Sebastian Petrycy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sebastian Petrycy
Sebastian Petrycy.jpg
Nagrobek Sebastiana Petrycego w kościele franciszkanów w Krakowie
Data i miejsce urodzenia 1554
Pilzno
Data i miejsce śmierci 22 kwietnia lub 7 grudnia 1626
Kraków
Narodowość polska
Dziedzina sztuki filozof, lekarz, tłumacz, pisarz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Sebastian Petrycy w Wikicytatach

Sebastian Petrycy z Pilzna inna forma nazwiska: Sebastianus Petricius Pilsnanus, (ur. 1554 w Pilźnie, zm. 22 kwietnia lub 7 grudnia 1626 w Krakowie) – polski lekarz, pisarz medyczny, filozof i tłumacz.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Sebastian Petrycy, syn Stanisława, pochodził z rodziny mieszczańskiej. Początkowe wykształcenie pobierał w rodzinnym mieście. W 1583 ukończył studia na Akademii Krakowskiej, które kontynuował na uniwersytecie w Padwie (1589-1590), gdzie uzyskał doktorat z medycyny. W 1588 został profesorem retoryki na Wydziale Sztuk Wyzwolonych Akademii Krakowskiej. Starał się o nostryfikację swojego padewskiego dyplomu, jednak Wydział Lekarski małodusznie nie dopuszczał do swego grona nowych członków i celowo wydłużał formalności. Zniechęcony Petrycy wyjechał w 1591 do Lwowa. Tu ożenił się i osiadł, otworzył własną praktykę lekarską. Wkrótce jednak spadł na niego ciąg nieszczęśliwych wypadków – zgon żony (28 lutego 1596) oraz strata jedynej córeczki, Zuzanny. W latach 1597-1599 prowadził proces o schedę po teściu, który ostatecznie przegrał w 1600. Wrócił do Krakowa w 1601 i objął stanowisko lekarza przybocznego biskupa krakowskiego kardynała Bernarda Maciejowskiego. Rozpoczyna się okres dworski w życiu Petrycego. Wkrótce wiążę się on z rodem Mniszchów. W 1606 wraz z orszakiem Maryny Mniszchówny udał się na jej wesele z Dymitrem Samozwańcem w Moskwie. Cudem uniknął śmierci w rzezi Polaków. Został przez Rosjan pojmany i przez rok przebywał w więzieniu aż do września 1607. W czasie pobytu w Moskwie ma miejsce jeszcze jedna osobista tragedia w życiu Petrycego – ginie bez wieści jego młodszy syn Gabriel.

W 1603 roku otrzymał ostatecznie zezwolenie na inkorporację do Wydziału Lekarskiego, ale dopiero w 1607 powrócił do działalności akademickiej. W latach 1608-1615 wykładał medycynę na Akademii Krakowskiej. W 1615 rozgorzał spór między Petrycym i jego największym wrogiem Walentym Fontaną. W konflikt zaangażowały się władze uczelni, które opowiedziały się po stronie Fontany. W 1616 Petrycy wystąpił z Wydziału Lekarskiego i powrócił do zawodu lekarza. Nigdy jednak nie zerwał kontaktów z uczelnią. Jego starszy syn Jan Innocenty Petrycy również został profesorem Akademii Krakowskiej.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

W czasie uwięzienia w Moskwie dokonał tłumaczenia i parafrazy wierszy Horacego, wydanego w 1609 jako Horatius Flaccus w trudach więzienia moskiewskiego. Zasłynął m.in. adaptacją pism Arystotelesa Rzeczpospolita Polska sposobem Arystotelesowym ułożona. Jest jednym z głównych polskich filozofów renesansowych i twórców polskiej terminologii filozoficznej[1]. Próbą przełożenia pojęć greckiej filozofii na język polski były Przydatki Arystotelesowe, podzielone na trzy tytuły: Ekonomiki, Polityki oraz Etyki. Był zwolennikiem umiarkowanego racjonalizmu i empiryzmu.

Dzieła literackie[edytuj | edytuj kod]

Druk wydany w Krakowie w 1613 roku "Instructia abo nauka, jak się sprawować czasu moru".

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

  • Ekonomika Arystotelesowa albo raczej nauka domowego gospodarstwa, Kraków 1601, drukarnia Łazarzowa; wyd. następne rozszerzone: Kraków 1618, drukarnia M. Jędrzejowczyk; fragm. Przydatków przedr.: S. Kot Źródła do historii wychowania. (Wybór), cz. 1: Od starożytnej Grecji do końca w. XVII, Kraków 1929, s. 263-264, 270-272; W. Tomkiewicz "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4; J. Skoczek "Wybór pism pedagogicznych Polski doby Odrodzenia", Wrocław 1956, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 157
  • Polityki Arystotelesowej, to jest rządu Rzeczypospolitej, z dokładem ksiąg ośmioro, Kraków 1605, drukarnia S. Kempini; fragm. Przydatków przedr.: S. Kot Źródła do historii wychowania. (Wybór), cz. 1: Od starożytnej Grecji do końca w. XVII, Kraków 1929, s. 259-263, 264-267; W. Tomkiewicz "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4; fragm. dedykacji i przedmowy przedr. W. Taszycki "Obrońcy języka polskiego. Wiek XV-XVIII", Wrocław 1953, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 146; J. Skoczek "Wybór pism pedagogicznych Polski doby Odrodzenia", Wrocław 1956, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 157; fragmenty przedr. B. Suchodolski "Rozwój myśli o wychowaniu fizycznym w dobie Odrodzenia", Wrocław 1959, Źródła do Dziejów Kultury Fizycznej nr 2
  • Etyki Arystotelesowej, to jest, jako się każdy ma na świecie rządzić, z dokładem ksiąg dziesięciorga, Kraków 1618, drukarnia M. Jędrzejowczyk; fragmenty przedr.: W. Rubczyński "O filozoficznych poglądach S. Petrycego z Pilzna", dod.: I, IV-VII, Rozprawy AU Wydział Historyczno-Filozoficzny, t. 52 (1909), s. 171-172, 181-189; W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; S. Kot Źródła do historii wychowania. (Wybór), cz. 1: Od starożytnej Grecji do końca w. XVII, Kraków 1929, s. 267-270; W. Tomkiewicz "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4; J. Skoczek "Wybór pism pedagogicznych Polski doby Odrodzenia", Wrocław 1956, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 157
  • w Przydatkach do każdego z tych przekładów zamieszczał Petrycy swe oryginalne poglądy filozoficzne

Wydania zbiorowe[edytuj | edytuj kod]

  • Pisma wybrane, t. 1–2, oprac. W. Wasik, Warszawa 1956, Biblioteka Klasyków Filozofii. Pisarze Polscy; zawartość:
    • t. 1: Przydatki do Etyki Arystotelesowej
    • t. 2: Przydatki do Ekonomiki i Polityki Arystotelesowej (wybór); podręczny słowniczek staropolski do powyższych tekstów

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  • Listy do T. E. Swinarskiego, dat. w Krakowie: 6 lipca, 28 października i 5 listopada 1590; we Lwowie: 29 września 1956 i 4 lutego 1598; ogł. H. Barycz "Kilka rysów i spostrzeżeń z życia i charakteru S. Petrycego", Sebastian Petrycy, uczony doby Odrodzenia, Wrocław 1957, PAN Komitet Historii Nauki. Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, aneks I i odb., nr 3
  • Do księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, dat. w Mińsku 16 września 1607, wyd.: W. A. Maciejowski Piśmiennictwo polskie, t. 3 dod., Warszawa 1852, s. 226; przedr. H. Barycz "Kilka rysów i spostrzeżeń z życia i charakteru S. Petrycego", Sebastian Petrycy, uczony doby Odrodzenia, Wrocław 1957, PAN Komitet Historii Nauki. Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, aneks I, nr 6
  • Do Grzegorza Skrobkowica, dat. w Krakowie 1613, wyd. około 1613 (w formie listu otwartego); przedr. H. Barycz "Kilka rysów i spostrzeżeń z życia i charakteru S. Petrycego", Sebastian Petrycy, uczony doby Odrodzenia, Wrocław 1957, PAN Komitet Historii Nauki. Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, aneks I, nr 7; unikat wyd. 1613 Biblioteka Ossolińskich, sygn. XVII – 290/III
  • Listy od T. E. Swinarskiego z lat 1590-1598, rękopisy: Biblioteka Jagiellońska nr 2501
  • Diariusz osobisty z lat 1582-1607, wpisany na marginesie i ochronnej karcie dzieła: J. Stadius Ephemerides 1554-1606, Kolonia 1560 (egz. Biblioteka Jagiellońska Cim. 5920), ogł. H. Barycz "Kilka rysów i spostrzeżeń z życia i charakteru S. Petrycego", Sebastian Petrycy, uczony doby Odrodzenia, Wrocław 1957, PAN Komitet Historii Nauki. Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, aneks II

Przypisy

  1. Kazimierz Wójcik: Petrycy Sebastian z Pilzna. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000, s. 3. [dostęp 24.11.2013]..

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Petrycy – uczony doby Odrodzenia, red. Henryk Barycz, Wrocław-Warszawa 1957
  • Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 98-101