieniach w wypłacie. Skłania to ich do powrotu i podjęcia oblężenia miasta.

Matho i Spendius, były niewolnik, dostają się do miasta, z którego Matho wykrada święty zaimf - welon, przedmiot kultu. Trwają walki o miasto Utyka, z którego ostatecznie najemnicy zostają wyparci. Sytuację buntowników ratuje powrót oddziałów Matha. Tymczasem do Kartaginy powraca Hamilkar Barka, niedawny bohater wojny z Rzymem, teraz obwiniany za bunt najemników, których oddziałami dowodził. Chociaż wódz nie chce początkowo występować przeciw tym ludziom, których motywy rozumie, daje się w końcu namówić na przejęcie dowództwa nad armią Kartaginy. Zaczyna odnosić zwycięstwa, jednak Kartagina nadal pozostaje odcięta od świata. W mieście szerzy się głód, a utrata zaimfu podsyca panikę wśród mieszkańców. Salambo, za namową kapłanów, udaje się do namiotu Matha po świętą tkaninę. Uwodzi go, po czym ucieka razem z zaimfem. Tymczasem Hamilkar porozumiewa się z jednym z wodzów najemników Narr Hawasem i skłania go do porzucenia Matha.

W toku zażartych walk najemnicy na nowo otaczają Kartaginę, której mieszkańcy, cierpiąc z głodu i pragnienia, składają swoje dzieci na ofiarę Molochowi. Pojmany Spendius zostaje ukrzyżowany - podobny los spotyka schwytanego przez najemników Hannona, oficera kartagińskiego. Ostatni najemnicy zostają otoczeni w skalnym wąwozie, gdzie umierają z głodu lub zostają zabici w końcowej bitwie. Jedynie Matho zostaje wzięty do niewoli, by zostać złożonym na ofiarę dziękczynną. Prowadzony ulicami miasta, wyszydzany i kaleczony przez tłum, staje przed Salambo, która ma za chwilę zostać małżonką Narr Hawasa. Widząc jego zmasakrowaną postać dziewczyna pada martwa.

Cechy utworu

Głównym tematem powieści jest cierpienie i obsesja przywódcy najemników Matha, który w ujęciu Flauberta stał się romantycznym barbarzyńcą, którego życie od momentu spotkania z Salambo jest podporządkowane marzeniom o niej. Motywacją Matha w działaniu nie są pieniądze (jak w przypadku autentycznych przywódców buntu), lecz pożądanie nieosiągalnej córki Hamilkara. Toczona przez niego walka jest bojem o wszystko albo nic: Matho utożsamia walkę o Kartaginę z walką o własną miłość. Skazany jest jednak na klęskę, gdyż dowodzone przez niego siły nie są zdolne do skoordynowanego działania, zbyt wielkie są wśród jego żołnierzy różnice kulturalne i językowe. Stosując zabieg ironii, Flaubert konstruuje monumentalną scenę wkroczenia Matha do Kartaginy - jest to jednak wejście do miasta przez bezbronnego jeńca, zakończone jego egzekucją, nie zaś wymarzone przez bohatera zdobycie fortecy.

Salambo jest równocześnie powieścią o iluzji i nietrwałości. Matho marzy o życiu z Salambo w mitycznej, rajskiej krainie, równocześnie wyobrażając sobie Kartaginę jako niezdobytą, mityczną twierdzę. Tymczasem oblegane przez najemników miasto jest pogrążone w wewnętrznym chaosie, zaś jego mieszkańcy nie wiedzą, w jaki sposób ratować własne życie. Iluzją jest również pozycja Hamilkara Barkasa, na przemian czczonego i potępianego przez mieszczan (zależnie od wyników toczonych przez niego bitew), a nawet szczęście samej Salambo, odsuniętej wbrew własnej woli od roli kapłanki Tanit i zmuszonej do zawarcia małżeństwa. Kruchość jej istnienia symbolicznie ukazuje jej śmierć w finałowej scenie utworu.

Recepcja

Powieść została bardzo dobrze przyjęta przez krytykę (poza Sainte-Beuve'em, który zarzucił Flaubertowi sadyzm i mnogość niezrozumiałego słownictwa) oraz innych znanych artystów francuskich - o Salambo pozytywnie wypowiadał się Wiktor Hugo, Jules Michelet czy Hektor Berlioz. Wysoko oceniona została zarówno umiejętność oddawania przez autora realiów minionej epoki, jak i potęga licznych w utworze epickich scen zbiorowych i batalistycznych. Doceniony został nowatorski sposób ukazania wydarzeń wojennych z perspektywy ich szeregowych uczestników, równoległe ukazywanie punktu widzenia obydwu stron, a zarazem wyjątkowa atmosfera utworu.

Późniejsi krytycy byli mniej przychylni wobec Salambo - mimo docenienia rozmachu utworu i talentu narracyjnego Flauberta, powieść ta zyskiwała o wiele niższe oceny niż Pani Bovary czy Szkoła uczuć jako nienaturalna, pełna umyślnie przejaskrawionych epizodów i przesadnie eksponująca okrucieństwo. Krytycy ci wychodzili z założenia, że Flaubert, pragnąc za wszelką cenę "odciąć się" od Pani Bovary i jej stylistyki, celowo skonstruował Salambo jako jej zupełne zaprzeczenie - chociaż istnieją podobieństwa w psychologicznym rysunku obydwu bohaterek.

Wielkim obrońcą i miłośnikiem Salambo był György Lukács, który uznał ją za modelową powieść historyczną. Z taką interpretacją nie zgadzał się inny badacz francuskiej powieści dziewiętnastowiecznej Victor Brombert, zdaniem którego utwór, chociaż utrzymany w historycznej konwencji, był przede wszystkim opowieścią o świętokradztwie, naturze bogów i zakazanej namiętności, zaś Flaubert, nie chcąc dopuścić do nowego skandalu obyczajowego, zatuszował te skandalizujące motywy wśród wielości krwawych scen bitewnych. Podkreślany był tu fakt, że Salambo nie jest w stanie w rzeczywistości przedstawić obrazu prawdziwej Kartaginy ze względu na całkowity brak opisów życia codziennego tego miasta w literaturze historycznej.

Adaptacje i nawiązania

Muzyka

• Salambo Ernesta Reyera, 1890
• Salambo Philippe'a Fenelona, 1998
• W 1989 Julie Pietri śpiewała piosenkę zatytułowaną Salambo i nawiązującą do losów tytułowej bohaterki powieści.
• Opery na podstawie powieści pisali Modest Musorgski i Siergiej Rachmaninow, jednak żaden nie dokończył swojego dzieła.

Film

• Salammbô, film Pierre'a Marodona z 1925
• Salammbô, film Sergio Greco z 1960

Komiks

Luźną interpretację powieści, łączącą wątki flaubertowskie z elementami science fiction, stworzył Philippe Druillet w trzech albumach: Salambo, Kartagina i Matho.

Inne

• Bezpośrednio po wydaniu książki w paryskim Palais-Royal została wystawiona jej parodia pt. Folambo.
• 9 sierpnia 1980, w dniu rocznicy śmierci Flauberta, Rober Racine czytał publicznie, bez przerwy, cały tekst Salambo.
• Na fabule powieści opiera się analogicznie zatytułowana gra komputerowa.

Bibliografia

• F. Brown, Gustaw Flaubert: w niewoli słowa i kobiet, Twój Styl, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7163-470-3

Linki zewnętrzne

• Tekst powieści według wydania z 1881