Scholastyka (filozofia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy filozofii i teologii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Mistrz i uczniowie (1464)

Scholastyka – termin wieloznaczny, oznaczający początkowo naukę uprawianą na średniowiecznych uniwersytetach. Następnie zaczął oznaczać nurty teologiczne i filozoficzne tam uprawiane, a także specyficzną metodę filozofowania (metodę scholastyczną). Od XIII wieku większość średniowiecznej filozofii miała charakter scholastyczny. W czasach renesansu scholastyka uzyskała pejoratywne znaczenie, bliskie sofistyce. Tym mianem oznaczano nadmiernie spekulatywną filozofię zajmującą się wydumanymi problemami.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W początkach średniowiecza słowo scholastyk oznaczało nauczyciela, czy osobę wykształconą[1]. Wraz z rozwojem szkolnictwa wyższego od XI w. powstała również osobna grupa osób stale związana z nauką. Nauka na średniowiecznych uniwersytetach polegała w głównej mierze na lekturze i dyskutowaniu tekstów, uznawanych za autorytarne. Były to pisma chrześcijańskie (Pismo Święte, pisma Ojców Kościoła), a także niektóre teksty starożytne (np. dzieła Arystotelesa). Pisma te następnie były szczegółowo objaśniane i dyskutowane. Wypracowaną tam "metodę scholastyczną" charakteryzowało rozważanie argumentów za i przeciw, a także staranne budowanie aparatury pojęciowej, opartej na subtelnych dystynkcjach. Ten specyficzny system nauczania stał się źródłem różnych gatunków literatury filozoficznej, w szczególności sum, czy kwestii.

Z tej praktyki narodziła się scholastyka rozumiana jako uzasadnianie (racjonalizowanie) prawd wiary oraz uzgadnianie treści pism chrześcijańskich z pismami pogańskich filozofów (traktowanych jako prawdy rozumowe[2]). Zgodnie z formułą Anzelma z Canterbury scholastyka była "wiarą szukającą rozumienia" (fides quaerens intellectum).

Z czasem scholastyka zaczęła oznaczać całokształt tego, co wykładano w szkołach i na uniwersytetach[3]. Stąd scholastyczny charakter mają wszystkie niemal filozoficzne nurty dojrzałego i późnego średniowiecza (tomizm, augustianizm, skotyzm, ockhamizm). XIX-wieczny pogląd łączył ściśle scholastykę i średniowieczny arystotelizm. W świetle późniejszych badań, ten pogląd okazał się błędny. Obok bowiem silnych wpływów arystotelejskich, bardzo ważne były też wpływy augustianizmu, neoplatonizmu, myśli islamskiej i żydowskiej[4].

Krytyka scholastyki[edytuj | edytuj kod]

Skrajnie negatywna ocena scholastyki jest dziełem twórców renesansowych. To oni potraktowali scholastykę jako charakterystyczny dla średniowiecza nurt myśli i poddali ją całościowej krytyce. Dla filozofów renesansowych scholastyka sprowadzała się do dysput nad wydumanymi problemami czy pojęciami. François Rabelais jako przykład tematu dysputy scholastycznej podawał "Czy chimera unosząc się w próżni może tworzyć intencje wtórne" (Utrum chimera bombinans in vacuo possit secundas intentiones formare)[5].

Negatywne zdanie na temat scholastyki odnosiło się często do jej późnośredniowiecznej i renesansowej formy. Scholastyka zdegenerowała się wtedy, przeradzając się w czczą refleksję nad pojęciami. Ta negatywna ocena scholastyki obecna jest do dnia dzisiejszego. Przykładowo Étienne Gilson przeciwstawił scholastyce prawdziwą filozofię: "każda doktryna godna miana filozofii wychodzi z konkretu i powraca do konkretu, każda natomiast scholastyka wychodzi z filozofii i powraca do filozofii. Filozofia musi wyrodzić się w scholastykę, gdy uczyni przedmiotem swych rozważań nie konkret istniejący, który powinna coraz gruntowniej zgłębiać, przenikać i wyjaśniać, ale gotowe sformułowania pewnych hipotez wyjaśniających, tak jakby same te formuły – a nie to, czego dotyczą, stanowiły rzeczywistość."[6]. Stąd pojęcie scholastyka jest niekiedy używane w znaczeniu "zdegenerowana filozofia"[7].

W drugiej połowie XIX wieku scholastyka odrodziła się w postaci neoscholastyki.

Filozofowie scholastyczni[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Seńko, s. 40.
  2. Seńko, s. 41.
  3. Seńko, s. 40.
  4. Seńko, s. 42.
  5. Swieżawski, 397-398.
  6. Gilson, s. 504.
  7. Swieżawski, 883-884.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]