Selimiye

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Meczet Selimiyea
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Edirne 7333 Nevit.JPG
Kraj  Turcja
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, IV
Numer ref. 1366
Regionb Azja
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2011
na 35. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Turcji
Mapa lokalizacyjna Turcji
Meczet Selimiye
Meczet Selimiye
Ziemia 41°40′41″N 26°33′34″E/41,678056 26,559444

Selimiye (tur. Selimiye Camil) – külliye w mieście Edirne, Turcja. Główne elementy kompleksu to: meczet, gmachy dwóch medres – szkoły koranicznej (Dar-ül Kurra Madrasa) i szkoły prawniczej (Dar-ül Tedris Madrasa) oraz hala targowa (Arasta). Zespół budowli został wzniesiony dla sułtana Selima II w latach 1569–1575 przez tureckiego architekta Sinana.

W 2011 roku kompleks Selimiye został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Külliye został zbudowany dla sułtana Selima II w latach 1569–1575 przez tureckiego architekta Sinana[2]. Zachowała się dokumentacja projektu i budowy, obejmująca zamówienia i zlecenia wykonania poszczególnych partii budowli i dekoracji, a także zamówienia na materiały budowlane[3]. Selim II zmarł w 1574 roku nie doczekawszy ukończenia dzieła[3].

Wybór lokalizacji kompleksu w Edirne – a nie w Stambule – nie jest jednoznacznie wyjaśniony[4]. Według jednych źródeł, budowla została wzniesiona, by uczcić zajęcie Cypru[5] – informacje te podaje Evliya Çelebi[4]. Jednak Cypr został zajęty dopiero w 1571 roku – dwa lata po rozpoczęciu prac nad wzniesieniem kompleksu[4]. Inne argumenty przemawiające za lokalizacją w Edirne to: (i) brak godnego miejsca pod budowę sułtańskiego meczetu w Stambule, gdzie stały już meczety: Hagia Sofia, Beyazit, Sulejmana czy Fatih; (ii) umocnienie wpływów osmańskich na zachodnich terenach granicznych (wokół Edirne); i (iii) osobiste preferencje sułtana, który mieszkał w Edirne[4].

Kompleks został wzniesiony na placu Saribayir (190x130m), gdzie stał pałac Bajazyda I Błyskawicy[2], w którym po przeniesieniu stolicy imperium do Stambułu mieściły się kwatera wojskowe[3]. Oryginalne założenie obejmowało ulokowany centralnie meczet Selimiye wraz z dziedzińcem i gmachy dwóch medres – szkoły koranicznej (Dar-ül Kurra Madrasa) i szkoły prawniczej (Dar-ül Tedris Madrasa), rozmieszczone symetrycznie w południowych narożnikach placu[5][6]. W 1580 po stronie zachodniej wzniesiono halę targową (Arasta) – czynsz zapewniał dochód na utrzymanie świątyni[5]. W 1584 Sinan przeprowadził drobne naprawy meczetu po uderzeniu pioruna[7].

W 1752 wskutek trzęsienia ziemi uszkodzeniu uległy m.in. galeryjki jednego z minaretów i cześć szklonych okien[7]. W 1808 poddano renowacji część "kaligrafi"- napisów zdobiących meczet, a nad fontanną na dziedzińcu zamontowano dach, który obecnie (2011) już nie istnieje[7]. W latach 1839–1861 za panowania sułtana Abdülmecida I wnętrza zostały wytynkowane, a następnie pokryte nowymi ornamentami, w niektórych przypadkach naśladującymi wzory oryginalne[7]. W 1874 ołów z dachu hali targowej został zdjęty do produkcji amunicji, a budowla została pokryta dachówką[8]. W czasie wojny turecko-rosyjskiej (1877–1878) Edirne było okupowane przez wojska rosyjskie – jeden z oficerów rosyjskich zrabował z loży sułtana w meczecie cześć ozdobnych płytek ceramicznych szkliwionych i dekoracji rzeźbionych[8]. Pod koniec II wojny bałkańskiej kilka z najwcześniejszych dywanów na wyposażeniu meczetu zostało zrabowanych przez uciekających Bułgarów[8]. W 1925 roku, z polecenia Atatürka, Dar’ül-Kurra Madrasa została zamieniona w muzeum miasta, a po II wojnie światowej służyła jako biura, hostel studencki i magazyn[8]. W latach 30. XX wieku meczet uszkadzały burze – uszkodzenia po nawałnicy w 1930 naprawiono niezwłocznie, natomiast zniszczenia po burzy w 1932 zostały naprawione dopiero podczas gruntownej renowacji meczetu przeprowadzonej w latach 1950–1955[8]. Wtedy też odsłonięto część oryginalnych dekoracji wnętrz[8]. W 1936 Dar’ül Hadis Madrasa została zamieniona w muzeum etnograficzne a w 1971 w muzeum sztuki islamu[8]. Kolejne renowacje meczetu, głównie w celu przywrócenia oryginalnego wyglądu wnętrz oraz stabilizacji konstrukcji kopuły, miały miejsce w latach 1978–1983 i 1983–1985, dalsze w latach 2004–2008 skupiły się głównie na wymianie dachów minaretów[8].

W 2011 roku zespół budowli Selimiye został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[1].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Meczet[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kopuły meczetu
Minaret z trzema galeryjkami
Şadırvan na dziedzińcu

Murowany meczet zdobią ceglane łuki i kopuły pokryte ołowianymi blachami[3]. Elewacje wykonane są z piaskowca w kolorze miodu, przy czym elementy z czerwonego piaskowca stanowią obramienia okien i tworzą geometryczne wzory w dolnych partiach systemu przyporowego[3]. Zewnętrzne łuki z klińców wykonane są z naprzemiennie ułożonych elementów z czerwonego piaskowca i białego marmuru[3].

Główną salę modlitewną (60 x 44 m) nakrywa kopuła o średnicy 31,3 metrów[3]. Wysokość od posadzki do najwyższego punktu kopuły to 42,3 m – mniej niż 55,6 m Hagii Sophii, jednak mierząc od podstawy kopuła Selimiye jest wyższa[5]. Sinan sam miał uważać, że meczet Selimiye był szczytowym osiągnięciem jego twórczości i zarazem ukoronowaniem jego długiej kariery[2] – architekt był czynny zawodowo przez 50 lat i wzniósł ponad 400 budowli[3]:

Quote-alpha.png
Ci którzy uważają się za architektów pośród chrześcijan uważają, że w świecie islamu żadna kopuła nie może równać się z kopułą świątyni Hagia Sophia… [ale] w tym meczecie, z pomocą bożą i przy wsparciu sułtana Selima II, wzniosłem kopułę o sześć łokci wyższą i o cztery łokcie szerszą niż kopuła Hagii Sophii[9][10].

Konstrukcja opiera się na ośmiu potężnych kolumnach bocznych[11]. Dolna kondygnacja tonie w mroku. Efekt ten uzyskano przez cofnięcie ścian okien, wskutek czego wpadające przez nie światło, nie dociera do dolnej partii wnętrza. Z kolei wyżej, na galeriach, olbrzymie okna wpuszczają mnóstwo światła, podobnie jak rzędy okien znajdujące się jeszcze wyżej.

Pośrodku południowo-wschodniej ściany kibli znajduje się mihrab – widoczny z prawie każdego miejsca świątyni[6]. Niszę mihrabu zdobią płytki ceramiczne szkliwione z İzniku[3]. Wysoki, wąski mihrab wykonany jest z marmuru z Marmary i wykończony na górze dekoracjami stalaktytowymi – tzw. mukarnas[3]. Po prawej stronie mihrabu stoi bogato rzeźbiony marmurowy minbar, skąd wygłaszano piątkowe kazania i powiadamiano o nowych prawach[3]. Platforma dla muezina (tur. müezzin mahfili) wznosi się pod środkiem kopuły nad marmurową symboliczną fontanną życia[3] – co nie jest typową lokalizacją[11] – platformy te były zwykle wówczas umieszczane w tylnej części meczetu[12]. Centralne umiejscowienie platformy umożliwia optymalne wykorzystanie warunków akustycznych, nie zaburza symetrii wnętrza i umożliwiało prowadzenie dyskusji ze słuchaczami[11].

Lożę sułtana, ulokowaną w północno-wschodnim narożniku, ozdabiają ceramiczne płytki z İzniku z motywami roślinnymi, m.in. motywem tulipana symbolizującego Allaha, jabłoni i kwitnących drzew owocowych – projekt kafli przypisywany jest Sinanowi[3].

Minarety[edytuj | edytuj kod]

W narożnikach meczetu wznoszą się cztery minarety o średnicy podstawy 3.8 m[3] – każdy na wysokość prawie 71 m[13]. Są to najwyższe minarety w świecie islamu[13]. Każdy ma trzy galeryjki – dwa minarety w narożnikach północnych mają po trzy oddzielne klatki schodowe prowadzące do galeryjek – rozwiązanie to jest unikalne dla kompleksu Selimiye[13].Hełmy minaretów są stożkowe, przykryte blachą z ołowiu.

Dziedziniec[edytuj | edytuj kod]

Przylegający do meczetu dziedziniec ma takie same wymiary, jak główna sala modlitewna[5][13]. Po środku dziedzińca znajduje się szesnastoboczny sadirvan z białego marmuru [13] – fontanna służąca do rytualnych ablucji[5], do dziś pozostawiona bez kopuły[13]. Dziedziniec otacza kolumnada.Kolumny podpierają 19 kopuł o zróżnicowanej wielkości, przy czym mniejsze kopuły umieszczone są na arkadach najbardziej oddalonych od meczetu, średnie wsparte są na arkadach bocznych a największe – spoczywające na ośmiobocznych bębnach – zdobią ganek świątyni[13]. Arkady ganku wsparte są na wysokich kolumnach z marmuru, pozostałe arkady – z wyjątkiem tych w narożnikach północnych wspieranych na filarach – spoczywają na niższych kolumnach[13]. Sześć kolumn z każdej strony pochodzi z ruin budowli na Cyprze, w Aydıncıku i w Syrii[7]. Wejście do meczetu wyznacza największa kopuła, a drzwi do świątyni zdobią mukarnas[3].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Six new sites inscribed on UNESCO’s World Heritage List (ang.). 2011-07-27. [dostęp 2011-11-05].
  2. 2,0 2,1 2,2 J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 73. ISBN 9781845645069. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 318. [dostęp 2011-11-05].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Why Selimiye Mosque was built in Edirne instead of Istanbul? (ang.). www.selimiyemosque.net. [dostęp 2011-11-05].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Josef W. Meri: Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge, 2005, s. 717. ISBN 9780415966900. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  6. 6,0 6,1 Helen Gardner, Fred S. Kleiner, Christin J. Mamiya: Gardner's art through the ages: the Western perspective. Cengage Learning, 2006, s. 290. ISBN 9780495004790. [dostęp 2011-11-05].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 319. [dostęp 2011-11-05].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 UNESCO: Selimiye Mosque (Turkey) No 1366. s. 320. [dostęp 2011-11-05].
  9. Josef W. Meri: Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge, 2005, s. 717. ISBN 9780415966900. [dostęp 2011-11-05]. Cytat: Those who consider themselves architects among Christians say that in the realm of Islam no dome can equal that of the Hagia Sophia… [but] in this mosque, with the help of God and the support of Sultan Selim Khan, I erceted a dome six cubits higher and four cubits wider than the dome of Hagia Sophia.. (ang.)
  10. J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 76. ISBN 9781845645069. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  11. 11,0 11,1 11,2 Günkut Akin: Gülru Necipoğlu: Muqarnas, Volume 12: An Annual on Islamic Art and Architecture. BRILL, 1995, s. 63. ISBN 9789004103146. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)
  12. Muezzin’s Mahfil (ang.). [dostęp 2011-11-06].
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 J. Freely: History of Ottoman Architecture. WIT Press, 2011, s. 75. ISBN 9781845645069. [dostęp 2011-11-05]. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]