Samuel Willenberg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Samuel Willenberg
Igo
Samuel Willenberg (2013)
Samuel Willenberg (2013)
Data i miejsce urodzenia 16 lutego 1923[1]
Częstochowa
Przebieg służby
Siły zbrojne Wojsko Polskie, Armia Krajowa, Polska Armia Ludowa
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca geodeta, artysta plastyk, rzeźbiarz
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP Złoty Medal Wojska Polskiego Warszawski Krzyż Powstańczy Krzyż Walecznych (dwukrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Samuel Willenberg w Wikicytatach
Zygmunt Rolat, Samuel Willenberg, Szewach Weiss i Ada Willenberg podczas obchodów 70. rocznicy buntu w obozie zagłady w Treblince
Samuel Willenberg opowiadający o swoich rysunkach w Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince
Pomnik upamiętniajacy częstochowskich Żydów zaprojektowany przez Samuela Willenberga

Samuel Willenberg ps. Igo (ur. 16 lutego 1923 w Częstochowie) – izraelski rzeźbiarz i malarz, więzień Treblinki i ostatni żyjący uczestnik buntu w obozie 2 sierpnia 1943, uczestnik powstania warszawskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec Perec Willenberg był przed wojną nauczycielem w żydowskim gimnazjum w Częstochowie, utalentowanym malarzem i artystą-plastykiem, zajmował się m.in. dekorowaniem synagog. Matka Maniefa z domu Popow – prawosławna Rosjanka – dopiero po ślubie przeszła na judaizm. Rodzina Willenbergów mieszkała w Częstochowie przy ulicy Fabrycznej.

Wybuch wojny zastał go w Radości pod Warszawą, gdzie wraz z matką i siostrami, Itą i Tamarą, spędzał wakacje. 6 września 1939 wyruszył na wschód, w kierunku Lublina. W czasie marszu na ochotnika przyłączył się do wojska. Brał udział m.in. w potyczce z Armią Czerwoną w okolicach Chełma 25 września, w czasie której został ciężko ranny. Trafił do szpitala polowego, skąd uciekł po trzech miesiącach i przedostał się do Radości. Na początku 1940 wraz z matką i siostrami wyjechał do Opatowa, gdzie w miejscowej synagodze jego ojciec malował polichromie. Cała rodzina znalazła się w miejscowym getcie. Samuel zajmował się m.in. sprzedażą miejscowym chłopom obrazków malowanych przez ojca, przez kilka miesięcy pracował także w hucie w Starachowicach[2].

W 1942 Willenbergowie, dzięki wyrobionym „aryjskim” dokumentom, postanowili wyjechać do Częstochowy, gdzie polscy sąsiedzi wydali Itę i Tamarę Niemcom. Na prośbę matki, która podjęła próbę odnalezienia i uwolnienia córek, Samuel wrócił do Opatowa. Stąd wraz z ok. 6500 mieszkańcami getta[3] 20 października 1942 trafił do obozu zagłady w Treblince.

Idąc za radą jednego z więźniów Treblinki napotkanego na rampie obozowej, podał się za murarza. Pomogło mu to, że miał na sobie pobrudzony farbą kitel swego ojca, który założył w dniu wysiedlenia z Opatowa[4]. Jako jedyny z transportu uniknął śmierci w komorach gazowych i został skierowany do obozowego Sonderkommando. Po wprowadzeniu przez Niemców numeracji więźniów otrzymał numer 937. Pracował m.in. w magazynie rzeczy należących do zamordowanych Żydów, gdzie wśród posortowanej odzieży rozpoznał ubrania swoich dwóch sióstr. Potem trafił do komanda zajmującego się maskowaniem obozu.

2 sierpnia 1943 uczestniczył w buncie w Treblince i wraz z ok. 200 więźniami uciekł z obozu. Był jednym z 68 członków Sonderkommando Treblinka, którzy przeżyli wojnę, a obecnie – po śmierci Kalmana Taigmana w 2012 – ostatnim z żyjących[5]. Ranny w nogę przedostał się do Warszawy, gdzie odnalazł swego ojca, ukrywającego się po stronie „aryjskiej”. W Warszawie Willenberg zaangażował się w działalność konspiracyjną (m.in. zdobywanie broni) w Polskiej Armii Ludowej. Do końca okupacji pomagało mu to, że jego rysy twarzy nie zdradzały semickiego pochodzenia[6]. W fałszywej kenkarcie użył panieńskiego nazwiska matki, Ignacy Popow. Ukrywał się m.in. przy ulicy Natolińskiej 8, gdzie zastał go wybuch powstania warszawskiego[7].

Pierwszego dnia powstania dołączył jako ochotnik do grupy żołnierzy batalionu AK „Ruczaj”, atakujących gmach Poselstwa Czechosłowackiego przy ul. Koszykowej 18. Walczył w południowym Śródmieściu w rejonie ulicy Marszałkowskiej i placu Zbawiciela, w szeregach 3. kompanii dowodzonej przez por. Antoniego Kazimierza Dembowskiego „Lodeckiego”. Na początku września 1944, z powodu żydowskiego pochodzenia i zagrożenia ze strony żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, przeszedł do Polskiej Armii Ludowej[8][9]. Początkowo trafił do Brygady im. St. Dubois, a następnie do Brygady Syndykalistycznej, gdzie służył w stopniu sierżanta podchorążego[10]. Po kapitulacji powstania wyszedł z miasta wraz z ludnością cywilną. Uciekł z pociągu pod Pruszkowem i do końca wojny ukrywał się w okolicach Błonia.

W latach 1945−1946 służył w wojsku w stopniu porucznika. W 1946 przeprowadził przez zieloną granicę z Polski do Włoch grupę Żydów. Prowadził również kursy samoobrony dla młodzieży żydowskiej. W 1947 z ramienia jednej z organizacji syjonistycznych poszukiwał ocalałych z Holocaustu żydowskich dzieci przechowywanych przez polskie rodziny.

W 1950 wraz z matką i żoną wyjechał do Izraela. Został inżynierem geodetą, pracował na stanowisku głównego mierniczego w Ministerstwie Rozbudowy. Dopiero po przejściu na emeryturę zajął się plastyką. Ukończył rzeźbiarstwo na Uniwersytecie Trzeciego Wieku w Jerozolimie i szybko zyskał rozgłos pracami związanymi z Holokaustem. Tworzy głównie rzeźby w glinie oraz odlewy w brązie. Jest autorem serii 15 rzeźb przedstawiających ludzi i sceny z Treblinki, a także kilku map i rysunków obozu[11].

W 2003 w warszawskiej Zachęcie miała miejsce wystawa jego prac[12]. Swoje rzeźby pokazywał też w 2004 roku na wystawie „Żydzi-Częstochowianie” w Muzeum Częstochowskim. Jest autorem projektu pomnika 40 tys. ofiar częstochowskiego getta, odsłoniętego w październiku 2009 przy ulicy Strażackiej[13].

W 1986 napisał wspomnieniową książkę Bunt w Treblince. Od 1983 jest współorganizatorem wizyt młodzieży izraelskiej w Polsce. W 1994 ponownie przyjął polskie obywatelstwo.

Samuel Willenberg otrzymał m.in. Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Walecznych (dwukrotnie), Warszawski Krzyż Powstańczy oraz Złoty Medal Wojska Polskiego. W kwietniu 2008 za wybitne osiągnięcia w odkrywaniu, gromadzeniu i upowszechnianiu prawdy o Holokauście został odznaczony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej[14]. 31 X 2013 Prezydent RP Bronisław Komorowski nadał mu Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[15].

Mieszka wraz z żoną w Tel-Awiwie.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Jego żona Ada (Krystyna) Lubelczyk-Willenberg, po deportowaniu w 1942 matki do obozu zagłady w Treblince, przedostała się z getta warszawskiego na stronę „aryjską” i znalazła schronienie w mieszkaniu Heleny Majewskiej na warszawskim Kole[16]. Jest autorką książki Skok do życia (Wyd. Austeria, Kraków 2010). Willenbergowie pobrali się w 1948 w Polsce. Ich córka Orit Willenberg-Giladi (ur. 1960) jest architektem, zaprojektowała m.in. gmach Ambasady Izraela w Berlinie. Jest również autorką projektu architektonicznego planowanego Centrum Edukacji o Zagładzie Żydów w Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince[17].

Film[edytuj | edytuj kod]

Samuel Willenberg jest głównym bohaterem filmu Michała Nekanda-Trepki Ostatni świadek (2002) opowiadającym o buncie więźniów w obozie zagłady w Treblince[18].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: „Res Publica”, 1991. ISBN 83-7046-192-1. (pierwsze wydanie polskie)

Przypisy

  1. Powstańcze biogramy. Samuel Willenberg. W: Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. 1944.pl. [dostęp 2013-08-03].
  2. Andrzej Żbikowski, Posłowie, [w:] Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 176. ISBN 83-88032-74-7.
  3. Michał Grynberg, Maria Kotowska: Życie i zagłada Żydów polskich 1939-1945. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s. 202. ISBN 83-88164-65-1.
  4. Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 9. ISBN 83-88032-74-7.
  5. Patrycja Bukalska: Piekło płonie. W: „Tygodnik Powszechny” [on-line]. tygodnik.onet.pl, 16/2013 (dodatek specjalny). [dostęp 2013-07-31].
  6. Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 109. ISBN 83-88032-74-7.
  7. Barbara Engelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów., 2009, s. 75. ISBN 978-83-926831-1-7.
  8. Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004, s. 146, 150. ISBN 83-88032-74-7.
  9. Iwona Brandt: Archiwum Historii Mówionej – Samuel Willenberg. W: Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. ahm.1944.pl, 1 sierpnia 2005. [dostęp 2013-08-01].
  10. Barbara Engelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów., 2009, s. 155. ISBN 978-83-926831-1-7.
  11. Sheryl Ochayon: An Interview with Samuel and Ada Willenberg. W: Yad Vashem [on-line]. yadvashem.org. [dostęp 2013-07-31].
  12. Treblinka. Rzeźby więźnia Samuela Willenberga. culture.pl. [dostęp 2013-07-31].
  13. Tadeusz Piersiak: Odsłonięto pomnik częstochowskich Żydów. czestochowa.gazeta.pl, 20.10.2009. [dostęp 2013-07-31].
  14. M.P. z 2008 r. Nr 84, poz. 744
  15. http://monitorpolski.gov.pl/mp/2014/467/1
  16. Israel Gutman: Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska (cz. I). Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 429. ISBN 978-83-87832-59-9.
  17. 70. rocznica wybuchu powstania. W: Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Treblince [on-line]. treblinka.bho.pl. [dostęp 2013-08-09].
  18. Jan Strękowski: Ostatni świadek. culture.pl, czerwiec 2003. [dostęp 2013-08-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Samuel Willenberg: Bunt w Treblince. Warszawa: Biblioteka „Więzi”, 2004. ISBN 83-88032-74-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]