Salambo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Salambo
Salammbô
{{{nazwa}}}
Autor Gustaw Flaubert
Miejsce wydania Francja
Język francuski
Data I wyd. 1862
Typ utworu powieść
Salambo – mal. Gaston Bussière

Salambo (oryg. fr. Salammbô) – powieść Gustawa Flauberta z 1862. Jej akcja rozgrywa się w czasie wojny Kartagińczyków z najemnikami w III stuleciu p.n.e. (240-237 p.n.e.). Na język polski przetłumaczona przez Natalię Dygasińską pt. Córka Hamilkara (1876) oraz W. Rogowicza pt. "Salambo" (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa, 1950 r.). W 1864 roku powieść została umieszczona na Indeksie ksiąg zakazanych przez Kościół Katolicki.

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Pomysł napisania powieści historycznej, bliskiej konwencjom romantycznym, narodził się u Flauberta pod wpływem niepowodzeń związanych z utworem Pani Bovary. Flaubert uznał wówczas, że nie będzie w stanie pisać o świecie mu współczesnym nie narażając się ponownie na oskarżenia o amoralizm, i zdecydował się umieścić akcję kolejnej powieści w dalekiej przeszłości, a jej główną bohaterką uczynić kobietę o imieniu Pyrrha[1]. W 1858 wyjechał do Tunisu, równolegle czytając teksty historyków starożytnych. Pod wpływem ich lektury całkowicie przekształcił pierwotny plan powieści, zmienił imię tytułowej postaci[2].

Od dzieciństwa zafascynowany historią starożytną, Flaubert poszerzał swoją wiedzę o dziejach i obyczajowości Kartaginy przez kilka miesięcy, zanim ostatecznie przystąpił do pisania. Latem 1857 w listach do przyjaciół skarżył się wręcz, iż mimo przeczytania ponad stu pozycji opisujących różne aspekty dziejów interesującej go epoki, nadal nie był w stanie wyobrazić sobie emocji przeżywanych przez uczestników wojny, którą obrał za tło akcji powieści[3].

Treść[edytuj | edytuj kod]

Zakończyła się pierwsza wojna punicka, tysiące najemników zatrudnionych przez władze Kartaginy oczekują na wypłatę żołdu, która jednak nie nadchodzi. Atmosfera w ich obozie staje się nerwowa, część z nich, dowodzona przez Matha, dewastuje ogrody pałacu wodza Hamilkara, gdzie Matho widzi jego córkę – olśniewająco piękną Salambo. Władze Kartaginy nakazują najemnikom wyjść z miasta i oczekiwać na wypłatę poza jego murami. W czasie marszu do żołnierzy dochodzą wiadomości o śmierci 300 najemników w stolicy Kartaginy oraz o dalszych opóźnieniach w wypłacie. Dodatkowo do buntu judzi najemników podstępny i mściwy Grek Spendiusz - były niewolnik. Najemnicy oblegają miasto.

Matho i Spendiusz dostają się do miasta, z którego Matho wykrada święty zaimf – welon, przedmiot kultu. Trwają walki o miasto Utyka, z którego ostatecznie najemnicy zostają wyparci. Sytuację buntowników ratuje powrót oddziałów Matha. Tymczasem do Kartaginy powraca Hamilkar Barkas, niedawny bohater wojny z Rzymem, teraz obwiniany za bunt najemników, których oddziałami dowodził. Chociaż wódz nie chce początkowo występować przeciw tym ludziom, których motywy rozumie, daje się w końcu namówić na przejęcie dowództwa nad armią Kartaginy. Zaczyna odnosić zwycięstwa, jednak Kartagina nadal pozostaje odcięta od świata. W mieście szerzy się głód, a utrata zaimfu podsyca panikę wśród mieszkańców. Salambo za namową kapłanów udaje się do namiotu Matha po świętą tkaninę. Uwodzi go, po czym ucieka razem z zaimfem. Tymczasem Hamilkar porozumiewa się z jednym z wodzów najemników Narr Hawasem i skłania go do porzucenia Matha.

W toku zażartych walk najemnicy na nowo otaczają Kartaginę, której mieszkańcy, cierpiąc z głodu i pragnienia, składają własne dzieci na ofiarę Molochowi. Hamilkar ukrywa swego kilkuletniego syna Hannibala, ratując jemu życie. Część oddziałów najemników zostaje zwabiona i otoczona w skalnym wąwozie, gdzie najemnicy umierają z głodu. Wtedy zostaje pojmany Spendiusz. Podczas oblężenia miasta opanowanego przez najemników zostaje on ukrzyżowany. Podobny los spotyka schwytanego przez najemników okrutnego dowódcę kartagińskiego Hannona. Pozostałe wojska najemników zostają zwyciężone w końcowej bitwie. Jedynie Matho zostaje wzięty do niewoli dla złożenia go na ofiarę dziękczynną. Prowadzony ulicami miasta, wyszydzany i kaleczony przez tłum, staje przed Salambo, która ma za chwilę zostać małżonką Narr Hawasa. Widząc jego zmasakrowaną postać, dziewczyna pada martwa.

Cechy utworu[edytuj | edytuj kod]

Głównym tematem powieści jest cierpienie i obsesja przywódcy najemników Matha, który w ujęciu Flauberta stał się romantycznym barbarzyńcą, i którego życie od momentu spotkania z Salambo jest podporządkowane marzeniom o niej. Motywacją Matha w działaniu nie są pieniądze (jak w przypadku autentycznych przywódców buntu), lecz pożądanie nieosiągalnej córki Hamilkara[4]. Toczona przez niego walka jest bojem o wszystko albo nic: Matho utożsamia walkę o Kartaginę z walką o własną miłość. Skazany jest jednak na klęskę, gdyż dowodzone przez niego siły nie są zdolne do skoordynowanego działania, zbyt wielkie są wśród jego żołnierzy różnice kulturalne i językowe. Stosując zabieg ironii, Flaubert konstruuje monumentalną scenę wkroczenia Matha do Kartaginy – jest to jednak wejście do miasta przez bezbronnego jeńca, zakończone jego egzekucją, nie zaś wymarzone przez bohatera zdobycie fortecy[5].

Salambo jest równocześnie powieścią o iluzji i nietrwałości. Matho marzy o życiu z Salambo w mitycznej, rajskiej krainie, równocześnie wyobrażając sobie Kartaginę jako niezdobytą, mityczną twierdzę. Tymczasem oblegane przez najemników miasto jest pogrążone w wewnętrznym chaosie, zaś jego mieszkańcy nie wiedzą, w jaki sposób ratować własne życie. Iluzją jest również pozycja Hamilkara Barkasa, na przemian czczonego i potępianego przez współrodaków (zależnie od wyników toczonych przez niego bitew), a nawet szczęście samej Salambo, odsuniętej wbrew własnej woli od roli kapłanki Tanit i zmuszonej do zawarcia małżeństwa. Kruchość jej istnienia symbolicznie ukazuje jej śmierć w finałowej scenie utworu[6].

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Galijscy najemnicy w Kartaginie (mal. Paul Jamin – "Pokusa")

Powieść została bardzo dobrze przyjęta przez krytykę (poza Sainte-Beuve'em, który zarzucił Flaubertowi sadyzm i mnogość niezrozumiałego słownictwa[7]) oraz innych znanych artystów francuskich – o Salambo pozytywnie wypowiadał się Wiktor Hugo, Jules Michelet czy Hektor Berlioz. Wysoko oceniona została zarówno umiejętność oddawania przez autora realiów minionej epoki, jak i potęga licznych w utworze epickich scen zbiorowych i batalistycznych. Doceniony został nowatorski sposób ukazania wydarzeń wojennych z perspektywy ich szeregowych uczestników, równoległe ukazywanie punktu widzenia obydwu stron, a zarazem wyjątkowa atmosfera utworu.

Późniejsi krytycy byli mniej przychylni wobec Salambo – mimo docenienia rozmachu utworu i talentu narracyjnego Flauberta, powieść ta zyskiwała o wiele niższe oceny niż Pani Bovary czy Szkoła uczuć jako nienaturalna, pełna umyślnie przejaskrawionych epizodów i przesadnie eksponująca okrucieństwo. Krytycy ci wychodzili z założenia, że Flaubert, pragnąc za wszelką cenę "odciąć się" od Pani Bovary i jej stylistyki, celowo skonstruował Salambo jako jej zupełne zaprzeczenie – chociaż istnieją podobieństwa w psychologicznym rysunku obydwu bohaterek.

Wielkim obrońcą i miłośnikiem Salambo był György Lukács, który uznał ją za modelową powieść historyczną. Z taką interpretacją nie zgadzał się inny badacz francuskiej powieści dziewiętnastowiecznej Victor Brombert, zdaniem którego utwór, chociaż utrzymany w historycznej konwencji, był przede wszystkim opowieścią o świętokradztwie, naturze bogów i zakazanej namiętności, zaś Flaubert, nie chcąc dopuścić do nowego skandalu obyczajowego, zatuszował te skandalizujące motywy wśród wielości krwawych scen bitewnych. Podkreślany był tu fakt, że Salambo nie jest w stanie w rzeczywistości przedstawić obrazu prawdziwej Kartaginy ze względu na całkowity brak opisów życia codziennego tego miasta w literaturze historycznej[8].

Adaptacje i nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Sztuki plastyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeźby w brązie: Théodore'a Rivière (1895) i Jean Antoine Marie Idraca (1903)
  • Litografia barwna Alfonsa Muchy (1896) i obraz Gastona Bussière'a (1907)

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

  • Salambo – opera Ernesta Reyera (1890);
  • Salambo – opera Philippe'a Fénelona (1998);
  • W 1989 Julie Pietri śpiewała piosenkę zatytułowaną Salambo i nawiązującą do losów tytułowej bohaterki powieści;
  • W 1977 powstał zatytułowany tak album grupy rockowej "Wapassou" ze Strasburga;
  • Opery na podstawie powieści pisali Modest Musorgski i Siergiej Rachmaninow, jednak żaden nie dokończył swojego dzieła.

Film[edytuj | edytuj kod]

Komiks[edytuj | edytuj kod]

Luźną interpretację powieści, łączącą wątki flaubertowskie z elementami science fiction, stworzył Philippe Druillet w trzech albumach: Salambo, Kartagina i Matho.

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Bezpośrednio po wydaniu książki w paryskim Palais-Royal została wystawiona jej parodia pt. Folambo.
  • 9 sierpnia 1980, w dniu rocznicy śmierci Flauberta, Rober Racine czytał publicznie, bez przerwy, cały tekst Salambo.
  • Na fabule powieści opiera się analogicznie zatytułowana gra komputerowa[9].

Przypisy

  1. J. Parandowski, Przedmowa [w:] G. Flaubert, Pani Bovary, Unia Wydawnicza Verum, Warszawa 1997, ISBN 83-85921-67-2, s.15
  2. J. Parandowski, op.cit.
  3. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.436–438
  4. F. Brown, Gustaw Flaubert, s.456
  5. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.457–458
  6. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.460–461
  7. J. Parandowski, op.cit., s.16
  8. J. Parandowski, op.cit., s.16
  9. Recenzja i opis na gamestar.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]