Samarkanda

Samarkanda سمرقند
Samarkanda سمرقند
Państwo	Uzbekistan
Wilajet	samarkandzki
Położenie	39°39′15″N 66°57′35″E
Wysokość	702 m n.p.m.
Ludność (2005) • liczba ludności	412 300
Nr kierunkowy	(+998) 662
Tablice rejestracyjne	015
Położenie na mapie Uzbekistanu Samarkanda سمرقند
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Samarkanda – skrzyżowanie kultura
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Kraj	Uzbekistan
Typ	kulturowe
Spełniane kryterium	I, II, IV
Charakterystyka	#603
Regionb	Azja i Pacyfik
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę	2001 na 25. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

W Samarkandzie znajduje się obserwatorium astronomiczne wzniesione przez mongolskiego księcia Uług Bega. Zostało ono wyposażone w najlepsze w owym czasie przyrządy astronomiczne, w tym. m.in. wbudowany w ścianę 40-metrowy sekstant, który wykorzystywany był do wyznaczania momentów przejścia i wysokości ciał niebieskich.

Historia

Samarkanda jest jednym z najdłużej zamieszkanych miast świata. Starożytne miasto pod nazwą Marakanda powstało w VI wieku p.n.e. jako stolica satrapii sogdyjskiej pod panowaniem perskiej dynastii Achemenidów. W 329 r. p.n.e. miasto zostało zdobyte przez Aleksandra Wielkiego. Okres rozwoju nastąpił dzięki powstaniu jedwabnego szlaku łączącego Europę i Chiny. Samarkanda stała się największym miastem Azji Środkowej.

W VIII wieku została podbita przez Arabów, którzy wprowadzili religię islamską. Za panowania Abbasydów Arabowie uzyskali od chińskich zakładników wziętych do niewoli po bitwie nad rzeką Tałas w 751 roku tajemnicę produkcji papieru. W rezultacie w Samarkandzie powstała pierwsza w świecie arabskim papiernia.

W kolejnych latach miasto wchodziło w skład państw Samanidów, Ghaznawidów i Karachanidów. Pod koniec XI wieku opanowali ją Turcy seldżuccy. W 1220 została zburzona przez Czyngis-chana. Jedynie niewielka część populacji miasta przetrwała najazdy mongolskie. W latach 1369-1405 Samarkanda była stolicą rozciągającego się od Indii do Turcji państwa Timura. W ciągu 36 lat władca wzniósł nowe miasto i sprowadził do niego artystów i rzemieślników z całego imperium. Pod panowaniem Timurydów miasto odzyskało swoje dawne znaczenie i stało się jednym z najsłynniejszych ośrodków kultury, nauki i sztuki islamskiej. Największy rozkwit Samarkanda przeżywała w XV wieku za panowania Uług Bega, wnuka Timura.

Od połowy XVI wieku znajdowała się w granicach chanatu bucharskiego. Wraz z utratą rangi stolicy rozpoczął się upadek miasta. Po najeździe wojsk Nadir Szacha w XVIII wieku miasto zostało opuszczone. W 1868 roku zostało zdobyte przez wojska rosyjskie i stało się częścią Rosji. Miasto zostało stolicą obwodu samarkandzkiego. Jego znaczenie wzrosło po wybudowaniu transkaspijskiego szlaku kolejowego, który dotarł do miasta w 1888 roku. W 1925 roku Samarkanda została stolicą Uzbeckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Pięć lat później straciła to miano na rzecz Taszkentu.

Samarkanda była jednym z miejsc zesłań Polaków po powstaniu styczniowym i powstaniu listopadowym. Opisując czasy formowania Armii Andersa Ksawery Pruszyński napisał o niej opowiadanie "Trębacz z Samarkandy".

Ważniejsze zabytki

Pomnik Timura w dawnej stolicy jego państwa

• mauzoleum Ruchabad z połowy XIV w. (najstarszy zachowany zabytek w mieście)
• meczet piątkowy zwany meczetem Bibi Chanum z XIV–XV w. zbudowany na zamówienie żony Timura; zawalił się w czasie trzęsienia ziemi w 1897 r.; obecnie intensywnie odbudowywany i odnawiany
• mauzoleum Bibi Chanum z XIV w.
• mauzolea Timurydów w kompleksie cmentarnym Szah–i Zinda (dosł. żyjący król) z XIV–XV w.; najsłynniejsze i najpiękniejsze grobowce to: mauzoleum Szad–i Mulk Aghi (1371–1383), grobowiec Chodży Ahmada (1361) oraz mauzoleum Amir–zade Ustada Alima Nasafiego (1386); do kompleksu prowadzi wspaniały portal z 1435 r.)
• mauzoleum Gur–i Mir (1403–05)., w którym spoczywa Timur, jego dwaj synowie oraz dwaj wnukowie (w tym Uług–beg); pierwotnie budowla ta miała pełnić funkcję chanaki
• zespół architektoniczny Registan, obejmujący:
  • medresę Uług–bega z ukończoną w 1420 r.
  • medresę Szir Dar (dosł. posiadająca siłę lwa; nazwa nawiązuje do unikatowego w świecie islamu zdobienia na fasadzie medresy – dwóch lwów), ukończoną w 1636 r.
  • medresę Tillja Kari (dosł. pokryta złotem; nazwa nawiązuje do misternych zdobień wnętrza budynku: złoconych stiuków) z 1660 r.

Komunikacja

Stacja kolejowa Samarkanda.

Miasta partnerskie

• Balch, Afganistan
• Antiochia Margiańska, Turkmenistan
• Buchara, Uzbekistan
• Nejszabur, Iran
• Stambuł, Turcja
• Izmir, Turcja
• Olympia, USA