Seria 81

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Seria 81
Wagon serii 81 na stacji Ratusz Arsenał w Warszawie
Wagon serii 81 na stacji Ratusz Arsenał w Warszawie
Producent Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Rosja Metrowagonmasz
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Rosja Wagonmasz
Lata budowy od 1976
Układ osi Bo'Bo'+Bo'Bo'+Bo'Bo'+Bo'Bo'+Bo'Bo'+Bo'Bo'
Układ wagonów Mc+M+M+M+M+Mc
Liczba miejsc siedzących 256
Liczba miejsc ogółem 1128
Masa służbowa 200 t
Długość całkowita 115 260 mm
Szerokość 2710 mm
Wysokość 3700 mm
Wysokość wejścia 1208 mm
(od główki szyny)
Średnica kół 780 mm
Napięcie zasilania 750 V DC
Liczba i moc silników 24×110/112/114 kW
Typ silników trakcyjnych DK-117WMU2 lub TDM-1EU2
Moc ciągła 2640/2688/2736 kW
Przyspieszenie rozruchu 1,2 m/s²
Prędkość konstrukcyjna 90 km/h
Mc – wagon silnikowy kabinowy
M – wagon silnikowy środkowy
Dane dla wersji warszawskiej[1][2][3][4][5]
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Transport szynowy

Seria 81 – seria wagonów metra produkowana od 1976 w ZSRR i Rosji w zakładach Metrowagonmasz z Mytiszczi i Wagonmasz z Petersburga.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W 1963 powstały wagony metra serii Je (ros. Е)[6][7]. Ich prędkość eksploatacyjna nie była zadowalająca, a z upływem czasu nie były one także w stanie zapewnić maksymalnej przepustowości na liniach o dużej liczbie pasażerów[7].

W 1973 rozpoczęto prace nad nowymi pojazdami kolei podziemnej, które byłyby w stanie zastąpić popularną serię sprzed dekady[6]. W 1974 zbudowano pierwsze prototypowe wagony serii I (ros. И), które posiadały aluminiowe pudła[6][7]. W tym samym roku opracowano także konstrukcję wagonów serii 81, których nadwozia były wykonane ze stali[6].

Prototypy[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej połowie 1976 Mytiszczinskij maszinostroitielnyj zawod (ros. Мытищинский машиностроительный завод) wyprodukował sześć prototypowych wagonów – trzy końcowe kabinowe serii 81-717 o numerach 5846, 5854 i 5855 oraz trzy środkowe bez kabiny serii 81-714 o numerach 5837, 5867, 5868[7]. Pod koniec 1977 w tym samym zakładzie produkcyjnym wybudowano małą serię składającą się z dwóch wagonów kabinowych 81-717 o numerach 9050 i 9051 oraz sześciu wagonów środkowych 81-714 o numerach od 9350 do 9355[7].

Produkcja seryjna[edytuj | edytuj kod]

Seria Lata
produkcji
Zakład produkcyjny Liczba
wagonów
Uwagi Źródła
81-717/714 od 1978 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla miast ZSRR
od 1980 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Wagonmasz, Petersburg
81-717.1/714.1 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Pragi
81-717.2/714.2 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Budapesztu
81-717.3/714.3 1989 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi 10 wersja dla Warszawy
81-717.4/714.4 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Sofii
81-717.5/714.5 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Metrowagonmasz, Mytiszczi
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Wagonmasz, Petersburg
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Twierskoj wagonostroitielnyj zawod, Twer
81-720/721 Jauza od 1993 Rosja Metrowagonmasz, Mytiszczi 78 [8][9]
81-572/573 1994 Rosja Wagonmasz, Petersburg 32 wersja dla Warszawy
81-572.1/573.1 1997 Rosja Wagonmasz, Petersburg 18 wersja dla Warszawy
81-740.2/741.2 Rusicz Rosja Metrowagonmasz, Mytiszczi wersja dla Sofii
81-740.4/741.4 Rusicz od 2007 Rosja Metrowagonmasz, Mytiszczi 512 wersja dla Moskwy
81-572.2/573.2 2008-2009 Rosja Wagonmasz, Petersburg 42 wersja dla Warszawy
81-540/541 Rosja Wagonmasz, Petersburg
81-553/554/555 Rosja Wagonmasz, Petersburg
81-556/557/558 Niewa od 2009 Rosja Wagonmasz, Petersburg
81-760/761 Oka Rosja Metrowagonmasz, Mytiszczi
81-780/781 Ładoga 2011 Rosja Oktiabrskij elektrowagonoriemontnyj zawod, Petersburg 6 [10][11]

W połowie 1978 rozpoczęto produkcję seryjną wagonów 81-717/714 w Mytiszczinskim maszinostroitielnym zawodzie[7].

W 1980 produkcję tych pojazdów na podstawie dokumentacji opracowanej przez zakład z Mytiszczi rozpoczął Leningradskij wagonostroitielnyj zawod (ros. Ленинградский вагоностроительный завод) z Leningradu[7]. W styczniu 1980 powstał pierwszy wagon środkowy 81-714 o numerze 7202, a w sierpniu 1980 fabrykę opuścił pierwszy wagon kabinowy 81-717 o numerze 8400[7].

W 1993 zakłady Mietrowagonmasz zaprezentowały nowe wagony metra serii 81-720/721 Jauza (ros. Яуза)[8][9]. Wyprodukowano ich łącznie 78 sztuk[9].

W 2007 Mietrowagonmasz rozpoczął produkcję wagonów 81-740.4/741.4 Rusicz (ros. Русич)[12]. Wyprodukowano ich łącznie 512 sztuk[12].

W 2008 rozpoczęto prace nad pojazdem serii 81-760/761 Oka (ros. Оka)[13][14]. W maju 2010 zaprezentowano pierwszy pociąg tego typu i planowano rozpoczęcie jego seryjnej produkcji w 2011[14].

W 2011 Oktiabrskij elektrowagonoriemontnyj zawod (ros. Октябрьский электровагоноремонтный завод) wyprodukował pierwszy pojazd serii 81-780/781 Ładoga (ros. Ладога)[10][11].

Modernizacje[edytuj | edytuj kod]

Seria Lata modernizacji Zakład modernizacyjny Liczba wagonów Źródła
81-71M 1996-2011 Czechy Škoda Transportation, Pilzno 465 [15][16]
81-553.1/554.1/555.1 Sławutycz 2000 Czechy Škoda Transportation, Pilzno
Rosja Wagonmasz, Petersburg
5 [17]
81-7021/7022 2005, 2010-2011 Ukraina Kriukiwskij wagonobudiwnij zawod, Krzemieńczuk 30 [17]

W latach 1996-2011 zakłady Škoda Transportation wykonały modernizację 93 składów 5-wagonowych dla metra praskiego[15]. Pociągi otrzymały oznaczenie 81-71M[16].

W 2000 opracowano projekt pociągu serii 81-553.1/554.1/555.1 o nazwie Sławutycz dla Kijowa[17]. Nowy skład został wykonany przez czesko-rosyjską spółkę utworzoną przez Škodę i UniKontrol z Pragi oraz Wagonmasz z Petersburga i Grupę Dedal z Moskwy[17].

W 2005 Kriukiwskij wagonobudiwnij zawod (ukr. Крюківський вагонобудівний завод) wyprodukował pierwszy skład pięciowagonowy serii 81-7021/7022 dla metra kijowskiego[17]. W latach 2010-2011 powstało kolejnych 5 pociągów, które nieco różniły się od pierwszego[17].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

81-717/714[edytuj | edytuj kod]

Miński wagon 81-717

Wagony serii 81 są przystosowane do sterowania wielokrotnego i mogą być łączone w składy o długości od 3 do 8 wagonów, przy czym pierwszy i ostatni z nich muszą być wyposażone w kabiny maszynisty[4].

Nadwozie[edytuj | edytuj kod]

Pudła wagonów są konstrukcji stalowej spawanej[4]. Do ramy wykonanej z ceowników przyspawane są podłoga oraz ściany boczne i czołowe, natomiast do ścian przyspawany jest dach[4]. Po każdej stronie każdego wagonu znajdują się cztery pary rozsuwanych drzwi pasażerskich[4].

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Przedział pasażerski[edytuj | edytuj kod]
Wnętrze wagonu metra warszawskiego

Zastosowano wzdłużny układ siedzeń[4]. Stojący pasażerowie mogą chwycić się zamontowanych poręczy pionowych i wzdłużnych[4]. Oświetlenie stanowią oprawy luminescencyjne[4]. Podłoga jest pokryta linoleum[4]. Znajdują się w niej pokrywy umożliwiające dostęp do wózków[4].

Kabina maszynisty[edytuj | edytuj kod]

Kabiny występują wyłącznie na jednym z końców wagonów kabinowych[4]. Są one oddzielone od przedziałów pasażerskich przegrodą, której ściany tworzą przedział zawierający niektóre elementy układu elektrycznego i urządzenia odbiorcze systemu zabezpieczenia ruchu pociągu[4].

Wózki[edytuj | edytuj kod]

Wózek wagonu 81-714

Każdy wagon oparty jest na dwóch dwuosiowych wózkach[4].

Rama w kształcie litery H jest wykonana ze spawanych ceowników z blachy stalowej[4]. Do belek wzdłużnych przyspawane są wsporniki do zamocowania dźwigni i cylindrów hamulcowych oraz zaprasowane tuleje służące do mocowania kolumn prowadzenia łożyska osi zestawu kołowego[4].

Silniki trakcyjne i reduktory zawieszone są na wspornikach przymocowanych do belek poprzecznych[4]. W belkach tych znajdują się otwory z tulejami i specjalne okna do zamontowania centralnego zawieszenia[4].

Wózki są wyposażone w dwa stopnie odsprężynowania[4]. I stopień to odsprężynowanie nadmaźnicze składające się z dwóch sprężyn śrubowych opierających się symetrycznie na maźnicy[4]. II stopień to odsprężynowanie centralne składające się z czterech podwójnych sprężyn śrubowych[4].

Układ napędowy[edytuj | edytuj kod]

Każdy wagon napędzany jest czterema silnikami prądu stałego[4].

81-71M[edytuj | edytuj kod]

Skład serii 81-71M w zajezdni Zličín

Zakres zmian modernizacji wagonów dla praskiego metra obejmował całe składy[15]. Z bazowych pojazdów wykorzystano jedynie pudła, wózki i silniki, które poddano regeneracji[15].

Wagony sterownicze otrzymały nowe ściany czołowe z szeroką szybą[15].

W przestrzeni pasażerskiej wzdłużny układ siedzeń zastąpiono układem mieszanym[15]. Pojawiły się miejsca dla osób niepełnosprawnych i z większym bagażem[15].

Przearanżowano kabiny maszynisty, które otrzymały nowe wyposażenie oraz zostały poprawione pod względem ergonomii i estetyki[15].

W wózkach zamontowano nowe zestawy kołowe i ich ułożyskowanie[15]. Zmianie uległ sposób połączenia wózków z pudłami wagonów[15].

Rozruch oporowy zastąpiono rozruchem impulsowym z częstotliwościowymi przekształtniki trakcyjnymi w technologii IGBT[15]. Przyczyniło się to do poprawy parametrów ruchowych i zmniejszenia zużycia energii elektrycznej[15].

81-553.1/554.1/555.1 (Sławutycz)[edytuj | edytuj kod]

Kijowski Sławutycz

Skład opracowany specjalnie dla metra w Kijowie składa się z dwóch wagonów sterowniczych silnikowych (typ 553, wagony o numerach 1 i 5), dwóch wagonów środkowych silnikowych (typ 554, wagony o numerach 2 i 4) i jednego wagonu środkowego doczepnego (typ 555, wagon o numerze 3)[17].

Zmianie uległa zewnętrzna stylistyka kabiny maszynisty oraz aranżacja części pasażerskiej[17]. Dokonane modyfikacje są zbliżone do tych wprowadzonych w praskich składach serii 81-71M[17].

Pociąg został wyposażony w asynchroniczne silniki trakcyjne o mocy 170 kW każdy, co przyczyniło się do zmniejszenia energochłonności składu o 30%[17]. Zastosowanie rozruchu impulsowego umożliwiło zamontowanie elektrodynamicznego hamulca odzyskowego[17].

W wagonie numer 3 zamontowano komputer pokładowy[17].

81-7021/7022[edytuj | edytuj kod]

Skład serii 81-7021/7022

Pierwszy kijowski skład serii 81-7021/7022 opierał się na wózkach z fabryki Metrowagonmasz z Mytiszczi oraz był wyposażony w silniki prądu stałego i rozruch rezystorowy[17]. Kolejnych pięć pociągów tej serii opiera się na wózkach opracowanych i wyprodukowanych przez KWSZ oraz posiada nieco zmieniony układ elektryczny w porównaniu z pierwszym pojazdem[17].

Zmianie uległa stylistyka pudeł wagonów, w tym forma okien i kabina maszynisty[17].

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Kraj Miasto Serie Źródła
Armenia Armenia YU.png Erywań 81-717/714
Azerbejdżan Azerbejdżan Baku 81-710 • 81-714/717
Białoruś Białoruś Minsk metro logo.svg Mińsk 81-717/714
Bułgaria Bułgaria Sofia Metro Logo.svg Sofia 81-717.1/714.1 • 81-740.2c/741.2d
Czechy Czechy Prag Metro Logo.svg Praga 81-717.1/714.1
Gruzja Gruzja Metro Tbilisi.jpg Tbilisi 81-703 • 81-707 • 81-708 • 81-710 • 81-714/717 • 81-501 • 81-502
Polska Polska Warsaw Metro logo.svg Warszawa 81-717.3/714.3 • 81-572/573 • 81-572.1/573.1 • 81-572.2/573.2 [18][3]
Rosja Rosja Ekb metro logo.svg Jekaterynburg 81-717/714
Kazan-metro-Logo.svg Kazań 81-551/552/553
Mosmetro.svg Moskwa 81-703 • 81-708 • 81-710 • 81-717/714 • 81-720/721 "Jauza"
81-740/741 "Rusicz" • 81-508 • 81-509 • 81-760/761 • 81-581/582
Niżny Nowogród 81-717/714
Nsk logoklkljjkl.png Nowosybirsk 81-717/714
Spb metro logo.svg Petersburg 81-703-706 • 81-707 • 81-717/714 • 81-701-703 • 81-540/541
Samara metro logo.svg Samara 81-717/714
Ukraina Ukraina Symbol of Kharkov Metro.JPG Charków 81-710 • 81-714/717
Dnipropetrovskiy metropolitan logo.jpg Dniepropetrowsk 81-717/714
Kyiv Metro logo.svg Kijów 81-707 • 81-501/502 • 81-717/714 • 81-717M/714M • 81-553/554/555 • 81-7021/7022 [17]
Uzbekistan Uzbekistan Taszkent 81-717/714 • 81-718/719
Węgry Węgry BKV metro.svg Budapeszt 81-713 (Ev3) • 81-717.5/714.5

Kijów[edytuj | edytuj kod]

81-717/714 na stacji Osokorki

W 1978 kijowskie metro rozpoczęło eksploatację wagonów serii 81-717/714[17]. Zostały one skonfigurowane w składy 5-wagonowe i obsługują wszystkie linie[17].

W 1988 do eksploatacji włączono pociągi 5-wagonowe składające się z wagonów serii 81-717M/714M[17].

W 2002 w Kijowie rozpoczęto użytkowanie jednego prototypowego składu serii 81-553/554/555[17].

W 2010 rozpoczęto eksploatację 6 składów serii 81-7021/7022[17].

Warszawa[edytuj | edytuj kod]

Warszawska seria 81-717/714
Wagon serii 81-572.2/573.2 warszawskiego metra

W styczniu 1982 przebywający z wizytą w Warszawie przewodniczący Rady Najwyższej Związku Radzieckiego Leonid Breżniew dokonał zapisu w dokumentach o ofiarowaniu warszawskiemu metru 90 wagonów[19].

W marcu 1990 dotarła do Warszawy pierwsza i ostatnia partia daru od ZSRR w postaci 10 wagonów[20]. Wyprodukowane w 1989 w zakładach Metrowagonmasz w Mytiszczi[19] 4 wagony kabinowe i 6 wagonów środkowych zestawiono w 2 pociągi 5-wagonowe[21]. Nie zapewniały one żadnych możliwości organizacji przewozu pasażerów, dlatego zdecydowano o zakupie kolejnych wagonów[21]. Koncerny zachodnie oferowały drogi tabor i proponowały prawie dwuletni cykl dostaw, a rosyjskie zakłady Wagonmasz z Petersburga zobowiązały się dostarczyć niezbędną liczbę wagonów z bieżącej produkcji w cenie pięciokrotnie niższej[21]. W 1994[22] zakupiono w tych zakładach 32 wagony podobne do już posiadanych pojazdów serii 81, co pozwoliło na zestawienie 14 składów 3-wagonowych[21].

7 kwietnia 1995 uruchomiono pierwszy odcinek I linii warszawskiego metra[21]. Posiadany przez Metro Warszawskie tabor zapewniał kursowanie pociągów w takcie 5-minutowym w szczycie przewozowym i 7-minutowym poza szczytem[21].

Pod koniec 1995, w związku z bliskim granicy przewozowej zatłoczeniem pociągów, zdecydowano się na zakup kolejnych 18 wagonów rosyjskich[21]. Dotarły one do Warszawy w listopadzie 1997[20], a włączono je do eksploatacji 26 maja 1998[20] wraz z przedłużeniem linii do stacji A13 Centrum[21]. Wagony pozwoliły na przedłużenie posiadanych dotychczas 14 pociągów 3-wagonowych do składów 4-wagonowych oraz utworzenie pociągu o numerze 15[21].

W sierpniu 2005 rozpoczęto remonty 39 z 60 eksploatowanych ówcześnie przez warszawskie metro wagonów serii 81[23]. Zakłady PESA w Bydgoszczy[24] w ramach remontu m.in. wymieniły podłogi i okna, zainstalowały nowe poręcze, wygłuszyły kabiny oraz pomalowały pudła pojazdów[23].

W październiku i grudniu 2005 ogłoszono przetargi na dostawę odpowiednio 14 i 16 wagonów pośrednich serii 81[24]. W obydwu postępowaniach wygrały zakłady Wagonmasz, z którymi umowy podpisano odpowiednio w kwietniu i październiku 2006[25]. Wszystkie wagony zostały dostarczone do końca 2007 i pozwoliły na wydłużenie posiadanych 15 pociągów 4-wagonowych do składów 6-wagonowych[26].

W listopadzie 2006 zapadła decyzja o zakupie 5 pociągów 6-wagonowych, a w grudniu 2006 ogłoszono przetarg na ich dostawę[25]. W marcu 2007 nastąpiło otwarcie ofert i w lipcu 2007 podpisano umowę z zakładami Wagonmasz[26]. W 2009 Metro Warszawskie zamówiło bez przetargu u tego samego producenta dwa kolejne pociągi[27]. Do sierpnia 2009 zostało dostarczonych i włączonych do eksploatacji[28] 7 składów serii 81-572.2/573.2[3].

31 grudnia 2012 Metro Warszawskie eksploatowało 132 wagony serii 81 skonfigurowane w 22 pociągi 6-wagonowe[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe pojazdy Metra Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Metro Warszawskie: Tabor typu "81" (pol.). [dostęp 2013-09-29].
  2. Metro Warszawskie: Tabor typu "81" (dostawy od roku 2008) (pol.). [dostęp 2013-09-29].
  3. 3,0 3,1 3,2 Wiesław Jarosiewicz. Świadectwo Nr T/2008/0138 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego (wagony metra serii 81-572.2/573.2). , 2008-12-18. Warszawa (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 Jarosław Siedlecki. Wagony metra warszawskiego serii 81. „Technika Transportu Szynowego”. 10/1995, s. 32-39. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  5. 5,0 5,1 Metro Warszawskie. Raport roczny za 2012 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Ryszard Piech: Metrowagonmash czyli metro i nie tylko (pol.). 2008-01-08. [dostęp 2013-09-29].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Моторные электровагоны 81-717 и 81-714. W: В.А. Раков: Локомотивы и моторвагонный подвижной состав железных дорог Советского Союза 1976-1985. Москва: Транспорт, 1990, s. 125-131. ISBN 5-277-00933-7. (ros.)
  8. 8,0 8,1 Mietrowagonmasz: 85 год - наше время (ros.). [dostęp 2013-09-30].
  9. 9,0 9,1 9,2 Transmaszholding: 81-720/721 "ЯУЗА" (ros.). [dostęp 2013-09-30].
  10. 10,0 10,1 Transmaszholding: На ОЭВРЗ представили новейшие вагоны метро и проект по организации производства трамваев (ros.). tmholding.ru, 2011-09-20. [dostęp 2013-09-30].
  11. 11,0 11,1 Transmaszholding: Октябрьский электровагоноремонтный завод (ros.). [dostęp 2013-09-30].
  12. 12,0 12,1 Transmaszholding: 81-740.4/741.4 "РУСИЧ" (ros.). [dostęp 2013-09-30].
  13. New Subway Cars: Comfort and Safety. „Transmashholding”. 3 (6/2010). s. 8-11 (ros.). 
  14. 14,0 14,1 Transmaszholding: 81-760/761 "ОKA" (ros.). [dostęp 2013-09-30].
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 Ryszard Piech: Škoda Transportation zakończyło modernizację wagonów metra w Pradze (pol.). 2011-05-10. [dostęp 2013-09-29].
  16. 16,0 16,1 Škoda Transportation: 81-71M.
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 17,18 17,19 17,20 Marek Graff. Metro w Kijowie. „Technika Transportu Szynowego”. 1-2/2012, s. 34-40. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  18. Bolesław Musiał. Świadectwo Nr T/99/0020 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu szynowego (wagony metra serii 81-717.3/714.3, 81-572/573, 81-571./573.1). , 1999-07-01. Warszawa (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  19. 19,0 19,1 Marcin Stiasny. Warszawskie metro. „Świat Kolei”. 5/2001, s. 34-38. Łódź: Emi-press. ISSN 1231-5962 (pol.). 
  20. 20,0 20,1 20,2 Zarząd Transportu Miejskiego: Metro warszawskie (pol.). [dostęp 2013-09-29].
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 Karol Lubaczewski: Historia Metra Warszawskiego (pol.). 2005-10-30. [dostęp 2013-09-29].
  22. Metro Warszawskie. Raport roczny za 2004 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  23. 23,0 23,1 Metro Warszawskie: Wagony do remontu (pol.). 2005-08-04. [dostęp 2013-09-29].
  24. 24,0 24,1 Metro Warszawskie. Raport roczny za 2005 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  25. 25,0 25,1 Metro Warszawskie. Raport roczny za 2006 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  26. 26,0 26,1 Metro Warszawskie. Raport roczny za 2007 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29]. 
  27. Konrad Majszyk. Wysłannik z Petersburga do przyduchy w metrze. „Rzeczpospolita”, 2009-08-07. Warszawa: Presspublica. ISSN 0208-9130 (pol.). 
  28. Metro Warszawskie. Raport roczny za 2009 rok. (pol.). [dostęp 2013-09-29].