Serapis

Serapis, Sarapis - Serapis (łac. lub gr. Sarapis) – synkretyczny bóg grecko-egipski łączące cechy kilku bogów: świętego byka Apisa-Ozyrysa, Zeusa, Asklepiosa, Plutona i Dionizosa. Kult Serapisa powstał w IV-III wieku p.n.e. w Egipcie, rządzonym przez Ptolemeuszy. Serapis był naczelnym bóstwem dynastii Ptolemeuszy. Jego najbardziej znana świątynia to Serapejon w Aleksandrii. Ptolemeusz I Soter podjął działania mające na celu zintegrowanie religii egipskiej z wierzeniami greckiej rodziny panującej. Ptolemeusz starał się znaleźć bóstwo które mogłoby być czczone zarówno przez Egipcjan, jaki i Greków. Grecy nie darzyli wielkim szacunkiem egipskich bóstw zoomorficznych, więc to przedstawienie antropomorficzne zostało wybrane jako ekwiwalent popularnego egipskiego bóstwa Apisa. Bóstwo zostało nazwane Aser-hapi (i.e. Ozyrys-Apis). Wkrótce przyjęła się forma imienia bóstwa Serapis. Miało ono reprezentować Ozyrysa. Serapis był panem świata podziemnego, patronem przyrody i sprawcą cudownych uzdrowień, wybawicielem i bogiem sztuki lekarskiej, zapewniał też życie wieczne.

Ikonografia [edytuj]

Współczesne wyobrażenie Serapisa aleksandryjskiego z atrybutami.

Serapis był przedstawiany jako siedząca na tronie postać, przypominająca Hadesa lub Plutona (bóstwa chtoniczne). Na głowie miał modius czyli kosz, pojemnik na ziarno (był to grecki symbol krainy zmarłych). Bóg dzierżył skeptrum (berło) oznaczające władzę. Towarzyszył mu Cerber, strażnik zaświatów, leżący u jego stop oraz wąż, prawdopodobnie nawiązujący do egipskiego symbolu władzy – ureusza.

Serapis (czyli Ozyrys) miał małżonkę Izydę i syna Harpokratesa (zhellenizowana forma Horusa).

Historia [edytuj]

Najstarsza, dyskutowana, wzmianka o Serapisie znajduje się w opisie śmierci Aleksandra Wielkiego w Babilonie (323 r. p.n.e.) podanym przez Arriana. Według tego opisu, Serapis miał świątynię w Babilonie i miano zasięgać jego rady przy śmierci króla. Prawdopodobnie wzmiankę Arriana można wyjaśnić, przez odwołanie się jednego z tytułów babilońskiego boga Ea (Enki). Brzmiał on Serapsi czyli władca otchłani/głębiny. Byłaby więc to wzmianka niezwiązana z grecko-egipskim bóstwem.

Według Plutarcha, Ptolemeusz miał być pouczony w wizji sennej przez nieznanego boga. Bóg ten kazał mu przywieść posąg boga z Synopy do Aleksandrii. Tam dwaj eksperci mieli obwieścić, że posąg przedstawia Serapisa. Jeden z tych ekspertów pochodził z rodziny Eumolpidów, której członkowie tradycyjnie należeli do hierofantów misteriów eleuzyjskich. Drugim z ekspertów miał być Manethon. Według części egiptologów, wspomniana przez Plutarcha Synopa odnosi się w rzeczywistości do wzgórza Sinopeion. Nazwę tą miało nosić miejsce, w którym już istniała świątynia Serapisa w Memfis. Według Tacyta, Serapis nim trafił do Aleksandrii miał być bogiem miejscowości Rakotis. Głównymi ośrodkami kultu boga były Memfis i Aleksandria, a po rozprzestrzenieniu się kultu w świecie hellenistycznym świątynie Serapisa znajdowały się w wielu miastach Grecji i na wyspie Delos. Po zdobyciu Egiptu przez Rzymian (30 r. p.n.e.) bóg zaczął odgrywać także pewną rolę w świecie religii rzymskiej. W Rzymie, Sepapis był czczony w Iseum Campense, świątyni Izydy na Polu Marsowym zbudowanej w okresie drugiego triumwiratu. Rzymski kult Izydy i Serapisa zyskał popularność w późnym I w. po Chrystusie. Przyczynić się do mogła rola Serapisa w cudach, których miał doświadczyć Wespazjan w Aleksandrii, gdzie zatrzymał się przed swoim powrotem do Rzymu, gdzie został cesarzem w 70 roku. Od czasów dynastii flawijskiej Serapis okazjonalnie pojawiał się na monetach cesarskich wespół z panującym cesarzem. Kult Serapisa utrzymywał się oficjalnie do czasu zburzenia aleksandryjskiego Serapejonu przez chrześcijański tumult i wprowadzenia przez cesarza Teodozjusza ostatecznego zakazu kultu.

Galeria [edytuj]

Rzymska lampka oliwna z popiersiem Serapisa w asyście słońca i księżyca. Efez 100-150 AD. British Museum
Hellenistyczno-rzymska terakotowa głowa Serapisa, ikonograficznie zbliżona do Zeusa (Staatliches Museum Ägyptischer Kunst, Munich)
Zeus z Otricoli
Posążek Serapisa z Begram, Afganistan
Głowa Serapisa (150-200 AD),