Sanok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w województwie podkarpackim. Zobacz też: Sanok – inne znaczenia.
Sanok
Sanok
Herb Flaga
Herb Sanoka Flaga Sanoka
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1339
Burmistrz Wojciech Blecharczyk
Powierzchnia 38,08[1] km²
Wysokość 278-668[2] m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

40 633[1]
1034[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 13
Kod pocztowy 38-500
Tablice rejestracyjne RSA
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Sanok
Sanok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sanok
Sanok
Ziemia 49°33′30″N 22°12′20″E/49,558333 22,205556Na mapach: 49°33′30″N 22°12′20″E/49,558333 22,205556
TERC
(TERYT)
3182517011
Hasło promocyjne: SanOK – Miasto Kultury
Urząd miejski
ul. Rynek 1
38-500 Sanok
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Sanok w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Sanok w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Sanok wymowa i (pełna nazwa Królewskie Wolne Miasto Sanok[3]) – miasto powiatowe w województwie podkarpackim. Położone w dolinie Sanu, w Kotlinie Sanockiej, w Euroregionie Karpackim. Wchodzi w skład powiatu sanockiego, jest także siedzibą gminy wiejskiej Sanok, jednak do niej nie należy.

Jest jednym z najdalej wysuniętych na południowy wschód ośrodków miejskich Polski, z rozwiniętym przemysłem chemicznym. Powiat sanocki wraz z krośnieńskim jest jednym z najstarszych ośrodków górnictwa naftowego na świecie, rafineria oraz kopalnie ropy naftowej istniały tu przed rokiem 1884. Odbywają się tu imprezy kulturalne, sportowe i rozrywkowe o charakterze krajowym i europejskim. Patronem miasta jest Archanioł Michał, a od roku 2006 również św. Zygmunt Gorazdowski.

Geografia miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Geografia Sanoka.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rzeka San i widok na miasto z Białej Góry

Miasto położone jest w dolinie Sanu, na terenie Kotliny Sanockiej, u podnóża Gór Słonnych i Pogórza Bukowskiego w Euroregionie Karpackim. Sąsiednimi gminami są Sanok, Zagórz

Według stanu na 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 38,08 km²[1].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Sanok leży w strefie klimatu górskiego. Cechą charakterystyczną są tu porywiste ciepłe wiatry zwane fenami, wiejące od południa poprzez Przełęcz Dukielską oraz Łupkowską. Najkorzystniejsze warunki klimatu od strony Pogórza Bukowskiego mają stoki o nachyleniach powyżej 5% przy ekspozycji do słońca od strony południowej, południowo-wschodniej i południowo-zachodniej. Jako dobrze nasłonecznione tereny te mają bardzo korzystne warunki termiczno–wilgotnościowe odpowiednie dla osadnictwa i rolnictwa. Okres zalegania pokrywy śnieżnej waha się w granicach 60–80 dni.

Najpogodniejszymi okresami w roku są koniec lata i jesień. Zima jest okresem o największym zachmurzeniu. Średnia roczna temperatura wynosi +8 °C, średnia stycznia –3 °C, średnia lipca +18 °C[4] W całym powiecie sanockim średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca stycznia waha się od –2,5 do –3,5 °C, najcieplejszego miesiąca lipca od +17,0 do +17,9 °C. Czas trwania zimy od 80 do 90 dni, a lata od 75 do 99 dni. Dni pochmurnych jest od 100 do 145 dni, a pogodnych od 55 do 63 dni. Pokrywa śnieżna od 30 do 35 dni. Opady roczne od 750 do 780 mm. Długość okresu wegetacyjnego wynosi około 200 dni[5].

Różnorodność szaty roślinnej w Sanoku charakteryzuje się składem gatunkowym zbliżonym do lesistych zboczy Gór Słonnych – widocznej w mikroskali na terenie parku miejskiego. Drzewostan ten w dużej mierze zdominowany jest przez trzy gatunki - jesion wyniosły, grab zwyczajny oraz lipę drobnolistną. Pozostałe gatunki to m.in. klony, wiązy, dęby, modrzew europejski, buk zwyczajny, wierzba iwa, oraz jarząb pospolity. Okalające Sanok (Olchowce, Posada) od południa i wschodu Góry Słonne są gęsto porośnięte naturalną dla tego rejonu buczyną karpacką.

W okresie lęgowym obszar ten zasiedla kilka par orła przedniego, puszczyka uralskiego, orlika krzykliwego, oraz bocian czarny, bocian biały, bielik, gadożer, orlik grubodzioby, orzełek włochaty, rybołów, jarząbek. Większe zwierzęta drapieżne reprezentują takie gatunki jak lis, bóbr i wydra[6]

Z bezkręgowców w parku miejskim napotkać można liczne cieniolubne chrząszcze rodziny biegaczowatych, w tym z rodzaju Carabus, będące pod ochroną. Liczne gatunki motyli z rodziny rusałkowatych oraz bielinkowatych[7]. Centralna część obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki San, która dzieli Sanok na część wschodnią i zachodnią.

Niektóre monumenty upamiętniające ważne dla miasta rocznice i postaci to drzewa. Pierwszą wzmiankę o Sanoku z 1150, w 850. rocznicę powstania grodu upamiętnia lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos), surmia (Catalpa bignonioides) o imieniu "Jerzy" – Jerzego II Trojdenowicza piastowskiego księcia, który nadał Sanokowi prawa miejskie w 1339, zaś miłorząb (Gingko biloba) "Bartko" – pierwszego zasadźcę. Pomniki drzewa znajdują się w ogrodzie Biblioteki Miejskiej. Do współczesnych wydarzeń nawiązuje Klon pospolity (Acer platanoides) o imieniu "Karl" w odmianie czerwonolistnej, który jest pamiątką dziesięciolecie partnerstwa Sanoka z niemieckim miastem Reinheim – Karl, Hartmann ma na imię burmistrz Reinheim[8].

Information icon.svg Osobny artykuł: Przełom Sanu w Trepczy.
Panorama Sanoka od strony wschodniej. Na pierwszym planie rzeka San. W tle pośrodku dzielnica Śródmieście ze wzniesieniem Góry Parkowej (Park miejski im. Adama Mickiewicza)
Panorama Sanoka od strony wschodniej. Na pierwszym planie rzeka San. W tle pośrodku dzielnica Śródmieście ze wzniesieniem Góry Parkowej (Park miejski im. Adama Mickiewicza)

Historia miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Sanoka.

Toponimika nazwy[edytuj | edytuj kod]

Na tle ruskiego i neutralnego nazewnictwa Sanok jako miano recypientu Sanu, ze względu na swoją strukturę morfologiczną, tj. sufiksalne -ok – podobnie jak Wisłoka, Wisłok nazwy odnoszące się do dopływów Wisły – wyznaczają kierunek hydronimów, ciążących ku terenom zachodniosłowiańskich nadwiślańskich Wiślan[9]. W uzasadnieniu tezy o zachodniosłowiańskim charakterze regionu sanocko-przemyskiego możliwe jest również wykorzystanie i to przede wszystkim miana osi tego regionu – rzeki San, której nazwa w wersji ruskiej Sjan stanowi według Mikołaja Rudnickiego pożyczkę zachodniosłowiańską z przegłoszonym ě wobec prasłowiańskiego Sěnъ[10], jednocześnie sam rdzeń nazwy san byłby prawdopodobnie pochodzenia celtyckiego, etymologicznie oznaczającego rzekę[11][12][13][14][15].

Miasto zostało założone w 1339 r. przez księcia Jerzego. Jak potwierdza przywilej lokacyjny wydany dla kolonistów z Niemiec, Polaków, Węgrów i Rusinów[16] na prawie magdeburskim. Miasto położone było skrzyżowaniu szlaków handlowych na Ruś i Węgry. Stąd pierwotnie występujące nazwy 1150 Sanik[17], Sanok 1434, Schanok 1443, 1491[18], Sanok 1473, Sanok 1518, (1513 - 1525) Sannok, Sanock, Sanok, Schanok, Schąnok , Szanok, Sząnok[19]. Etymologia miasta wydaje się dość trudna, nazwa nasuwa wiele wątpliwości etymologicznych. Występowały tu imiona polskie, ruskie i niemieckie[20].

Etnografia okolic Sanoka[edytuj | edytuj kod]

Obok takich miejscowości jak Bukowsko, Jaśliska, Mrzygłód czy Zarszyn miasto do Operacji Wisła leżało na terenach południowego pograniczna kulturowego poza zasięgiem zwartego osadnictwa polskiego (wyspa językowa) i otoczone było wsiami z dominującą przewagą ludności rusińskiej[21]. Ludność polska posługiwała się dialektem sanockim[22], będącym gwarowym wariantem dialektu małopolskiego[23]. W gwarze tej nie występowało zjawisko mazurzenia[24].

Według historyka Marcina Bielskiego (1551) osiedlanie kolonistów na terenie Dołów jasielsko-sanockich przypisywano już Bolesławowi Chrobremu - "A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią, zwłacza w Spiżu i na Pogórzu, drudzy też kądziel dobrze przędą i przetoż płócien z Pogórza u nas bywa najwięcej"[25]. Ponad trzydzieści lat później, w roku 1582, kronikarz Maciej Stryjkowski napisał, że niemieccy chłopi osadzeni pod Przeworskiem, Przemyślem, Sanokiem, i Jarosławiem są "dobrymi rolnikami"[26]. W połowie XVI wieku północna część ziemi sanockiej kolonizowana była przez osadników z Mazowsza[27] przy udziale starosty Zbigniewa Sienieńskiego.

Osadnicy ruscy i wołoscy, jak świadczą dokumenty pisane, wchodzą masowo na te tereny dopiero w XV wieku. Od średniowiecza góry otaczające Sanok były w całości własnością kilkunastu rodów szlacheckich. Najdawniejszymi rodami byli w tych górach Balowie, Herburtowie, Kmitowie, Fredrowie, Krasiccy, i Stadniccy[28]. Był to zakątek kraju bardzo ubogi, nie było fortun wystarczających ani na "szampana, ani na zamorskie wojaże"[29] W górach karpackich tylko sanockie były okolicą szlachty gniazdowej, ale już góry samborskie należały do królewszczyzn. Kolonizacja na prawie magdeburskim kończyła się na sanockim i przemyskim podgórzu, na samym pograniczu wschodnim i północno-wschodnim sanockiego wsie zakładane były na prawie wołoskim. Występowały tu również liczne "żupy solne", z których Bojkowie rozwozili sól po całej Czerwonej-Rusi[30]. Od drugiej połowy XIX w. rozwijał się tu przemysł naftowy.

Do 1946 r. południowo-wschodnie okolice Sanoka zamieszkane było w większości przez rusińskich Łemków. "Gdzie ich nazywano (1851), albo Sanockimi Góralami, albo też Lemkami, od przysłówka Lem, który używają, a który odpowiada co do znaczenia przysłówkowi "tylko". Właśnie wśród tych Górali Sanockich czyli jak ich zwać chcą Lemków, leży ponad Osławą trzy wioski w niewielkiej odległości od siebie, gdzie w jednej mówią ludzie "Lem" w drugiej "Nem" w trzeciej "Łeż", tem samym tedy prawem można by ich nazywać Lemkami, Memkami, i Łeżkami"[31]. Rozproszone enklawy tej grupy pozostały do dnia dzisiejszego w dorzeczu Osławy m.in. w Mokrem, Szczawnem, Kulasznem, Łupkowie, Rzepedzi, Turzańsku, i Komańczy.

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Ziemia sanocka była terenem osiedlonym przez człowieka już od czasów neolitu (4500-1700 lat p.n.e.). Odnaleziono m.in. czekany brązowe w Uluczu, Stefkowej i Strachocinie oraz inne wyroby z epoki brązu m.in. w Zarszynie, Lesku, Czerteżu, Zagórzu, Bachórzu, Rajskiem i Załużu. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają ślady kultury przeworskiej z II wieku n.e oraz poprzedzającą ją kulturę lateńską, której przedstawicielami na tym terenie byli Celtowie, a następnie wschodniogermańscy Wandalowie. Pod Sanokiem odkopano pierwszy złoty okaz monety celtyckiej na ziemiach polskich. Znalezisko typu Nike z Trepczy, datuje się na drugą ćwierć II w p.n.e.. W miejscowości Prusiek archeolodzy z Krakowa odkryli pierwsze cmentarzysko kultury przeworskiej w Karpatach. Chronologicznie znaleziska prusieckie są zgodne z przekazem Ptolemeusza, mówiącym o przenikaniu pewnych grup Wandalów – Lakringów, Hasdingów i Wiktofalów na południe w tereny dorzecza Cisy. Z Trepczy pochodzą również wczesnośredniowieczne (VIII w. — X w.) cmentarzyska ciałopalne, i kurhanowe.

Królestwo Polskie[edytuj | edytuj kod]

Sanok został założony około X/XI wieku. Najstarsza wzmianka o grodzie w Sanoku pochodzi z roku 1150 i została spisana w ruskim Latopisie Hipackim. W 1340 r. prawem spadkobierstwa posiadł te ziemie Kazimierz III Wielki i włączył do swego Królestwa. Po tym okresie przez następne kilkadziesiąt lat Sanok znajdował się pod opieką Korony węgierskiej oraz urzędujących tu starostów węgierskich.

Wizerunek księcia Jerzego II na monecie "Moneta Russia", 1340

20 stycznia 1339 książę Georgius dei gracia dux et heres Regni Russie Jerzy II z rodu Piastów nadał Sanokowi oraz zamieszkałym tu Niemcom, Polakom, Węgrom i Rusinom przywilej lokacyjny[16] na prawie magdeburskim. Zasadźcą, oraz pierwszym wójtem został zaufany księcia – Bartek z Sandomierza. Wśród świadków tego wydarzenia figurują przybyli do Sanoka m.in. Adalbertus, wójt z Bochni (jeden z sędziów procesu warszawskiego), Johannis dicti Latta, Johannis Brunonis, Leonis de Sywicz oraz Bartłomiej, wójt z Warszawy[32]. Organizację kościoła łacińskiego na ziemi przemyskiej i sanockiej, podporządkowanego poprzednio bezpośrednio papieżowi, przeprowadza następnie franciszkanin Eryk z Winsen. 2 maja 1417 w Sanoku odbył się w kościele franciszkańskim ślub Jagiełły z jego trzecią żoną Elżbietą Granowską.

Zamek Królewski po przebudowie

Na sanockim zamku, po śmierci Władysława Jagiełły, wiele lat zamieszkiwała jego czwarta żona, królowa Zofia Holszańska, zwana Sońką. W latach 1555-1556 w zamku w Sanoku mieszkała królowa węgierska Izabela. O zasługach królowej Bony dla miasta świadczy włączenie herbu Sforza (wąż połykający Saracena) do herbu miasta. Okres od połowy XIV do połowy XVI wieku uchodzi za najpomyślniejszy w dziejach miasta. Od końca XVI wieku rozpoczął się powolny upadek Sanoka. Wpłynęły na to liczne pożary, z których największy zniszczył miasto niemal doszczętnie – ocalał tylko kościół franciszkanów, 5 domów i górne przedmieście.

Information icon.svg Osobny artykuł: Herb Sanoka.

Galicja[edytuj | edytuj kod]

W roku 1772 Sanok oraz ziemia sanocka weszły po pierwszym rozbiorze w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Ponieważ miasto było zniszczone a sanocki ratusz spalony, władze administracyjne przeniosły siedzibę powiatu do zamku w Lesku. Od tego też roku miasto należało do cyrkułu leskiego, a następnie sanockiego.

Po reformie administracyjnej w roku 1864 miasto było siedzibą starostwa i powiatu sądowego w kraju Galicja. W roku 1883 miasto liczyło 5181 mieszkańców. W roku 1853 miasto odwiedził cesarz Franciszek Józef I, a w roku 1915 następca tronu i przyszły cesarz austriacki Karol I.

20 listopada 1888 roku powstało Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Sanoku.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

W 1939 Sanok liczył ok. 18 tys. mieszkańców, z czego ok. 7,5 tys. (ok. 40% populacji) podczas okupacji niemieckiej straciło życie (w większości Żydów). W 1939 w Sanoku mieszkało około 5,4 tys. Żydów, co stanowiło w przybliżeniu 30% ogółu mieszkańców. Żydzi zajmowali się nie tylko handlem (74% kupców było narodowości żydowskiej), ale również działalnością przemysłową (90% przemysłowców różnych branż było Żydami). Na 30 kancelarii adwokackich 18 było żydowskich. Na 43 praktykujących lekarzy 22 było również Żydami.W 1929 w Sanoku powstał oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Do 25 marca 1930 w Sanoku znajdowała się siedziba Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej, któremu podlegały komisariaty i placówki nadzorujące południową granicę Rzeczypospolitej w woj.krakowskim,lwowskim i stanisławowskim.

W 1936 odbył się w Sanoku "Zjazd Górski" ,na którym zaprezentowały się regionalne grupy góralskie zamieszkujące Karpaty od Cieszyna po granicę z Rumunią. W trakcie tego Zjazdu zainicjowano powstanie Związku Ziem Górskich[33]. W latach 1938-1944 Sanok był siedzibą apostolskiego administratora Łemkowszczyzny Ołeksandera Małynowśkiego.

Dawne Koszary wojskowe (ul. Adama Mickiewicza 23) (XIX w.) następnie 2 Pułk Strzelców Podhalańskich obecnie Oddział Straży Granicznej w Sanoku

W garnizonie Sanok stacjonował 2 Pułk Strzelców Podhalańskich wchodzący w skład 22 Dywizji Piechoty Górskiej. Rozkazem Komendanta Straży Granicznej z 16 stycznia 1939 w Sanoku utworzono Komendę Obwodu Straży Granicznej wchodzącej w skład Wschodnio-Małopolskiego Okręgu Straży Granicznej we Lwowie, której podlegały Komisariaty w Dwerniku, Cisnej, Komańczy i Posadzie Jaśliskiej.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Pod Sanokiem walki obronne z nacierającymi wojskami niemieckimi toczyła 3 Brygada Górska dowodzona przez płk. Jana Kotowicza wchodząca w skład grupy operacyjnej gen. bryg. Kazimierza Orlika-Łukoskiego. W dniu 9 września 1939 r. z Sanoka przez Lesko do Ustrzyk wycofywali się żołnierze Batalionu Obrony Narodowej Sanok (dowódca batalionu kpt. Tadeusz Kuniewski) i toczyli walki w celu opóźnienia marszu Niemców na wschód.

Od 26 października 1939, dystrykt krakowski, powiat sanocki (Landkreis Sanok), któremu podlegały komisariaty wiejskie w Sanoku, Brzozowie i Baligrodzie Przez Sanok na rzece San ustalona została do czerwca 1941 granica międzypaństwowa niemiecko-sowiecka. Prawobrzeżna strona Sanoka oraz część powiatu sanockiego dostały się w okresie 1939-1941 pod okupację sowiecką.

W okresie II wojny światowej w Sanoku mieściła się Komenda Obwodu AK o kryptonimie OP-23, podzielona na 10 placówek. W Placówce Sanockiej dowodzili Placówki: od II 1943 – IX 1943 Władysław Pruchniak ps. „Sęp”, "Ireneusz”, „Felek”, IX 1943 – 1944 Paweł Dziuban ps. „Dziedzic”.

3 sierpnia 1944 Sanok został zdobyty przez Armię Czerwoną[34].

PRL[edytuj | edytuj kod]

Po zdobyciu Sanoka z rejonu na zachód od miasta ruszyła na południe ofensywa wojsk sowieckich zwana Operacją dukielsko-preszowską. Opuszczony przez Niemców obszar przechodził pod wojskowe zarządy Armii Czerwonej tzw. "wojennyje komanda". Uczestniczący w walkach z Niemcami żołnierze Armii Krajowej byli natychmiast rozbrajani i aresztowani.

W połowie 1945 roku nasilił się terror władzy komunistycznej wobec miejscowej ludności. Odpowiedzią na niego było pojawienie się partyzantki antykomunistycznej reprezentowanej przez Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ "Zuch" mjr Antoniego Żubryda. Partyzanci podjęli walkę z komunistycznym aparatem represji tj. z NKWD, UB, KBW oraz z Milicją Obywatelską. Komuniści w odpowiedzi zastosowali praktykowane niedawno przez hitlerowców metody represji: egzekucje publiczne. 24 maja 1946 roku na stadionie miejskim w Sanoku, w obecności przymusowo spędzonej tam dziatwy szkolnej straceni zostali: szer. Władysław Kudlik oraz szer. Władysław Skwarc[35]. 4 lipca powieszono na sanockim rynku chor. Henryka Książka (wszyscy trzej z batalionu majora Żubryda)[36]. Egzekucja ta przeszła do historii miasta pod nazwą Trzech straconych (w nawiązaniu do zabitych przez rosyjskie wojsko demonstrantów w Warszawie w 1861 znanych jako Pięciu poległych).

Biurowiec Sanockiej Fabryki Autobusów Autosan

Lata powojenne to równocześnie okres odbudowy ze zniszczeń, a następnie rozbudowy zakładów przemysłowych w ramach budowy gospodarki socjalistycznej. Sanoccy potentaci: Sanocka Fabryka Autobusów "Autosan" i Zakłady Przemysłu Gumowego "Stomil" zatrudniający tysiące pracowników wpłynęli w ostatnich dziesięcioleciach na znaczny rozwój miasta. Wokół starej części Sanoka powstały nowe osiedla mieszkaniowe, liczba mieszkańców wzrosła do ponad 22 tys. na początku lat 70. XX w.

1 listopada 1972 r. na mocy rozporządzenia Rady Ministrów połączone powiaty: ustrzycki, leski oraz większość sanockiego w jeden powiat bieszczadzki[37] – tworząc największy powiat w Polsce. Siedzibą nowego powiatu pomimo protestów Ustrzyk Dolnych i Sanoka stało się Lesko. Miasto Sanok stało się oddzielnym powiatem miejskim; do Sanoka przyłączono kilka miejscowości na południu: Zahutyń, Dolinę, Zasław, Zagórz oraz Wielopole. Sanok stał się największym obszarowo miastem w całej swej 700-letniej historii. "Wielki Sanok" przetrwał zaledwie pięć lat, jego istnienie zlikwidowała kolejna reforma administracyjna w 1975 r oraz nadanie praw miejskich Zagórzowi w 1977 r.

Od 1983 Sanok jest siedzibą władyki prawosławnej eparchii przemysko-nowosądeckiej.

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy budynek biblioteki miejskiej i pomnik Grzegorza z Sanoka
Plac Harcerski, Pomnik Wdzięczności i Park miejski im. Adama Mickiewicza
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Architektura w Sanoku.
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Kultura w Sanoku.

Zabytki i budynki[edytuj | edytuj kod]

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Place, parki[edytuj | edytuj kod]

Muzea, galerie i atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Historyczne – istnieje od 1934 roku. z największą w Europie kolekcją ponad 700 ikon z XV-XIX wieku oraz z wystawą twórczości Zdzisława Beksińskiego.
  • Muzeum Budownictwa Ludowego (skansen) – założone w 1958 roku, największy w Polsce, jeden z największych w Europie obiekt tego typu, wyjątkową atrakcję skansenu stanowi ekspozycja malarstwa cerkiewnego (XVI-XIX w.) oraz architektura sakralna. Sanockie Muzeum Budownictwa Ludowego oraz Muzeum Historyczne rekomendowane są przez Encyklopedię Larousse'a.
  • BWA Galeria Sanocka – powstała w maju 2006 roku, instytucja miejska, niekomercyjna.
  • Galeria PWSZ – w galerii można zobaczyć dzieła studentów PWSZ w Sanoku, którzy kształcą się w Instytucie Edukacji Artystycznej.

Festiwale i przeglądy[edytuj | edytuj kod]

Współcześni artyści sanoccy[edytuj | edytuj kod]

  • Arkadiusz Andrejkow - malarz, graffiti
  • Tomek Mistak - malarz
  • Jan Szczepan Szczepkowski - malarz
  • Sylwester Stabryła - malarz
  • Zdzisław Twardowski – malarz
  • Renata Filipczak – rzeźba
  • Justyna Kurkarewicz – rzeźba
  • Anna Pilszak – malarstwo
  • Janusz Szuber – pisarz, poeta
  • Bartłomiej Rychter – pisarz
  • Halina Halszka Więcek – pisarka, poetka
  • Adam Przybysz – rzeźba,
  • Piotr Kolano – malarstwo, grafika
  • Władysław Szulc – malarz i fotograf
  • Barbara Bandurka – malarstwo
  • Janusz Podkul – choreograf
  • Włodzimierz Marczak – pisarz
  • Jacek Mączka – poeta
  • Artur Olechniewicz – malarz, pisarz
  • Jan Szelc – poeta
  • Ryszard Kulman – poeta
  • Janusz Gołda – pisarz
  • Zdzisław Beksiński - malarz

Domy kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Sanocki Dom Kultury
  • Młodzieżowy Dom Kultury
  • Osiedlowy Dom Kultury "Gagatek"
  • Osiedlowy Dom Kultury "Puchatek"
  • Dom Kultury "Caritas"

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Biblioteka Miejska im. Grzegorza z Sanoka
    • Filia nr 1 (Dąbrówka)
    • Filia nr 2 (Posada)
    • Filia nr 3 (Wójtostwo)
    • Filia nr 4 (Olchowce)
  • Biblioteka PWSZ
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Muzeum Historycznego w Sanoku
  • Biblioteka Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Odniesienia w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Sanokiem[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Sanokiem.

Należy wspomnieć o takich artystach jak: Jan Gniewosz (poł. XIX w.), Józef Sitarz, Leona Getz i Władysław Lisowski (okres międzywojenny) oraz Roman Tarkowski, Anna i Tadeusz Turkowscy, Marian Kruczek, Kalman Segal, Zdzisław Beksiński, Władysław Szulc, Barbara Bandurka, Halina Halszka Więcek, Jerzy Wojtowicz, Anna Pilszak, a także licznych intelektualistach, reprezentujących różne dziedziny nauki: Julianie Krzyżanowskim, braciach Vetulanich, rodzinie Zaleskich czy Adamie Fastnachcie.

Od 1867 roku władze miasta przyznają tytuł Honorowego Obywatelstwa Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka, które otrzymują osoby szczególnie zasłużony dla Sanoka oraz wybitne osobistości. Dotychczas tytuł wręczono 34 osobom.

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Honorowi Obywatele Sanoka.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Panorama Sanoka w tle Góra Parkowa
Rok 1883 1910 1939 2000
Liczba mieszkańców 5181 13 000 15 600 41 401

Dane z 30 czerwca 2004[38]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 39 663 100 20 722 52,2 18 941 47,8
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1039,7 543,2 496,5

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Budżet miasta[edytuj | edytuj kod]

Budżet miasta Sanoka
1. 2008 83.3 mln. zł
2. 2009 88.0 mln. zł
3. 2010 83.6 mln. zł
4. 2011 117.5 mln. zł

Dzielnice Sanoka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Dzielnice i osiedla Sanoka.

W granicach miasta znajdują się następujące osiedla: Jana Pawła II, Sierakowskiego, Sadowa, Kiczury, Biała Góra, Okołowiczówka, Kościuszki, Robotnicza, Podgaje, Szklana Góra, Porcelana, Jerozolima, Zawadka, Jana III Sobieskiego, Olchowce, Czerwony Pagórek, Nad Stawami, Wyspiańskiego, Zawiszy.

Rada miasta[edytuj | edytuj kod]

Organem stanowiącym jest Rada Miasta, składająca się z 21 radnych, wybieranych w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję. Na czele rady stoi przewodniczący, a zastępują go dwaj wiceprzewodniczący.

Ratusz miejski – siedziba Urzędu Miasta, Rady Miasta, Rady Powiatu i Burmistrza Miasta Sanoka
Wojciech Blecharczyk – Burmistrz Miasta Sanoka od 2002 roku

Skład Rady Miejskiej VI kadencji (2010-2014) ustalony w wyniku wyborów samorządowych w 2010:

Z listy Komitet Wyborców Wojciecha Blecharczyka – Dla Sanoka: Mariusz Chytła, Teresa Lisowska, Maria Oberc, Maciej Bluj, Jan Oklejewicz, Piotr Lewandowski, Jan Biega, Józef Krynicki
Z listy KW Stowarzyszenie „Zjednoczeni Samorządowcy Ziemi Sanockiej”: Zbigniew Daszyk, Ryszard Bętkowski, Roman Babiak
Z listy KW Prawo i Sprawiedliwość: Henryka Tymoczko, Andrzej Chrobak, Wojciech Pruchnicki
Z listy KW Platforma Obywatelska: Maciej Drwięga, Łukasz Woźniczak, Kazimierz Drwięga
Z listy KW Towarzystwa Przyjaciół Sanoka i Ziemi Sanockiej: Robert Najsarek, Wojciech Wydrzyński
Z listy KW Samorządu Ziemi Sanockiej: Adam Ryniak, Tomasz Dańczyszyn

Burmistrzowie miasta[edytuj | edytuj kod]

Na czele miasta stoi burmistrz, od 2002 roku wybierany w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję, jest on również organem wykonawczym miasta. Obecnie burmistrzem jest Wojciech Blecharczyk (KKW Wojciecha Blecharczyka – Dla Sanoka, Sojusz Lewicy Demokratycznej).

Wybory parlamentarne[edytuj | edytuj kod]

W wyborach w roku 2011 w Sanoku wygrała Platforma Obywatelska, wyprzedzając podobnie jak w roku 2007[39] Prawo i Sprawiedliwość[40].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Obiekty edukacyjne w Sanoku.

Przedszkola

  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 1
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 2 im. Jana Pawła II
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 3
  • Publiczne Przedszkole Samorządowe nr 4

Szkoły podstawowe

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. gen. B. Prugara-Ketlinga
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. św. Kingi w Sanoku
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Tadeusza Kościuszki
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Zdzisława Peszkowskiego
  • Szkoła Podstawowa nr 5
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa nr 7

Gimnazja

Szkoły policealne

  • Podkarpacka Szkoła Przedsiębiorczości
  • Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 1
  • Szkoła Policealna dla Dorosłych nr 3
  • Zespół Szkół Medycznych im. Anny Jenke

Szkoły wyższe

Inne

  • Podkarpacka Szkoła Przedsiębiorczości
  • Policealne Studium w Sanoku Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Rzeszowie
  • Centrum Doskonalenia Nauczycieli
  • Technikum na podbudowie ZSZ
  • Centrum Kształcenia Praktycznego
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I i II st. im. Wandy Kossakowej
  • Szkoła Muzyczna imienia Mikołaja Witalisa
  • Uniwersytet III Wieku im. Jana Grodka

Szkoły ponadgimnazjalne

    • III Liceum Ogólnokształcące
    • II Liceum Profilowane
    • Technikum nr 2
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 2
Zespół Szkół nr 3 im. Walentego Lipińskiego i Mateusza Beksińskiego
  • Zespół Szkół nr 3 im. Walentego Lipińskiego i Mateusza Beksińskiego (b. Zespół Szkół Technicznych)
    • V Liceum Ogólnokształcące
    • III Liceum profilowane
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 3
    • Szkoła Policealna Zaoczna
    • Technikum nr 3
  • Zespół Szkół nr 4 im. Kazimierza Wielkiego (b. Zespół Szkół Budowlanych)
    • VI Liceum Ogólnokształcące
    • Technikum nr 4
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 4
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 6
    • Technikum Uzupełniające dla Dorosłych
  • IV Liceum Profilowane
  • Zespół Szkół nr 5 im. Ignacego Łukasiewicza (b. Zespół Szkół Zawodowych)
    • V Liceum Profilowane
    • Technikum nr 5
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5
    • Liceum Ogólnokształcące uzupełniające dla dorosłych

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Kompleks MOSiR, po prawej lodowisko Arena Sanok
Tor łyżwiarski Błonie, jeden z czterech tego typu obiektów w Polsce
Hokeiści Ciarko PBS Bank Sanok świętujący zdobycie Mistrzostwa Polski (14.03.2012)
Piłkarze Stali Sanok (21.08.2010)
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Sanoku.

Głównym podmiotem odpowiedzialnym za sport i rekreację w mieście jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR)[42], założony w 1965 roku. Pod jego egidą funkcjonuje tor łyżwiarski Błonie (otwarty w 1980) oraz hala widowiskowo-sportowa z lodowiskiem Arena Sanok (otwarta w 2006), spełniająca wymogi do organizowania mistrzostw Europy czy świata w wielu dyscyplinach sportowych. Obiekt jest jedną z najnowocześniejszych hal sportowych w Polsce. Może pomieścić do 5000 osób (miejsc siedzących ok. 3000). Hala jest również wyposażona w scenę do organizowania koncertów.

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

W Sanoku działają kluby sportowe. Najstarszym jest Sanoczanka Sanok, założony w 1935 roku, obecnie nieistniejący (jego tradycje kontynuuje drużyna PBS Bank Sanoczanka Sanok. Najbardziej utytułowany jest Ciarko PBS Bank Sanok (hokej na lodzie, założony pierwotnie w 1958, w przeszłości działający pod nazwami Stal, STS, SKH, KH, Ciarko KH), występujący w polskiej najwyższej klasie rozgrywkowej (PLH), dwukrotny zdobywca Pucharu Polski z 2010 i 2011 oraz Mistrzostwa Polski z 2012. Drugim klubem jest Stal Sanok (piłka nożna, założony w 1946, prekursor zepsołu hokejowego), którego drużyna stała się sławna w polskim sporcie z wyeliminowania Legii Warszawa z Pucharu Polski w 2006 roku oraz m.in. Widzewa Łódź z edycji Pucharu Polski w 2008 roku. Popularne jest także łyżwiarstwo szybkie, gdzie istnieją kluby SKŁ Górnik i TS Zryw.

Sportowcy pochodzący z Sanoka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Sportowcy związani z Sanokiem.

Najbardziej znanymi sportowcami pochodzącymi z Sanoka są m.in. panczeniści Katarzyna Bachleda-Curuś (dwukrotna medalistka zimowych igrzysk olimpijskich w biegu drużynowym) i Maciej Biega (olimpijczyk z Vancouver), hokeiści Piotr Milan, Marcin Ćwikła, Tomasz Demkowicz, Maciej Mermer i Michał Radwański (czterej ostatni – reprezentanci Polski), piłkarz i obecnie trener piłkarski Orest Lenczyk, biathlonista Łukasz Szczurek (urodzony w Sanoku, lecz wychowywał się w Iwoniczu-Zdroju, dwukrotny olimpijczyk) i kolarz górski Marcin Karczyński (olimpijczyk z Aten).

Rozrywka i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Sanockie Błonie stanowią tereny zielone rozciągające się od Obwodnicy Północnej do rzeki San. W okresie letnim są istotnym miejscem rekreacji i wypoczynku dla okolicznych mieszkańców. Organizowane są tu miejskie imprezy masowe, koncerty. Na błoniach znajdują się boiska do piłki nożnej, koszykówki, stoły do tenisa stołowego itp.

Komunikacja w Sanoku[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Transport w Sanoku.
  • PKS Sanok – główny dworzec autobusowy mieści się przy ul. Lipińskiego w sąsiedztwie dworca PKP. Głównym przewoźnikiem jest przedsiębiorstwo Veolia Transport Bieszczady.
  • PKP Sanok – w mieście znajdują sie trzy dworce kolejowe: Sanok Główny przy ul. Dworcowej, Sanok Miasto przy ul. Sienkiewicza i Sanok Dąbrówka przy ul. Okulickiego.
  • MKS Sanok – Miejska Komunikacja Samochodowa do 31.08.2012r. obsługiwała 31 linii miejskich (0, 0bis, 1, 1a, 2, 3, 3a, 4, 5, 5b, 5z, 5bis, 6, 7, 7a, 7s, 8, 8a, 9, 10, 10a, 12, 13, 13a, 14, 14a, 15, 17, 17a, 29, 29a, 38). Od 01.09.2012r. istnieje już tylko 7 linii (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7).
  • TAXI – w Sanoku działa kilka firm taksówkarskich, główny przystanek znajduje się na placu św. Michała.
  • W mieście działa też kilkanaście prywatnych przewoźników obsługujących linie międzymiastowe.

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe i wojewódzkie
Drogi krajowe pod zarządem Generalnej Dyrekcji Dróg i Autostrad

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W Sanoku znajdują się dwa lądowiska dla śmigłowców SP ZOZ Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Lądowisko Sanok-Baza usytuowane jest na Białej Górze na prawym brzegu Sanu. Śmigłowce sanockiego LPR obsługują całe województwo podkarpackie, głównie Bieszczady, zapewniając szybką pomoc mieszkańcom województwa i turystom odwiedzającym ten region. Dysponuje śmigłowcem Eurocopter EC135, który w połowie sierpnia 2010 zastąpił wysłużonego Mi-2[46]. Lądowisko zostało gruntownie przebudowane i od maja 2012 roku można na nim wykonywać loty całodobowe. Drugie lądowisko Sanok-Szpital dla helikopterów znajduje się przy Szpitalu Specjalistycznym w bezpośrednim sąsiedztwie Szpitalnego Oddziału Ratunkowego, które również może przyjmować śmigłowce zarówno w dzień jak i nocą dzięki zainstalowaniu najnowocześniejszego oświetlenia naprowadzającego na obu lądowiskach. Niejednokrotnie ratownicy sanockiego LPR współpracują w czasie akcji ratowniczych z Grupą Bieszczadzką GOPR.

Najbliższe lotnisko pasażerskie Rzeszów-Jasionka obsługujące połączenia krajowe i zagraniczne oddalone jest o 80km.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Przedsiębiorstwa w Sanoku.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Plac Miast Partnerskich z obiektami upamiętniającymi współpracę międzynarodową

(Na podstawie materiałów źródłowych:[47][48])

Miasta i gminy partnerskie:

        Miasto            Państwo        Liczba ludności    
Białogród nad Dniestrem Ukraina  Ukraina 51 000
Cestas Francja  Francja (UE) 16 768
Fürstenwalde/Spree Niemcy  Niemcy (UE) 33 343
Kamieniec Podolski Ukraina  Ukraina 102 200
Gyöngyös Węgry  Węgry (UE) 33 013
Humenné Słowacja  Słowacja (UE) 35 008
Östersund Szwecja  Szwecja (UE) 43 130
Reinheim Niemcy  Niemcy (UE) 17 720

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.
  2. Geoportal
  3. Organy Samorządowe Miasta Sanoka posługują się nazwą: „Rada Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka”; „Burmistrz Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka” [w:] Uchwała Rady Miejskiej Nr IV/21/90 z dn. 27.07.1990r.
  4. Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Bukowsko. Bukowsko. Kwiecień 2005. Urząd Gminy Bukowsko. str. 5-7 [1]
  5. Wojciech Blecharczyk. Walory przyrodnicze obszaru powiatu sanockiego. Rocznik sanocki. 2001. str. 272-279.
  6. Ministerstwo Środowiska. Polskie obszary Natura 2000. 2009-11-05 http://natura2000.gdos.gov.pl/ [2]
  7. [3] Park miejski w Sanoku. Zielone Karpaty. Piotr Kutiak. 2009
  8. Waldemar Bałada. Sanok. Zielone pomniki. Gazeta Wyborcza. Turystyka. 2008.11.17
  9. Władysław Makarski Stosunki etniczno-językowe regionu krośnieńsko-sanockiego. 2007. Późne Średniowiecze w Karpatach polskich. s. 43
  10. Mikołaj Rudnicki. Prasłowiańszczyzna. t.I, s. 210.
  11. "celtyckie nazwy rzek, głównie dopływów Wisły, jak Raba, Ropa, San i inne " [w:] Światowit. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. Państwowe Wydawn. Naukowe. 1962. 254.; "[...] cytowane w literaturze, a więc: San, Raba, Ropa oraz braha albo bryja, sługa, hak, szczęka (patrz prace Mikołaja Rudnickiego, Jan Rozwadowskiego. Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły. 2. – Studia nad rzek słowiańskich, I. Rozprawa. PAU. XLIII; przypisy tamże)" [w:] Janina Rosen-Przeworska. Tradycje celtyckie w obrzędowości Protosłowian. Ossolineum. 1964. str. 117.; " Pierwiastek celtycki sań, sen, od którego wywodzi się nazwa rzeki San (tak samo jak i Sekwany)" [w:] Kultura. Instytut Literacki (Paris, France). 1987. str. 175.; "[...] na linii na wschód po rzekę San, i dalej wznosząc łańcuch imponujących fortec położonych na wzgórzach. [...] W okolicach Krakowa celtyckie nazwy miejscowości i rzek – takie jak Tyniec czy Soła [...]" [w:] Norman Davies, Elżbieta Tabakowska. Boże igrzysko. Znak. 1989. str. 77; "[...]San (lateinische Graphie wie bei Sandomierz, Santok usw.). Vgl. altind. sindhu- "Fluß", den irischen GN Shannon und den Maizzufluß Sinn" [w:] Irena Kwilecka. Etnolingwistyczne i kulturowe związki Słowian z Germanami. Instytut Słowianoznawstwa PAN. 1987. ISBN 83-04-02472-1 str. 64.
  12. "Puisqu'il est impossible de les enumerer tous citons moins: Brda, Brenna, Bzura, Drwęca, Mroga, Nida, Raba, San, etc. Bzura selon Jan Rozwadowski correspond avec Brigulos, Drwęca aves Druentia, Durance, Nida avec Nidder, Raba avec Raab, San avec Sadne et Sein." [in:] Ethnologia Polona. Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk). 1981. p. 49.
  13. "An adouci en san, eau, rivière; stach, sinueux, qui tourne. Allusion au cours sinueux de la Charente". op. cit. Antiq. de France. [in:] Revue des ëtudes historiques. Société des études historiques. 1835. p.242.; Senne, nom propre de rivière. – Scène, ». L liou on l'on joue. — Seine, sf, sorte de «lot. 17. Cen», sm, impôt. — San, np Sen», sm, jugement [...]". [in:] Dictionnaire de pédagogie et d'instruction primaire. Ferdinand Edouard Buisson. 1883. p. 980.
  14. "Le terme sawn « cleft, gully » est rapproché du breton san, saon s.f. « aqueduct, san-dour »." Études celtiques. Société d'Éditions "Les Belles Lettres", 1985 p. 337.
  15. "La racine san est à la base des patronymes : Sangnier, Sagne, Sagnolle, Lassassaigne et Delassassaigne dont un ancentre a habitè près d'un marais." [in:] Paul Bailly. Toponymie en Seine-et-Marne: noms de lieux. Editions Amatteis, 1989. p. 77.
  16. 16,0 16,1 "... ommen hominem iudicandum sive sit Theuthonicum, polonus, ungarus et Ruthenus cuiuscunque condicionis et sexus fuerit homo sive status indistrietu confinioque eidem Civitati Sanak assignato ..." [w:] Codex diplomaticus Poloniae quo continentur privilegia regum Poloniae. Przywilej miejski dla Sanoka [w: Biblioteka cyfrowa AGAD, Nr 7226.]
  17. Rospond. Słownik etymologiczny miast i gmin. 1986
  18. Malec. Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski
  19. Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, Tomy 4-5, Polska Akademia Umiejętności, Komisja do Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce
  20. "Z przybyszów obcych najliczniejsi nosili nazwiska niemieckie, przeważnie zresztą nie byli to rdzenni Niemcy, ale mniej czy więcej zniemczeni Ślązacy. [...] Inaczej jednak było w Sanoku. Według obliczeń polskiego uczonego, który siłę niemczyzny na Rusi Czerwonej na ogół niewątpliwie przeceniał, Niemców w Sanoku było około 30%, według historyka niemieckiego — 50%. Oczywiście obliczenia te odnoszą się do mieszczan. [...] Ziemia sanocka (jak to wykazali uczeni polscy) przedstawiała mozaikę narodowościową, gdzie obok Polaków i Rusinów spotykało się Niemców, Węgrów i Czechów; wszystkie te narodowości miały reprezentantów w różnych stanach. [w:] Marian Friedberg. Kultura polska a niemiecka: elementy rodzime a wpływy niemieckie w ustroju i kulturze Polski średniowiecznej, t. I. str. 313, wyd. Instytut Zachodni, 1946; Przemysław Dąbkowski Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu, Lwów; Janusz Rieger, Imiennictwo ludności wiejskiej w ziemi sanockiej i przemyskiej w XV w., Wrocław 1977, s. 29—33.; "W ziemi sanockiej b. niemieckie, według tychże danych, byty nie tylko Krosno, ale też Brzozów, gdy w Sanoku istniała równowaga obu narodowości. " [w:] Roczniki historyczne: Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Wojciechowski, Poznánskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, t. 12-13, 1936
  21. "[...] Lobentanz-Nowotaniec i wiele innych, jak wreszcie i spora ilość nazwisk niemieckich spotykana w wioskach noszących dziś nazwy polskie. Śladem tego osadnictwa są wyspy polskie wśród elementu ruskiego, których część była polska od początku np. Niebieszczany, część zaś pochodziła ze spolonizowanych osad niemieckich Poraż, Nowotaniec i szereg innych [...]" [w:] Roman Reinfuss, Jan Piotr Dekowski, Olga Gajkowa. Prace i materiały etnograficzne. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1948. str. 121-122., op. cit. Władysław Sarna. Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym. 1898. (reprint) ISBN: 83-87282-21-9, rok: 2004
  22. "W dialekcie małopolskim występują wg Pola – trzy "odcienie": sandomierski, lubelski, i czerwono-ruski (sanocki). Ów dialekt autor rozprawki uważa za najbardziej urozmaicony ..." [w:] Uniwersytet Wrocławski. Kształcenie językowe, t.1-4, s. 67;"na północ od Łemkowszczyzny, na południowo-zachodnim skraju gwar nadsańskich" [w:] Slavia Orientalis. t.14, 1965. s. 247.
  23. "W dialekcie sanockim spotyka się wymowę z "n" podwójnym, a więc "Góry Słonne", jak w innych przymiotnikach, wymawianych tutaj: "szklanny", a nawet "drzewianny". [w:] Towarzystwo Literackie imienia Adama Mickiewicza, Instytut Badań Literackich PAN. Pamiętnik literacki, t. 95., nr 1-2, 2004. s. 106
  24. "Nie mazurzy Wielkopolska, Kujawy, ziemia chełmińska i dobrzyńska, całe Pomorze, Warmia oraz wschodnie skrawki polskiego terytorium językowego: Suwalskie, Podlasie, wsie nad górnym Wieprzem aż po Bug, wsie między Wisłokiem i Sanem. Nie mazurzy też południowy Śląsk, poczynając od linii Strzelce Wielkie - Chrapkowice" [w:] Gramatyka historyczna języka polskiego. Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk. 1981 s. 146
  25. Władysław Sarna. Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym. Przemyśl. 1898. str. 26.
  26. Maciej Stryjkowski. "Kronika polska, litewska, etc." 1582. Zbiór dziejopisów polskich. t.II. Warszawa. 1766. str. 399
  27. "Po dziś dzień ludność między Rabą a lewym brzegiem Sanu nosi nazwę Mazurów, a w aktach nadawczych od XIII wieku począwszy, często napotykamy "Mazowszan", "Mazowitów", "Mazurów" jako osadników." [w:] Wewnętrzne dzieje Polski. 1908 Kazimierz Rakowski.; "Lud między Rabą a Sanem zowie się Mazurami, jako potomkowie osadników z Mazowsza" [w:] Lud polski: 1926 s. 17
  28. Zygmunt Kaczkowski. Murdelio. 1853. s. 80
  29. Lucjan Hipolit Siemieński. Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848-1858. 1859. str. 180
  30. Wacław Aleksander Maciejowski. Historya prawodawstw słowiańskich, 1859. t. 3, s. 356
  31. Wincenty Pol. Rzut oka na północne stoki Karpat. Kraków. 1851 str. 127
  32. Ateneum wileńskie, 1923. t. 1, nr 3-8. str. 63
  33. "Po Święcie Gór w Zakopanem w 1935, na następnym Święcie Gór w 1936, w Sanoku powstał Związek Ziem Górskich (12 listopada 1936)." [w:] Studium Turyzmu Uniwersytetu Jagiellońskiego: 1936-1939. Nakładem UJ, 1992. str. 16.
  34. ВОВ-60 – Сводки
  35. Waldemar Paruch, Stefan Pastuszka, Romuald Turkowski. Dzieje i przyszłość polskiego ruchu ludowego, 2002. t. 2, str. 82
  36. [w:] Józefa Huchlowa. Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość" w dokumentach, 2000. t. 6, część 2. str. 826
  37. Dz. U. z 1972 r. Nr 43, poz. 273
  38. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  39. "Frekwencja była nieco lepsza od średniej podkarpackiej i wyniosła 51,6%. Laur zwycięstwa przypadł PO (dwa lata temu (2005) w Sanoku zwyciężł PiS), która zdobyła 40,8% głosów." [w:] Tygodnik Sanocki. nr 43, 26 października 2009
  40. www.sanok24, 11 października 2011
  41. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 25 maja 2014.
  42. Oficjalna strona: http://www.mosir.sanok.pl
  43. Sanocki Orlik już otwarty! (pol.). sanok24.pl. [dostęp 2008-12-05].
  44. Kolejne boisko "Orlik" oddane (pol.). esanok.pl. [dostęp 2010-05-10].
  45. 100 orlik w województwie podkarpackim (ZDJĘCIA) | Esanok.pl
  46. Eurocopter – nowy śmigłowiec dla Lotniczego Pogotowia Ratunkowego w Sanoku (pol.). nowiny24.pl. [dostęp 2010-08-02].
  47. Miasta Partnerskie Sanoka (pol.). sanok.pl. [dostęp 2013-01-30].
  48. Nowy partner Sanoka (pol.). sanok.pl. [dostęp 2013-01-30].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]