Semafor (kolejnictwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Semafory kształtowe w Kościerzynie
Semafory kształtowe w pobliżu nastawni Błądzim, w oddali wylot do Bydgoszczy

Semafor – pociągowy sygnalizator kolejowy[1] do sterowania ruchem kolejowym poprzez wizualne informowanie maszynisty przy pomocy ustawienia ramion (semafory kształtowe) lub barwnych świateł (semafory świetlne lub kształtowe pod warunkiem, że zostały wyposażone w odpowiednie latarnie zapalane w porze nocnej) o prędkości jazdy bądź nakazie zatrzymania pociągu, obowiązującej prędkości[2] przy tym, oraz na kolejnym semaforze.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Automatyczny system sygnalizacji kolejowej wymyślony przez Jana Baranowskiego w 1857 roku.

Pierwszy automatyczny system sygnalizacji kolejowej wynalazł we Francji polski inżynier Jan Józef Baranowski. Jego wynalazek został po raz pierwszy praktycznie zastosowany w 1857 roku na linii Paryż-Rouen, a w listopadzie tego roku na linii Paryż-St Germain[3]. System Baranowskiego został wprowadzony również rok później we Włoszech na linii kolejowej GenuaTuryn oraz po unowocześnieniu na linii Paryż-Bruksela. Zaprezentowano go w 1862 roku na Wystawie Światowej w Londynie[4] i był później stosowany także w Anglii.

Typy i budowa semaforów[edytuj | edytuj kod]

Semafory świetlne stacji Warszawa Aleje Jerozolimskie
Głowica semafora z pomarańczowym pasem świetlnym (wygaszonym)
trójkomorowy semafor na stacji Krynica

Semafory kształtowe[edytuj | edytuj kod]

Semafory kształtowe to starszy typ semaforów, zaopatrzony w jedno lub więcej ramion umieszczonych na wysokim słupie, których wychylenie wskazuje dozwoloną prędkość. W Polsce semafory kształtowe mają jedno lub dwa ramiona, malowane na czerwono-biało. W innych krajach (np. Wielkiej Brytanii) ramiona dla łatwiejszego odróżnienia bywają malowane na różne kolory. Aby nastawienie semafora można było rozpoznać także w nocy, wprowadzono latarnie z kolorowymi przesłonami,które sprzężone z ramieniem semafora, zapalane w porze nocnej, pokazujące także w ciemności jak ustawione są ramiona[5].

Semafory.svg

Semafory świetlne[edytuj | edytuj kod]

W odróżnieniu od kształtowych, semafory świetlne przekazują sygnał tylko poprzez kolory i odpowiedni układ świateł. W Polsce semafory świetlne mają zazwyczaj od dwóch do pięciu lamp. Wyjątkowo spotyka się semafory z sześcioma lampami. Niektóre semafory posiadają dodatkowo zielony lub pomarańczowy pas świetlny umieszczony pod głowicą. Pasy świetlne pozwalają na zwiększenie prędkości pociągu na pierwszej drodze jazdy do 60 km/h (pomarańczowy) lub 100 km/h (zielony), w porównaniu do 40 km/h (brak pasa świetlnego)[6][7]. Semafor świetlny składa się z umieszczonej na maszcie głowicy, w której znajdują się komory kolorowych świateł. Określona liczba, rodzaj i ustawienie zapalonych lamp tworzy określony sygnał. Na obwodzie zewnętrznych soczewek semaforów znajdują się sektory, które odchylają strumień światła o kąt 55 stopni, dzięki czemu maszynista w pojeździe trakcyjnym stojącym blisko sygnalizatora jest w stanie rozpoznać, które lampy emitują światło[8].

Semafory świetlne różnią się od pozostałych kolejowych sygnalizatorów świetlnych specyficznym malowaniem masztu. Maszty semaforów samoczynnych (np. semaforów SBL) pomalowane są na biało, półsamoczynnych i niesamoczynnych w biało-czerwone pasy, podczas gdy maszty pozostałych sygnalizatorów malowane są na szaro (tarcze manewrowe, tarcze ostrzegawcze), w czarno-białe pasy (tarcze przejazdowe) lub nie posiadają malowania (powtarzacze)[9].

Niekiedy na masztach semaforów montuje się dodatkowe wskaźniki. Semafory (podobnie jak inne sygnalizatory świetlne) mogą mieć głowicę zamocowaną bezpośrednio na maszcie lub na specjalnym wysięgu, tak aby zbliżyć semafor (w poziomie) do osi toru.

Zasilanie semaforów[edytuj | edytuj kod]

Semafory zasilane są napięciem 230V AC, które jest przetwarzane w transformatorach zasilających na napięcie 110V i doprowadzane do głowicy sygnalizatora. Dodatkowo, w celu zapobiegnięcia powstania fałszywych sygnałów przy jednym zwarciu żył kabla, obwód światła czerwonego powinien mieć dołączony oddzielny transformator zasilający. Pozostałe światła są zasilane ze wspólnego transformatora grupowego. Światła zezwalające na jazdę oraz światła sygnałów zastępczych mają oddzielne zasilacze grupowe.

Zasilanie żarówek wyświetlających sygnały jest realizowane napięciem 12V AC. Żarówki w sygnalizatorach mają moc 24W. Każda komora sygnałowa w semaforze zaopatrzona jest w oddzielny transformator dla każdej żarówki, który przetwarza doprowadzone napięcie.

Komory świetlne:

wyposażone są dodatkowo w żarówki rezerwowe o mniejszej mocy, aby w razie przepalenia głównej żarówki rezerwowa mogła kontynuować jej zadanie do czasu wymiany żarówki głównej. Przepalenie żarówki głównej powoduje przyciemnienie powtarzacza na pulpicie nastawni. Przepalenie żarówki rezerwowej powoduje jego całkowite wygaszenie[8].

Rodzaje semaforów[edytuj | edytuj kod]

Semafory półsamoczynne i niesamoczynne[edytuj | edytuj kod]

Semafory te są obsługiwane przez pracownika nastawni, służące do zezwalania lub zakazywania wjazdu, wyjazdu, bądź przejazdu przez stację. Używane także na posterunkach odstępowych, zwiększających przepustowość szlaku. W Polsce są one oznaczane słupem pomalowanym w czerwone i białe pasy, bądź pasem czerwono-biało-czerwonej blachy na słupie semafora lub nad głowicą semafora jeśli znajduje się on na bramkowej konstrukcji wsporczej (jak na zdjęciach). W przypadku zastosowania semaforów półsamoczynnych pracownik ustawia sygnał zezwalający, który pod wpływem przejazdu pociągu samoczynnie zmienia się na sygnał "Stój" – dotyczy to przeważającej większości semaforów świetlnych i niektórych kształtowych (z tzw. sprzęgłem sygnałowym), natomiast w semaforach niesamoczynnych pracownik musi również po przejeździe pociągu sam zmienić sygnał na "Stój!" – dotyczy to głównie semaforów kształtowych[9]. Semafory półsamoczynne i niesamoczynne nie są permisywne. Oznacza to, że minięcie semafora wskazującego sygnał "S1 Stój!" jest zabronione, chyba że maszynista otrzyma odpowiedni rozkaz pisemny od dyżurnego ruchu (może on także zostać przekazany środkami łączności) albo zostanie podany sygnał zastępczy[10].

Semafory samoczynne[edytuj | edytuj kod]

Semafory samoczynne są sterowane przez urządzenia sterowania ruchem kolejowym. Przeważająca większość semaforów samoczynnych to semafory samoczynnej blokady liniowej. W Polsce takie semafory mają słupy pomalowane na biało[9]. Semafory samoczynne w przeciwieństwie do półsamoczynnych są permisywne, co oznacza, że maszynista może pomimo wyświetlanego sygnału "S1 Stój!", po zatrzymaniu się i nadaniu syreną sygnału Rp1 "Baczność" wznowić jazdę z prędkością do 20 km/h, o ile w zasięgu wzroku za semaforem nie ma przeszkody uniemożliwiającej dalszą jazdę oraz aby móc natychmiast zatrzymać się w razie nagłego zauważenia przeszkody[11]. Jeżeli na semaforze SBL znajduje się wskaźnik W22 (kwadratowa czarna tablica ustawiona po przekątnej pionowo, a na niej biała litera "T" wykonana z materiałów odblaskowych – stosowany na wzniesieniach ponad 6‰) to maszynista ciężkiego pociągu towarowego może minąć ten semafor bez zatrzymania z prędkością nie większą niż 20 km/h (dawniej 15 km/h) tak regulując prędkość, aby mógł w każdej chwili zatrzymać pociąg w razie zauważenia przeszkody do dalszej jazdy. Zatrzymanie i ponowne ruszenie pociągu towarowego o dużej masie w tych warunkach mogłoby spowodować jego rozerwanie. Analogicznie jak przy sygnale "Stój" należy postąpić, kiedy sygnał jest wątpliwy (niepewny) albo kiedy brak sygnału (semafor nieoświetlony)[12].

Ustawienie semaforów[edytuj | edytuj kod]

czterokomorowy semafor wyjazdowy ze stacji Maków Podhalański

Na stacjach stosuje się zwykle dwie grupy semaforów: wjazdowe (A) i wyjazdowe (B) (czasem również wyjazdowe grupowe C jak na stacji Warszawa Falenica)[13]. W obrębie stacji semafor ustawiony jest po prawej stronie toru do którego się odnosi, patrząc w kierunku jazdy. Jeśli stacja posiada semafory wyjazdowe grupowe, to podanie sygnału wyjazdu na semaforze wyjazdowym jest możliwe dopiero po podaniu sygnału na semaforze grupowym (kolejność nastawiania). Warto zauważyć, że semafory grupowe i wjazdowe należą już do szlaku, są więc ustawiane zgodnie z zasadami panującymi na szlaku[14].

Ustawianie semaforów na stacji

Na szlaku jednotorowym obowiązuje zasada, że semafory i inne sygnalizatory ustawia się po prawej stronie toru dla każdego kierunku jazdy[14].

Ustawianie semaforów na szlaku jednotorowym

Na szlaku dwutorowym semafory ustawia się po prawej stronie dla toru prawego oraz po lewej dla toru lewego[15]. W przypadku ruchu prawostronnego na szlaku semafory ustawione przy lewym torze oznacza się dodatkową literą N. Lewy tor w tym wypadku nazywa się niewłaściwym.

Ustawianie semaforów na szlaku dwutorowym

Dla linii wielotorowych semafory ustawia się po lewej stronie dla skrajnego lewego toru, a we wszystkich innych przypadkach po prawej stronie toru (dla prawego skrajnego toru linii dla nieskrajnych torów)[16]. W przypadku zbliżenia na szlaku torów różnych linii (odległość od osi torów mniejsza niż 10 m w poziomie i mniej niż 2,5 m różnicy poziomów) traktuje się je łącznie, tzn. semafory po stronie lewej ustawia się tylko dla lewego skrajnego toru danej grupy torów. Powyższe zasady odnoszą się także do wszystkich innych sygnalizatorów pociągowych[17].

Ustawianie semaforów na szlaku trzy- i wielotorowym

Jeżeli sygnalizator musi zostać umieszczony w innym miejscu niż jest to wymagane, wówczas w miejscu gdzie powinien stać, stosuje się wskaźnik W15 (kwadratowa biała tablica z czarnym trójkątem zwróconym ostrzem w kierunku sygnalizatora)[18].

Bramka z głowicami semaforów

Ze względu na istnienie skrajni, w miejscach gdzie umieszczenie wysokiego semafora zagraża bezpieczeństwu ruchu ustawia się semafory tzw. karzełkowe o zmniejszonych wymiarach[19][20]. Tego rozwiązania nie można jednak stosować na stacjach przy torach głównych zasadniczych oraz przy torach, po których odbywają się jazdy pociągów bez zatrzymania[21]. W takim wypadku ustawia się semafor w innym miejscu (a w jego miejscu ustawia się wskaźnik W15) lub buduje się bramki, na których umieszcza się jedną lub kilka głowic semaforów[22].

W odległości drogi hamowania przed semaforami wjazdowymi i odstępowymi obsługiwanymi i osłonnymi oraz przed semaforami wyjazdowymi odnoszącymi się do torów, po których przejeżdżają pociągi bez zatrzymania ustawia się tarcze ostrzegawcze. Tarcz ostrzegawczych nie ustawia się jeśli szlak przed stacją jest wyposażony w SBL[23]. Jeśli semafor nie jest widoczny z wymaganej odległości, dodatkowo ustawia się sygnały powtarzające. Powtarzaczy nie stawia się przed semaforami SBL.[24]

Sygnały na semaforach w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Semafory kształtowe[edytuj | edytuj kod]

Sygnały na semaforach kształtowych (dzienne i nocne)
PKP Sr1.svg
Sr1

Stój

PKP Sr2.svg
Sr2

Wolna droga

PKP Sr3.svg
Sr3

Wolna droga ze zmniejszoną prędkością

Semafory świetlne[edytuj | edytuj kod]

Semafory półsamoczynne[edytuj | edytuj kod]

Semafory półsamoczynne mają układ komór dostosowany do planowanych szybkości i potrzeb ruchowych na stacji[25]. Semafory wjazdowe stacji są najczęściej pięciokomorowe o układzie świateł (od góry) zielony, pomarańczowy, czerwony, pomarańczowy, matowobiały[26]. Semafory takie są stosowane również jako wyjazdowe, jeśli szlak za stacją jest wyposażony w SBL. Czasem semafory tego typu wzbogaca się o zielony, pomarańczowy lub oba pasy świetlne. Jeśli po torze, do którego odnosi się semafor będą prowadzone jazdy wyłącznie na wprost (np. nie istnieje możliwość zjazdu na tor zwrotny) stosuje się uproszczone semafory pozbawione komór świateł pomarańczowych (układ świateł: zielony, czerwony, matowobiały) lub pozbawiony jednego pomarańczowego światła (zielony, czerwony, pomarańczowy, matowobiały). Jeśli na stacji nie prowadzi się manewrów a ruch na jej terenie jest niewielki to niektóre semafory pozbawione są komory światła matowobiałego (np. na stacji w Celestynowie). Jeśli stacja jest stacją końcową lub pociągi nie przejeżdżają przez nią bez zatrzymania (na przykład Warszawa Centralna) można stosować semafory bez komory światła zielonego (pomarańczowy, czerwony, pomarańczowy, biały, lub, jak w przypadku końcowej stacji Warszawa Śródmieście WKD: pomarańczowy, czerwony, biały).

Logika zakodowanych informacji w przekazywanych sygnałów przez semafor jest następująca:

  • górne światło zawsze pokazuje dozwoloną prędkość na drugiej drodze jazdy (za następnym semaforem), a dolne i pas świetlny na pierwszej (za danym semaforem)[6].
  • jeśli świeci się tylko jedno światło to oznacza ono prędkość na drugiej drodze jazdy, prędkość na pierwszej drodze jest wtedy prędkością maksymalną na danej linii (z wyjątkiem sygnału S1 "Stój!", kiedy jedno czerwone światło oznacza nakaz zatrzymania przed semaforem)[6].
Quote-alpha.png
Jeżeli obraz sygnałowy składa się z dwóch świateł, to zezwala się na jazdę przy tym semaforze oraz przez okręg zwrotnicowy osłaniany tym semaforem z szybkością zmniejszoną do 100, 60 lub 40 km/h, o czym informuje światło dolne, zawsze pomarańczowe ciągłe, ewentualnie uzupełnione pasem świetlnym koloru zielonego lub pomarańczowego. Światło górne informuje, jaki sygnał wskazuje następny semafor[6].

Schemat odczytywania sygnałów przedstawia poniższa tabelka:[27]

Prędkość na drugiej drodze jazdy
Vmax 100 km/h 60 lub 40 km/h Stój! nieokreślona
Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek migające.svg
Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Semaforykrzyzyk.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Zielony pas.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Pomarańczowy pas.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
Vmax 100 km/h 60 km/h 40 km/h Stój!
Prędkość na pierwszej drodze jazdy
Zestawienie wszystkich sygnałów świetlnych na semaforach półsamoczynnych stosowanych w Polsce[6]
Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S1

Stój

Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Białe dół migające.svg
Podstawa semafor.svg
Sz

Sygnał zastępczy

Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S2

Jazda z najwyższą dozwoloną szybkością za tym i następnym semaforem.

Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S3

Jazda z najwyższą dozwoloną szybkością nie większą niż 160 km/h, a przy następnym semaforze z szybkością 100 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek migające.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S4

Jazda z najwyższą dozwoloną szybkością.
Następny semafor wskazuje sygnał zezwalający na jazdę z szybkością zmniejszoną do 40 lub 60 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S5

Jazda z najwyższą dozwoloną szybkością
Następny semafor wskazuje sygnał Stój

Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Zielony pas.svg
S6

Jazda z szybkością nie przekraczającą 100 km/h, a przy następnym z najwyższą dozwoloną szybkością.

Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Zielony pas.svg
S7

Jazda z szybkością nie przekraczającą 100 km/h, przy tym i następnym semaforze.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek migające.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Zielony pas.svg
S8

Jazda z szybkością nie przekraczającą 100 km/h, a przy następnym z szybkością zmniejszoną
do 40 lub 60 km/h

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Zielony pas.svg
S9

Jazda z szybkością nie przekraczającą 100 km/h, następny semafor wskazuje sygnał Stój.

Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Pomarańczowy pas.svg
S10a

Jazda z szybkością nie przekraczającą 60 km/h, a przy następnym z najwyższą dozwoloną szybkością.

Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Pomarańczowy pas.svg
S11a

Jazda z szybkością nie przekraczającą 60 km/h, a przy następnym z szybkością zmniejszoną do 100 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek migające.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Pomarańczowy pas.svg
S12a

Jazda z szybkością nie przekraczającą 60 km/h, a przy następnym z szybkością zmniejszoną
do 40 lub 60 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Pomarańczowy pas.svg
S13a

Jazda z szybkością nie przekraczającą 60 km/h, następny semafor wskazuje sygnał Stój.

Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S10

Jazda z szybkością nie przekraczającą 40 km/h, a przy następnym z najwyższą dozwoloną szybkością.

Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S11

Jazda z szybkością nie przekraczającą 40 km/h, a przy następnym z szybkością zmniejszoną do 100 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek migające.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S12

Jazda z szybkością nie przekraczającą 40 km/h, a przy następnym z szybkością zmniejszoną
do 40 lub 60 km/h.

Wygaszony góra.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S13

Jazda z szybkością nie przekraczającą 40 km/h, następny semafor wskazuje sygnał Stój.

Semafory samoczynne[edytuj | edytuj kod]

Samoczynna Blokada Liniowa (SBL)[edytuj | edytuj kod]

Semafory dwustawnej samoczynnej blokady liniowej (rzadko używanej, np. w WKD, metrze czy tunelu Krakowskiego Szybkiego Tramwaju) mają dwie lampy: zieloną i czerwoną. Semafory najczęściej stosowanej w Polsce blokady trzystawnej posiadają 3 lampy: zieloną, czerwoną i pomarańczową. Semafory blokady czterostawnej (używanej na liniach magistralnych o wysokiej prędkości szlakowej) posiadają taki sam układ lamp jak semafory blokady trzystawnej, lecz mogą dodatkowo wyświetlić sygnał S3 (migające zielone światło). Sygnał ten informuje maszynistę o dwóch odstępach blokowych wolnych i zobowiązuje do ograniczenia prędkości przy następnym semaforze (wskazującym sygnał S5 - jedno pomarańczowe światło ciągłe) do 100km/h. Dzięki temu odległość między semaforami może wynosić połowę długości drogi hamowania zamiast całej drogi hamowania, która przy dużych prędkościach może być bardzo długa[28].

Zestawienie sygnałów stosowanych w SBL[29]
Blokada dwustawna
Wygaszony góra.svg
Zielony dół ciągły.svg
Podstawa SBL.svg
S2

Jazda z największą dozwoloną szybkością.
Co najmniej jeden odstęp blokowy wolny.

Czerwone góra ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S1

Stój.

Blokada trzystawna
Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S2

Jazda z największą dozwoloną szybkością.
Co najmniej dwa odstępy blokowe wolne.

Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe dół ciągłe.svg
Podstawa SBL.svg
S5

Następny semafor wskazuje sygnał Stój.
Jeden odstęp blokowy wolny.

Wygaszony góra.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S1

Stój.

Blokada czterostawna
Zielony góra ciągły.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S2

Jazda z największą dozwoloną szybkością.
Co najmniej trzy odstępy blokowe wolne.

Zielony góra migający.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S3

Jazda z największą dozwoloną szybkością nie większą niż 160 km/h - w przodzie są dwa odstępy blokowe wolne - a przy następnym semaforze z prędkością nie większą niż 100 km/h.
Dwa odstępy blokowe wolne.

Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Pomarańczowe dół ciągłe.svg
Podstawa SBL.svg
S5 Następny semafor wskazuje sygnał Stój.
Jeden odstęp blokowy wolny.
Jazda z szybkością nie większą niż 100 km/h.
Wygaszony góra.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa SBL.svg
S1

Stój.

Sygnał S1a[edytuj | edytuj kod]
sygnalizator umożliwiający podanie sygnału S1a na przystanku osobowym Warszawa Śródmieście
Wygaszony góra.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Czerwone dół migające.svg
Podstawa SBL.svg
S1a

Stój - absolutny zakaz wjazdu do tunelu.
Sygnał S1a jest stosowany na szlakach:
Warszawa Zachodnia ÷ Warszawa Wschodnia
i Warszawa Centralna ÷ Warszawa Wschodnia.

Jedynym sygnałem wyświetlanym przez semafor, na którym pojawiają się dwa czerwone światła jednocześnie, jest rzadko spotykany sygnał S1a czyli Stój - absolutny zakaz wjazdu do tunelu. Występuje on jedynie przed wjazdem do tunelu średnicowego w Warszawie. Semafor z dwiema komorami czerwonymi można zobaczyć m.in. na przystankach Warszawa Powiśle czy Warszawa Śródmieście (zdjęcie obok), a także przed wjazdem do dalekobieżnej części tunelu od strony Warszawy Wschodniej. Sygnał ten występuje również w Metrze Warszawskim. Tamtejsze semafory są jednak pozbawione komory światła pomarańczowego.

Użycie aż dwóch czerwonych świateł jest podyktowane faktem, że wspomniany semafor jest sygnalizatorem SBL. Taki samoczynny semafor, gdy wskazuje światło czerwone, maszynista może w zgodzie z przepisami ruchu minąć po zatrzymaniu, jadąc ostrożnie na widoczność i bez przekraczania prędkości 20 km/h. Aby wprowadzić zabezpieczenie wymuszające bezwzględne zatrzymanie pociągu przed wjazdem do tunelu (na przykład w wypadku pożaru), wprowadzono sygnał S1a.[30]

Semafory nietypowe (stosowane do odwołania)[edytuj | edytuj kod]

Na powyższych ilustracjach przedstawiono najczęściej spotykany układ komór semaforów świetlnych. Układ komór nie jest jednak regułą, a w niektórych przypadkach wciąż są stosowane pięciokomorowe semafory o innym układzie lamp (np. pomarańczowy, czerwony, pomarańczowy, zielony, biały na stacji w Celestynowie), mogące wyświetlić tylko niektóre z powyższych sygnałów. Ponadto na niektórych stacjach używa się wciąż semaforów sześciokomorowych, które pozwalają wyświetlić tylko niektóre z podanych sygnałów. Semafory takie są spotykane np. na stacjach Tarnów, Warszawa Włochy i Dębica Towarowa[31]. Przepisy wciąż dopuszczają podawanie za pomocą takich semaforów sygnałów innych niż podane powyżej. Np. dwa światła zielone oznaczają wolną drogę ze zmniejszoną prędkością za tym semaforem, następny semafor podaje sygnał zezwalający na jazdę, a sygnał złożony ze światła pomarańczowego i światła zielonego (poniżej) oznacza wolną drogę, a na następnym semaforze wolną drogę ze zmniejszoną szybkością[32].

Sygnały stosowane do odwołania
Zielony góra ciągły.svgWygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svgWygaszony środek.svg
Zielony środek ciągły.svgWygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svgZielony środek ciągły.svg
Wygaszony środek.svgWygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svgZielony dół ciągły.svg
Podstawa semafor.svgPodstawa semafor.svg

"Wolna droga ze zmniejszoną prędkością" lub
"Wolna droga ze zmniejszoną prędkością. Następny semafor wskazuje sygnał zezwalający na jazdę."

Pomarańczowe góra ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Zielony środek ciągły.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg

"Wolna droga. Następny semafor wskazuje sygnał zezwalający na jazdę ze zmniejszoną prędkością."

Semafory stosowane historycznie[edytuj | edytuj kod]

Semafory trzyramienne[edytuj | edytuj kod]

Do lat 50-tych w Polsce stosowano również semafory trzyramienne. Było to związane z inną zasadą nadawania sygnałów semaforowych, w którym to istotną rolę pełniło informowanie maszynisty o kierunku ruchu pociągu, wobec czego musiał on samodzielnie dostosować prędkość. Obecne semafory podają gotową informację o prędkości, więc system ten został wycofany. Dodatkową różnicą w tamtych czasach było niewystępowanie pomarańczowej latarni na semaforowych masztach, gdyż była zarezerwowana ona jedynie dla tarcz ostrzegawczych. Zamiast niej stosowano kolejne latarnie zielone. Stwarzało to jednak niebezpieczeństwo w razie wypalenia się jednej z nich z powodu większej możliwości pomyłki z innym sygnałem.[33]

Sygnały na semaforach kształtowych (dzienne i nocne)
Old PKP S1 Semaphore.png
S1

Stój

Old PKP S2 Semaphore.png
S2

Wolna droga

Old PKP S3 Semaphore.png
S3

Wolna droga ze zmniejszoną szybkością

Old PKP S4 Semaphore.png
S4

Wolna droga ze zmniejszoną szybkością w innym kierunku niż S3

Semafory a manewry[edytuj | edytuj kod]

Semafory półsamoczynne (semaforów samoczynnych nie wyposaża się w komorę światła matowobiałego) posiadające pod oznaczeniem literowym dodatkowo literkę m, posiadają komorę światła matowobiałego mogącą wyświetlić sygnał manewrowy "Ms2 Jazda manewrowa dozwolona". Jako sygnał zabraniający jazdy manewrowej stosowany jest sygnał S1, który oznacza, że zarówno jazda manewrowa, jak i pociągowa są zabronione. Komora światła matowobiałego w semaforach bez m w oznaczeniu służy tylko do wyświetlania sygnału zastępczego[34].

Sygnały na semaforach z komorą manewrową
Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Czerwone środek ciągłe.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa semafor.svg
S1

Stój! Jazda manewrowa zabroniona

Wygaszony góra.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Wygaszony środek.svg
Białe dół ciągłe.svg
Podstawa semafor.svg
Ms2

Jazda manewrowa dozwolona

Tarcze zaporowe świetlne[edytuj | edytuj kod]

Tarcza zaporowa

Tarcza zaporowa świetlna (dawniej semafor zaporowy) jest szczególnym przypadkiem semafora, stosowanym przy torach, na które odbywają się tylko wjazdy pociągów. Zasadniczo tarcza zaporowa świetlna jest sygnalizatorem dającym sygnał "Stój!" ważny zarówno dla pociągów, jak i manewrów. Jej zadaniem jest ostrzeganie o końcu toru i braku możliwości dalszej jazdy. Tarcze zaporowe świetlne ustawiane są zgodnie z zasadami ustawiania innych sygnałów zamknięcia toru.

Niektóre tarcze posiadają komorę światła białego pod światłem czerwonym i mogą wyświetlić sygnał zezwalający na jazdę manewrową, czasem również sygnał zastępczy ważny dla pociągów. Semafory tego typu stosuje się na stacjach końcowych. Służą one do zatrzymania pociągu, a po odłączeniu lokomotywy od reszty składu nadania jej sygnału zezwalającego na jazdę manewrową (odjechanie od składu, przejazd na tory postojowe). Tarcze zaporowe tego typu posiadają literę m obok lub pod oznaczeniem tarczy[35].

Sygnały podawane na świetlnych tarczach zaporowych
Czerwone góra ciągłe.svg
Wygaszony dół.svg
Podstawa Tz-Cm.svg
S1 (d. Zs1)
"Stój!"
Wygaszony góra.svg
Białe dół ciągłe.svg
Podstawa Tz-Cm.svg
Ms2 (d. Zs2)
Jazda manewrowa dozwolona
Czerwone góra ciągłe.svg
Białe dół migające.svg
Podstawa Tz-Cm.svg
Sz
Sygnał zastępczy
Czerwone jednokomorowe ciągłe.svg
Podstawa Tz-C.svg
S1
"Stój!"

Unieważnienie semafora[edytuj | edytuj kod]

Semafory, których używania zaprzestano i ich wskazania nie odnoszą się do rzeczywistej sytuacji ruchowej, a także te, których jeszcze nie oddano do użytku, oznacza się w następujący sposób:

  • na semaforze kształtowym ramiona zwiesza się pionowo do dołu i przymocowuje do słupa albo umieszcza na ramieniu semafora wskaźnik W31 (biały ukośny krzyż o kącie rozwarcia 120 stopni);
  • na semaforze świetlnym wskaźnik W31 przymocowuje się pod oprawą semafora lub na oprawie pomiędzy komorami świetlnymi[36].

Wskazania takich semaforów są nieważne i maszynista prowadząc pociąg nie stosuje się do nich. Semaforów unieważnionych (zarówno kształtowych, jak i świetlnych) nie oświetla się. Powyższe tyczy się nie tylko semaforów, lecz wszystkich sygnalizatorów[37].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.9.1
  2. Przepisy sygnalizacji E1 §1.3
  3. Bolesław Orłowski (red.): Słownik Polskich Pionierów Techniki. Warszawa: Wydawnictwo Śląsk, 1987, s. 18–19. ISBN 83-216-0339-4.
  4. Bolesław Orłowski: Polacy światu. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1987, s. 194–195. ISBN 83-216-0339-4.
  5. Przepisy sygnalizacji E1 §3.1
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Przepisy sygnalizacji E1 §3.2
  7. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4 rys.2
  8. 8,0 8,1 Maciej Górowski: TRANSPORT SZYNOWY – Niezależna strona informacyjna. 2004-2010. [dostęp 2010-01-26].
  9. 9,0 9,1 9,2 Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.1
  10. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.3
  11. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.2
  12. Przepisy sygnalizacji E1 §15 ust. 7. Wskaźnik W22
  13. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.10
  14. 14,0 14,1 Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.5.a
  15. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.5.b
  16. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.5.c
  17. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.5.d
  18. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.5
  19. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §5.3.1
  20. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.5
  21. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.7
  22. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §5.3.2
  23. Przepisy sygnalizacji E1 §5
  24. Przepisy sygnalizacji E1 §4
  25. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.8
  26. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §4.9 rys. 2a
  27. Beskidzka Strona Kolejowa, tabelka z prędkościami
  28. Beskidzka Strona Kolejowa, opis SBL
  29. Beskidzka Strona Kolejowa, sygnały stosowane w SBL
  30. Instrukcja sygnalizacji Ie-1 (E1) §17. ust1. pkt 1)
  31. Beskidzka Strona Kolejowa
  32. Instrukcja sygnalizacji Ie-1 (E-1) §18. ust.1
  33. http://covalus.ovh.org/sygnaly/sygnal.html
  34. Przepisy sygnalizacji E1 §7.2.10
  35. Wytyczne techniczne budowy urządzeń sterowania ruchem kolejowym WTB-E10 Rozdział II §14
  36. Przepisy sygnalizacji E1 §3.2.8
  37. Przepisy sygnalizacji E1 §15 ust. 7. Wskaźnik W31

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]