Sarin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy związku chemicznego. Zobacz też: inne znaczenie tego słowa.
Sarin
Sarin Sarin
Nazewnictwo
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C4H10FO2P
Inne wzory O=P(CH3)(F)(OC3H7)
Masa molowa 140,09 g/mol
Wygląd bezbarwna ciecz[2]
Identyfikacja
Numer CAS 107-44-8 lub 50642-23-4[4]
PubChem 7871[5]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Sarin (fluorometylofosfonian izopropylu) – silnie toksyczny fosforoorganiczny związek chemiczny z grupy fosfonianów, stosowany jako bojowy środek trujący, zaliczany do grupy środków paralityczno-drgawkowych.

Sarin to bezbarwna, bezwonna ciecz, łatwo mieszająca się z wodą i rozpuszczalnikami organicznymi. W temperaturze pokojowej sarin posiada wysoką prężność pary. Wnika do organizmu poprzez drogi oddechowe i skórę. Kilkanaście miligramów sarinu powoduje śmierć po kilku minutach. Okres zdrowienia po zatruciu trwa bardzo długo.

Otrzymywanie[edytuj | edytuj kod]

Sarin został uzyskany w 1939 roku w Niemczech przez Gerharda Schradera i współpracowników podczas poszukiwań nowych insektycydów dla fabryki IG Farben. Nazwa pochodzi od skrótu nazwisk członków zespołu Schradera: Schrader, Ambros, Rüdiger i Van der Linde. Podczas II wojny światowej środek trafił do masowej produkcji na potrzeby armii niemieckiej, nigdy jednak nie został użyty przeciwko aliantom w obawie przed wszczęciem wyniszczającej wojny chemicznej.

Sarin jest drugim związkiem z serii G (od "Germany" – Niemcy, gdzie zostały uzyskane; nazwano je tak po II wojnie światowej). Innymi związkami tej grupy są np. tabun i soman, oznaczane odpowiednio GA i GD.

Sarin można uzyskać w reakcji estryfikacji difluorku metylofosfonowego izopropanolem w obecności izopropyloaminy jako katalizatora zasadowego i substancji zobojętniającej powstający fluorowodór:

Synthesis Sarin 2b.svg

Reakcja ta wykorzystywana jest także w amunicji binarnej do otrzymywania sarinu in situ.

Sposób działania[edytuj | edytuj kod]

Schemat blokowania przepływu impulsu nerwowego przez synapsę (sarin (czerwony), acetylocholinesteraza (żółty), neurotransmiter (niebieski)).

W normalnych warunkach z kolbki synaptycznej uwalniana jest acetylocholina (ACh) (niebieski), zaś receptor dla acetylocholiny obecny jest na błonie następnej komórki nerwowej lub komórki mięśniowej (brązowy). Acetylocholina po wydzieleniu z zakończeń presynaptycznych dyfunduje poprzez szczelinę synaptyczną i wiąże się z receptorami na błonie postsynaptycznej. To powoduje wystąpienie potencjału czynnościowego (AP), lub też indukuje skurcz mięsnia na końcu płytki motorycznej.

W celu zapobieżenia nadmiernej stymulacji i przesyceniu synapsy, acetylocholina jest bardzo szybko (około 14 tys. cząsteczek acetylocholiny w czasie jednej sekundy[6]) rozkładana przez enzym – acetylocholinesterazę (AChE) (żółty) na cholinę i kwas octowy. Sarin (lub inne związki o działaniu paralityczno-drgawkowym) wiąże nieodwracalnie acetylocholinesterazę i uniemożliwia jej rozkładanie acetylocholiny, co prowadzi do przesycenia synapsy.

Działanie gazów serii G może być w pewnym stopniu kontrolowane przez podawanie środków przeciwdrgawkowych, np. diazepamu, atropiny i oksymów np. pralidoksyny, obidoksymu czy też azoksymu.

Objawy zatrucia[edytuj | edytuj kod]

W zatruciu ostrym pierwszymi oznakami jest początkowo zwężenie źrenic, następnie ból gałki ocznej, skurcz oskrzeli połączony z kaszlem i dusznością, ból w klatce piersiowej i ślinienie się. Następnie wymioty, bóle brzucha z biegunką, bezwiedne oddawania moczu i stolca, drżenie mięśni, następnie drgawki i porażenie mięśni. W fazie końcowej ofiara zatrucia zwykle zapada w śpiączkę i dusi się w jej trakcie. Właśnie paraliż mięśni oddechowych i mięśnia sercowego jest zwykle przyczyną zgonu.

Królik używany do testowania szczelności instalacji sarinu, USA, Rocky Mountain, (zdjęcie z 1970)

Użycie[edytuj | edytuj kod]

  • 16 marca 1988 – atak gazowy w Halabdży z użyciem m.in. sarinu. Zginęło ok. 5 tys. osób.
  • 20 marca 1995 – atak w tokijskim metrze przeprowadzony przez członków sekty Najwyższa Prawda, w którym zginęło 12 osób, a ponad 5500 uległo zatruciu i było hospitalizowanych[7][8].
  • W czasie wojny domowej w Syrii obie strony konfliktu wzajemnie oskarżały się o użycie broni chemicznej (wrogowie reżimu syryjskiego sugerują, że również sarinu[9]). Według niepotwierdzonych źródeł opozycyjnych sarin miał zostać użyty przez wojska rządowe 21 sierpnia 2013 roku podczas ataku w Ghucie i spowodować śmierć od kilkuset do 1300 osób[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 D. Hank Ellison: Handbook of Chemical and Biological Warfare Agents. Wyd. 2. Boca Raton: CRC Press, 2008, s. 19. ISBN 9780849314346.
  2. 2,0 2,1 Podręczny słownik chemiczny. Romuald Hassa, Janusz Mrzigod, Janusz Nowakowski (redaktorzy). Wyd. I. Katowice: Videograf II, 2004, s. 353. ISBN 8371832400.
  3. 3,0 3,1 Sarin (ang. • niem.) w bazie IFA GESTIS. Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (IFA).
  4. 4,0 4,1 Donald W. Riegle, Jr., Alfonse M. D'Amato: Material Safety Data Sheet - Lethal Nerve Agent Sarin (GB). U.S. Chemical and Biological Warfare-Related Dual Use Exports to Iraq and their Possible Impact on the Health Consequences of the Gulf War, 1994. [dostęp 2013-05-18].
  5. Sarin – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  6. M. K. Campbell, S. O. Farrel: Biochemistry. Brooks/Cole, Cengage Learning, 2011, s. 154.
  7. Leszek Konopski: Historia broni chemicznej. Warszawa: Bellona, 2009, s. 194. ISBN 9788311116436.
  8. Eric Croddy, Clarisa Perez-Armendariz, John Hart: Broń chemiczna i biologiczna. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 2003, s. 95. ISBN 8320428173.
  9. Izraelski generał: syryjskie wojsko użyło broni chemicznej. Wirtualna Polska. [dostęp 2013-08-22].
  10. Activists report 1,300 are killed in Syria gas attack (ang.). Buenos Aires Herald. [dostęp 2013-08-22].