Sd.Kfz.251

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mittlerer Schützenpanzerwagen Sd.Kfz.251
Sd.Kfz 251/7 Ausf.D "Pionierpanzerwagen"
Sd.Kfz 251/7 Ausf.D "Pionierpanzerwagen"
Dane podstawowe
Państwo  III Rzesza
Producent Hanomag (podwozia), Büssig-NAG (nadwozia), MNH, Borgward, Weserhütte, Wugam, F. Schichau AG
Typ pojazdu transporter opancerzony
Trakcja półgąsienicowa
Załoga 2 + 10
Historia
Prototypy 1935
Produkcja 1939-1945
Wycofanie 1945
Egzemplarze ok. 14 650 (według innych źródeł 15 252)
Dane techniczne
Silnik 1 silnik benzynowy, 6-cylindrowy Maybach HL 42 TURKM
o mocy 100 KM (75 kW)
Transmisja mechaniczna
Poj. zb. paliwa 160 l
Pancerz 6 – 12,5 mm
Długość 5,80 m
Szerokość 2,10 m
Wysokość 1,75 m
Masa 6800 kg
bojowa: 7000 kg (normalna)
8500 kg (maksymalna)
Osiągi
Prędkość 52 km/h
w terenie: 21 km/h
wstecz: 9 km/h
Zasięg 300
Dane operacyjne
Uzbrojenie
2 x karabin maszynowy MG 34 kal. 7,92 mm (Sd.Kfz 251/1)
inne wersje patrz tekst
Wyposażenie
radio: Fu.Spr.Ger.f
Użytkownicy
III Rzesza
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
SdKfz.251/1 Ausf.D
Sd.Kfz. 251/9 Ausf.D – wczesna wersja

Mittlerer Schützenpanzerwagen Sd.Kfz.251 (m.SPW SdKfz.251) – podstawowy półgąsienicowy transporter opancerzony armii niemieckiej w czasie II wojny światowej, na bazie którego budowano też liczne inne pojazdy bojowe. Budowany był w czterech modelach produkcyjnych, od A do D, oraz 22 wersjach, z których podstawową i najliczniejszą stanowił transporter opancerzony Sd.Kfz.251/1.

Spis treści

[edytuj] Budowa

Sd.Kfz.251 był oparty na podwoziu Sd.Kfz.11. Jednakowoż, próba adaptacji podwozia do opancerzonego transportera piechoty wymusiła kilka zmian. Kierownicę przechylono względem kierowcy o 45 stopni, powiększono i przeniesiono chłodnicę, dodano nowy zbiornik paliwa, przekonstruowano i zmieniono położenie układu wydechowego. Nowe podwozie nazwano Hkl 6p. Opancerzony kadłub zamontowano na tym właśnie podwoziu. Produkowany był on ze spawanych płyt pancernych i składał się z dwóch dużych części łączonych śrubami. Część przednia kończyła się za stanowiskiem kierowcy. Chroniła ona kierowcę, dowódcę i silnik. Otwarty z góry przedział bojowy miał pomieścić 10 żołnierzy. Wewnętrzny kołnierz na styku obu sekcji ułatwiał ich śrubowanie. Tylne, duże, otwierane na zewnątrz drzwi umożliwiały dostęp do wnętrza.

[edytuj] Wersje produkowane

  • Ausf. A: pierwsza wersja produkcyjna, uzbrojona w dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm, jeden na przodzie i jeden z tyłu, oba na obrotowych mocowaniach przypominających ramię dźwigu, przystosowanych również do prowadzenia ognia przeciwlotniczego. Jak wynika z dokumentacji wyprodukowano 232 pojazdy tego typu. Ten model był wytwarzany do 1940.
  • Ausf. B: ta wersja różniła się od pierwszej wersji szczegółami: zmieniono rozmieszczenie wyposażenia wewnątrz pojazdu, przede wszystkim przeniesiono zestaw radiowy zza pleców dowódcy przed jego stanowisko, inne mocowanie i tarcza dla karabinu maszynowego, inne rozmieszenie schowków dla amunicji i przewożonego towaru. Zlikwidowano wizjery, które znajdowały się na bokach przedziału bojowego. Wyprodukowano około 250 pojazdów tego typu.
  • Ausf. C: ta wersja weszła do produkcji w 1940 roku i powiększono liczbę zaangażowanych w jej wytwarzanie zakładów. Dotychczas Sd.Kfz.251 były produkowane w zakładach Hanomag, MNH i Borgward. Wraz z wejściem do produkcji tej wersji do produkcji dołączyły: Weserhütte, Wugam i F. Schichau AG. Rozszerzenie produkcji na większą liczbę firm spowodowało trudności związane z brakiem doświadzcenia o spawaniu płyt pancernych niektórych firm. Zaakceptowano nitowanie jako alternatywe, i tak powstała nowa, jednoczęściowa blacha pancerna chroniąca przód silnika. Przestano również montować zderzaki. Przekonstruowano system chłodzenia silnika co spowodowało inne rozmieszczenie nawiewów powietrza (symetrycznie po bokach przedziału silnika). Zmiany wewnątrz obejmowały zmiany w rozmieszczeniu foteli załogi i schowków. Dodatkowo podniesiono błotniki.
  • Ausf. D: wersja Ausf. D została zaprojektowana w 1943 roku. Nowy, uproszczony typ opancerzenia przyśpieszał produkcję. Duże wloty powietrza z obu stron przedziału silnikowego zlikwidowano oraz zmieniono kształt tyłu kadłuba. Drzwi z tyłu, w związku ze zmianą tyła kadłuba, należało zmienić na proste, płaskie. Zasobniki zostały "wpisane" w obrys kadłuba. Zmieniono uzbrojenie z MG 34 na MG 42. We wnętrzu zmieniło się niewiele, choć elementy drewniane zastąpiły częściowo skórę i metal.

[edytuj] Pojazdy bazowane na Sd.Kfz.251

Istniały 23 oficjalne odmiany Sd.Kfz.251 i wiele pół-oficjalnych lub improwizowanych wersji. Każda wersja otrzymała sufiks numeryczny który ją identyfikuje, ale w kilku przypadkach istnieje duplikacja niektórych numerów.

  • Sd.Kfz.251/1 (mittlerer Schützenpanzerwagen (m.SPW))– wersja podstawowa służąca do transportu 10 żołnierzy (poza dowódcą i kierowcą), wyposażona w dwa karabiny maszynowe MG 34 lub MG 42. Początkowo miał być standartowym wozem pionierkim.
  • Sd.Kfz.251/1 (m.SPW mit 28/32-cm-Wurfrahmen)– wersja z wyrzutnią rakiet Wurfrahmen 40 po obu bokach kadłuba, przystosowaną do pocisków rakietowych kalibru 280 lub 320 mm. Ogień prowadzono wzdłuż osi transportera. Dwa pręty, zamontowane na pokrywie przedziału silnikowego, pomagały w celowaniu. Zasięg lotu rakiety zależał od kątu nachylenia wyrzutni. Kąt ten był ustawiany osobno dla każdej wyrzutni. Temperatura i podmuch w czasie odpalania rakiet zmuszał załogę do opuszczenia pojazdu. Rakiety były transportowane i odpalane z otwartych pojemników konstrukcji ramowej, drewnianej. Wyrzutnie zawieszano na dwóch podpórkach poprzecznych, przymocowanych do rurowej konstrukcji wyrzutni.
  • Sd.Kfz.251/2 (8-cm–GrW-Panzerwagen) – transporter moździerza sGrWr 34 kalibru 80 mm. Zaprojektowano go tak, by można było strzelać z moździerza z wnętrza pojazdu. Niestety, wymagało to likwidacji przedniego stanowiska karabinu maszynowego. Przenośna podstawa była przewożona na zewnątrz pojazdu, co umożliwiało używanie moździerza również po wymontowaniu go z transportera. Podstawa była mocowana do przedniej płyty pancernej, chroniącej przedział silnikowy. Większość z tych transporterów zbudowano w oparciu o wczesne wersje, lecz zbudowano też część wykorzystując wersję Ausf. D. Ważący 8,6 ton mógł pomieścić również zapas 66 pocisków do moździerza i miejsce dla ośmioosobowej załogi.
  • Sd.Kfz.251/3 (mittlerer Funkpanzerwagen)– pojazd łączności z dodatkowym ekwipunkiem radiowym, produkowany w pięciu wersjach od "I" to "IX": /3.I wyposażony w Fu 8, Fu 4, Fu.Spr.Ger., /3.II wyposażony w Fu 8, Fu 4, Fu.Spr.Ger.f, /3.III wyposażony w Fu 8, Fu 5, Fu.Spr.Ger.f, /3.IV wyposażony w Fu 7, Fu 1, Fu.Spr.Ger.f do koordynacji wojsk lądowych z lotnictwem, /3.V wyposażony w Kdo.Fu.Tr., Fu 11, Fu 12 dla dowódców, /3.VI wyposażony w Fu.Tr. 100 Mw, /3.VII wyposażony w Fu.Tr. 80 Mw, /3.VIII wyposażony w Fu.Tr. 30 Mw, /3.IX wyposażony w Fu.Tr. 15 Mw. Większość wersji Sd.Kfz. 251/3 została zbudowana w oparciu o wersję Ausf. D, choć zbudowano też pewną ich liczbę z kadłubami wersji "C". Każda z wersji ważącego 8,5 tony transportera była obsługiwana przez siedmioosobową załogę. Uzbrajano je w dwa km-y MG 34 lub MG 42.
  • Sd.Kfz.251/4 (Zugpanzerwagen für I.G. 7.5 cm)– ciągnik artyleryjski produkowany w oparciu o wersje Ausf. A,B i C. Chociaż był on przeznaczony do holowania dział 7,5 cm leIG 18, wykorzystywany był też do transportowania dział takich jak 7.5 cm I.G.37, 5 cm PaK 38, 7.5 cm PaK 40 czy lekka haubica 105 mm oraz do transportu amunicji. Produkcję tego wozu zakończono w 1943 roku.
  • Sd.Kfz.251/5 (mittlerer Pionier-Schützenpanzerwagen)– odmiana przewożąca drużynę pionierów. Początkowo wozem pionierów miała być standartowa odmiana 251/1. Zaczęto je [odmiany 251/1, jako transporter pionierski] dostarczać w 1939 roku. Jednakże zaczęto instalować w niej [odmianie] różnego rodzaju uchwyty i mocowania na sprzęt specjalistyczny. Tak więc, na górnej powierzchni lewego boku kadłuba zamontowano wsporniki do kładki saperskiej. W listopadzie 1940 roku wersja ta otrzymała docelową nazwę. Liczba członków załogi z czasem zwiększyła się do 9 osób. Uzbrojenie to jeden lub dwa karabiny maszynowe. Produkcję tej wersji zakończono w 1943 roku, wraz z wprowadzeniem wersji 251/7.
  • Sd.Kfz.251/6 (mittlerer Befehlswagen)– ruchome stanowisko dowodzenia, znany także jako "Kommandopanzerwagen". Jest on często mylony z 251/3. Był on jednak wyposażony w większą ilość sprzętu radiowego i operatorów. Część z tych transporterów miała zamontowaną maszynę szyfrującą Enigma. Pojazd był wykorzystywany przez dowódców wyższego sczebla, tj. dywizji, korpusu lub armii. Z początku używano anten ramowych, lecz później zastąpiono je ośmipmetrowymi antenami prętowymi. W niektórych tych pojazdach wersji "A" i "B" instalowano osłonięty stół na mapy. Częstym wyposażeniem była również lorneta nożycowa. Egzemplarze tej wersji, które były w posiadaniu Luftwaffe, były czasem wyposażane w 10-metrowe anteny typu "Flivo".
  • Sd.Kfz.251/7 (mittlerer Pionier-Geräte-Panzerwagen) – wóz saperski z 7-8 osobową załoga. Była to ulepszona wersja 251/5. Była oparta na kadłubach wersji Ausf. C i Ausf. D. Tak samo jak w modelu 251/5 przewożono dużo sprzętu specjalistycznego, ale oprócz tego jeszcze kładki szturmowe do pokonywania szerokich rowów. Ta wersja była produkowana przez Weserhütte AG aż do marca 1945 roku. Pierwsze pojazdy miały ośmioosobową załogę i były uzbrojone w dwa km-y MG 34. późniejsze wersje były uzbrojone w dwa MG 42. Część bojazdów nie miała radiostacji, część miała Fu.Spr.Ger. f, a część (produkowana po 1943 roku) Fu 5.
  • Sd.Kfz.251/8 (mitlerer Sanitäts-Panzerwagen)– opancerzony ambulans. Zamontowano duży zbiornik na wodę pod skrzynią biegów oraz zastąpienie ławek uchwytami na dwie pary noszy. Pojazd mógł przewozić również czterech rannych na siedząco. Pojazd miał dwuosobową załogę i ważył 7,47 ton.
  • Sd.Kfz.251/9 (7.5 cm Stu.K.37 L/24 auf m.SPW "Stummel") – wersja uzbrojona w krótkolufowa armatę 7,5 cm Stu.K.37 kalibru 75 mm. Zamontowanie tych armat z Panzer IV (Niemcy potrzebowali pojazdu wsparcia ogniowego na podstawie transportera opancerzonego. Szczęśliwie dla nich zaczęto przezbrajać wyżej wymienione czołgi w armaty długolufowe) wymagało zmian w kadłubie. Należało usunąć znaczną część przedniego pancerza od miejsca stanowiska karabinu w prawo. Zmiany te były wymuszone zamiarem częściowego wmontowania działa w kadłub. Nie chciano w ten sposób zwiększać sylwetki pojazdu. Lewe, tylne siedzenie usunięto na rzecz zasobnika mogącego pomieścić 52 pociski do działa 75 mm. W związku z umiejscowieniem podstawy działa tam, a nie gdzie indziej, trzeba było przenieść radio na lewą stronę przedziału bojowego. Działo zwiększyło masę pojazdu do 8,53 tony i wysokość do 2,07 m. Pierwsze Sd.Kfz.251/9 zeszły z linii produkcyjnej w czerwcu 1942 roku, zaraz po udanych testach dwóch egzemplarzy prototypowych. W 1944 roku uproszczono konstrukcję podstawy tej wersji tak, że nie trzeba było usuwać części pancerza. Taki transporter był oczywiście trochę wyższy.
  • Sd.Kfz.251/10 (3.7 cm PaK 35/36 L/45 auf m.SPW) – wóz dla dowódców plutonu, z armatą przeciwpancerną 3.7 cm PaK 36. Budowę tej wersji rozpoczęto w 1940, a skończono w 1943 roku. Armatę umiejscowiono między stanowiskiem dowódcy i kierowcy w miejscu, gdzie zazwyczaj znajdował się karabin maszynowy. Używano całej gamy osłon pancernych, od PaK 36, poprzez osłony o zmniejszonej sylwetce aż do niskich osłon chroniących tylko jedną stronę. Transporter ważył 8 ton i miał pięcio- lub sześcioosobową załogę. Mógł przewozić również 168 sztuk amunicji do działa. Dodatkowo montowano jeden karabin maszynowy MG 34 lub MG 42 na uchwycie przeciwlotniczym z tyłu kadłuba. Zapas amunicji do km-u wynosił 1100 nabojów. W drugiej połowie wojny 3,7 cm PaK 36 L/45 przestał być efektywny (wrogie czołgi były lepiej opancerzone). Wtedy pojazd Sd.Kfz.251/10 został uznany za przestarzały.
  • Sd.Kfz.251/11 (mittlerer Fernsprechpanzerwagen) – pojazd do układania linii telefonicznych. Był zaprojektowany na bazie wersji Ausf. C. Dostawy tego pojazdu rozpoczęto w sierpniu 1942 roku. Powstały dwie podstawowe wersje tego transportera. Jedne wyposażono w leichter Feldkabelträger 6, a drugie w mittelerer Feldksbelträger 10. W obu wersjach usunięto obie ławki z prawej strony, na rzecz szafki z wyposażeniem telefonicznym i dwoma szpulami z kablami. Trzecia szpula była montowana na prawym, przednim błotniku. Załoga składała się z pięciu osób. Miała ona także do dyspozycji długie tyczki do układania kabli z wnętrza pojazdu. Transporter ważył 8,5 tony i miał standartowe uzbrojenie.
  • Sd.Kfz.251/12 (m. Messtruppepanzerwagen), Sd.Kfz.251/13 (m. Schalluufnahme-Panzerwagen), Sd.Kfz.251/14 (m. Schallauswerte-Panzerwagen), Sd.Kfz.251/15 (m. Lichtauswerte-Panzerwagen) – wyspecjalizowane pojazdy artyleryjskie. Mogły być wyposażone w artyleryjski sprzęt pomiarowy.
  • Sd.Kfz.251/16 (mittlerer Flammpanzerwagen) – wersja uzbrojona w dwa miotacze ognia. Była ona produkowana w wersji "C" w styczniu 1943 roku. Kiedy skończono produkować Ausf. C i rozpoczęto produkcję Ausf. D, kontynuowano produkcję odmiany 251/16 w nowej wersji. Wyprodukowano 300 pojazdów tego typu. Pierwotnie ta odmiana miała być uzbrojona w dwa miotacze ognia kalibru (o średnicy dyszy) 14 mm i przenośny kalibru 7 mm. Był on jednak ograniczony 10-metrowym przewodem łączącym miotacz ze zbiornikiem z mieszanką zapalającą. Zbiornik był umieszczony na tylnych drzwiach wewnątrz pojazdu. Miotacze ognia kalibru 14 mm montowano niesymetrycznie na obu burtach. Można było je obracać w zakresie 160 stopni. Do dyspozycji były dwa zbiorniki z mieszanką zapalającą. Każdy z nich mógł pomieścić 700 litrów mieszanki. Dawało to mniej więcej 80 jednosekundowych strzałów. Za sprężenie i dostarczenie mieszanki zapalającej do miotaczy odpowiadała pompa Koebe, napędzana silnikiem Auto Union o mocy 28 KM. Zasięg miotaczy wynosił 45-55 metrów. Zapłon miotaczy kalibru 14 mm był benzynowo-elektryczny. Konstrukcję Sd.Kfz.251/16 zmodernizowano w 1944 roku. W bocznych miotaczach zrezygnowano z poprzedniego zapłonu, na rzecz prostego i tańszego systemu wykorzystującego naboje zpalające. Zdemontowano też przenośne miotacze. Transporter ważył 8,6 ton i miał czteroosobową załogę. Dodatkowym uzbrojeniem był km MG 34. Dowódca pełnił rolę radiooperatora. Każdy z miotaczy ognia był obsługiwany przez jednego żołnierza. Czwarty załogant to kierowca.
  • Sd.Kfz.251/17 (2 cm Flak 38 auf m.SPW) – samobieżna armata przeciwlotnicza z armatą 2 cm FlaK 30 lub 2 cm FlaK 38. Był to pierwszy transporter półgąsiennicowy produkowany oficjalnie jako pojazd przeciwlotniczy. Działko zamontowano na bojowej podstawie. Amunicja była podawana z 20-nabojowego magazynka. Pojazd był obsługiwany przez czteroosobową załogę. Z tyłu pojazdu był zamontowany MG 42.
  • Sd.Kfz.251/18 (m. Beobachtungs-Panzerwagen) – pojazd obserwacyjny artylerii. Pojazd ten miał zastąpić lekkie transportery obserwacyjne Sd.Kfz.250/5. W sierpniu 1944 wprowadzono cztery, różniące się od siebie wyposażeniem radiowym, odmiany: /18.I - Fu 4, Fu 8, Fu.Spr.Ger. f; /18.Ia - Fu 4, Fu 8; /18.II - Fu 5, Fu 8; /18.IIa - Fu 4, Fu 5, Fu 8. Transporter ważył 8,5 ton i był produkowany przez firmę Schichau. Przewoził różną liczbę członków załogi.
  • Sd.Kfz.251/19 (m. Fernsprechbetriebs-Panzerwagen) – samobieżna centrala telefoniczna. Ta odmiana była budowana w oparciu o wersje Ausf. C i Ausf. D. Była używana przez oddziały łączności.
  • Sd.Kfz.251/20 (Infrarotscheinwerfer-Panzerwagen) – "Uhu" - wersja z reflektorem podczerwieni o średnicy 60 cm[1]. W 1944 roku postanowiono umieścić duży reflektor podczerwieni na Sd.Kfz.251 Ausf. D. Reflektor był zamontowany z tyłu, na podstawie obrotowej. Dzięki temu mógł się obracać w obu płaszczyznach. Sd.Kfz.251/20 był również wyposażony w reflektor podczerwieni o średnicy 20 cm, zamontowany przy końcu maski silnika. Miał także dwa noktowizory: BG 1251 i FG 1252. Uzbrojony był w MG 42. Na stanie była też radiostacja. Montażem sprzętu na podczerwień zajęła się firma Wumag. Rozpoczęła ona prace w styczniu 1945 roku. Zachowane dokumenty opisują tylko jedno użycie tego pojazdu.
  • Sd.Kfz.251/21 (1.5-oder-2-cm-Flakdrilling auf m.SPW)– "Drilling" – wyposażony w trzy wkm 15 mm MG151/15 lub armaty automatyczne 20 mm MG 151/20. Produkcję tej odmiany rozpoczęto w sierpniu 1944 roku. Mausera MG 151 zaprojektowano jako uzbrojenie lotnicze. Laweta do działek została już wcześniej zaprojektowana na potrzeby Kriegsmarine. Później wkm-y zostały zastąpione działkami 20 mm, które były rozwinęciem tej konstrukcji. Broń była naprowadzana na cel ręcznie. Używany był do tego celownik optyczny, a później - pierścieniowy. Dla bocznych karabinów maszynowych był zapas po 250 naboi, a dla środkowego 400 naboi. Zachowano tylny MG 42.
  • Sd.Kfz.251/22 (7.5 cm PaK.40 L/46 auf m.SPW) – "Pakwagen" – niszczyciel czołgów z armatą 7.5 cm PaK 40. Wzdłuż burty kadłuba zamontowano dwie duże stalowe belki pochylone ku tyłowi. Była to podstawa do osadzenia działa PaK 40. Aby uzyskać odpowiedni kąt obrotu działa, przycięto dolną część jego osłony. Wycięto część zadaszenia nad stanowiskiem kierowcy. Umożliwiało to pełny ruch oporopowrotnikom działa. Na środku, przed wizjerami umieszczono podporę lufy. Zlikwidowano trzy z czterech ławek oraz przednie siedzenie dowódcy oraz mocowania na drabiny. Z tyłu, po prawej stronie umieszczono zasobnik na pociski. Czteroosobowa załoga miała na wyposażeniu MG 42. Produkcję tej odmiany rozpoczęto w grudniu 1944 roku.
  • Sd.Kfz.251/23 – zastosowano w nim standardową wieżyczkę HL38 – taką samą jak w samochodach pancernych Sd.Kfz 234, czy czołgu Sd.Kfz.140/1. Prawdopodobnie wyprodukowano kilka pojazdów tego typu.
  • 2 cm FlaK 38 auf Schützenpanzerwagen Sd.Kfz.251 - niemieckie samobieżne działo plot. na podstawie Sd.Kfz.251 Ausf. C. Niewielką liczbę, prawdopodobnie 12 pojazdów, Luftwaffe przekształciło w pojazdy przeciwlotnicze. Zostało ono uzbrojone w 2 cm FlaK 38 wraz z podstawą. Poszerzono kadłub. Burty odchylały się na zawiasach, co umożliwiało obrót działka o 360 stopni oraz opuszczenie lufy na tyle, że można było prowadzić ogień do celów naziemnych. Przedział bojowy był na tyle duży, że oprócz załogi można było pomieścić zapas amunicji. Pojazdy były użyte w testach polowych, lecz nigdy nie stały się standartowym pojazdem.

W latach 1939-43. wyprodukowano łącznie ponad 14 650 pojazdów wszystkich wersji w zakładach Hanomag , MNH , Schichau , Wumag , Westerhutte i Borgward.

[edytuj] Służba

Wiosną 1939 roku pierwsze pojazdy Sd.Kfz.251 zaczęto dostarczać do jednostek liniowych, tak więc część z nich brała udział w inwazji na Polskę. Spisały się znakomicie. Jako najpopularniejszy niemiecki transporter półgąsiennicowy, był używany praktycznie na każdym froncie. Po II wojnie światowej pojazd był produkowany w dalszym ciągu w zakładach Skoda jako transporter opancerzony OT-810 i pozostawał na wyposażeniu armii czechosłowackiej do lat 80. Pojazdy te wyposażano w silniki dieslowskie firmy Tatra.

[edytuj] W muzeach

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ content&view=article&id=17:zg-1229-vampir-publikacja&catid=2:publikacje-i-wydarzenia&Itemid=13 stg44.pl

[edytuj] Bibliografia

  • Mariusz Skotnicki. Półgąsienicowy transporter opancerzony Sd.Kfz.251. „Nowa Technika Wojskowa”. 1993. nr 10. s. s. 16-30. ISSN 1230-1655. 
  • David Doyle: Niemieckie pojazdy II wojny światowej. Poznań (Polska): Vesper, 2005 (świat), 2012 (Polska).

[edytuj] Linki zewnętrzne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sd.Kfz.251&oldid=36255435”