Siemens EuroSprinter

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Siemens EuroSprinter
ES64U4 OEBB 1216 050 Hersbruck 30062007.JPG
EuroSprinter ES64U4
Producent Niemcy Siemens
Lata budowy od 1992
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Transport szynowy

Siemens EuroSprinter – rodzina lokomotyw elektrycznych produkowanych przez Siemensa przeznaczonych do prowadzenia różnego rodzaju pociągów towarowych lub pasażerskich.

W Polsce otrzymały oznaczenie EU44 i EU45 i są eksploatowane m.in. przez PKP Intercity i PKP Cargo.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1997 roku Siemens wygrał przetarg na 50 lokomotyw dla Austriackiej Federalnej Kolei (ÖBB). Oferta została zaprojektowana jako lokomotywa ES64U2 ze specjalnie zaprojektowanym wózkiem firmy Simmering-Graz-Pauker (SGP Graz). Podstawą rozwoju były lokomotywy Baureihe 152 i Baureihe 120 niemieckich kolei. Od 2001 r. lokomotywy te jako seria Rh1016 eksploatowane są na napięciu 15 kV oraz seria Rh1116 eksploatowana na napięciach 15 kV i 25 kV dla ruchu transgranicznego na Węgrzech, w Czechach i na Słowacji.

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Sercem EuroSprintera jest transformator pokładowy umieszczony pod podłogą przedziału maszynowego, szafy elektryczne umieszczone po bokach korytarza oraz cztery silniki trakcyjne, po dwa na każdy wózek. W zależności od rodzaju zasilania wykorzystywany jest osobny zestaw obsługi silników napędowych. Składa się z prostowników oraz trzech zestawów uzwojeń. W zależności od systemu trakcji (15kV 16 2/3Hz lub 25kV 50Hz) Jednofazowy prąd przemienny jest transformowany w transformatorze głównym - obniżane jest jego napięcie, następnie prąd przemienny zamieniany jest na prąd stały w prostowniku a następnie prąd stały zamieniany jest w falowniku na prąd przemienny trójfazowy o regulowanej częstotliwości. Cały proces wynika z zastosowania indukcyjnych silników klatkowych (są to silniki asynchroniczne) do napędu lokomotywy. Każdy z czterech silników posiada indywidualny falownik stąd kontrola ewentualnego poślizgu osi odbywa się niezależnie. Jeśli lokomotywa zasilana jest prądem stałym (Trakcja 3kV DC np. Polska), wtedy prąd stały kierowany jest bezpośrednio do falowników z pominięciem sekcji transformatora i prostowników.

Kabiny sterownicze umieszczone są na krańcach lokomotywy, podobnie jak w przypadku elektrowozu Bombardier Traxx. Eurosprinter wyposażony jest także w wieżowy, wentylatorowy system chłodzenia silników trakcyjnych i przetwornic. Eurosprinter może być zasilany prądem stałym o napięciu 3 kV lub prądem przemiennym o napięciu 15 lub 25 kV – lokomotywy z power-packiem VI – Włochy i Polska lub VO – Niemcy, Polska, lub tylko 3 kV – elektrowozy z power-packiem VP – tylko dla Polski (jednosystemowe).

Wersje[edytuj | edytuj kod]

Nazwa producenta ES64 to skrót od nazwy lokomotywy EuroSprinter. Liczba oznacza dwie pierwsze cyfry mocy znamionowej (6400 kW). U oznacza oznaczenie lokomotywy uniwersalnej. Litera P oznacza lokomotywę prototypową, litera F oznacza lokomotywę towarową. Lokomotywy są eksploatowane na napięciach: 15 kV 16,7 Hz i 25 kV 50 Hz. Czterosystemowe lokomotywy są eksploatowane dodatkowo na napięciach 1,5 kV i 3 kV prądu stałego.

Typ Układ
osi
Długość Masa Moc Siła pociągowa Prędkość
maksymalna
Zasilanie Rozpoczęcie
eksploatacji
DC AC
1,5 kV 3 kV 15 kV 25 kV
ES64P Bo’Bo’ 19 280 mm 86 t 6400 kW 300 kN 230 km/h Nie Nie Tak Nie 1992
ES64U2 Bo’Bo’ 19 280 mm 86 t 6400 kW 300 kN 230 km/h Nie Nie Tak Tak 2000
ES64U4 Bo’Bo’ 19 580 mm 86 t 6400 kW 300 kN 230 km/h Tak Tak Tak Tak 2005 [1]
ES64F Bo’Bo’ 19 580 mm 86 t 6400 kW 300 kN 140km/h Nie Nie Tak Nie 1996
ES64F4 Bo’Bo’ 19 580 mm 86 t 4200-6400 kW 300 kN 140km/h Tak Tak Tak Tak 2003 [2][3]
DSB EG Co’Co’ 20 950 mm 129 t 6500 kW 400 kN 140km/h Nie Nie Tak Tak 1999

ES64P[edytuj | edytuj kod]

Prototypowa ES64P-001

ES64P (Baureihe 127) – niemiecka lokomotywa wyprodukowana w 1992 roku dla DB. Została wyprodukowana tylko 1 sztuka. Jest ona protoplastą lokomotyw Siemens ES64 EuroSprinter. Na początku 1990 było widoczne w niemieckiej Kolei Federalnej że eksploatowane lokomotywy, które do tego czasu opanowały większość trakcji elektrycznej w Niemczech, powinny zostać wycofane. Powstał zatem projekt lokomotywy z napędem asynchronicznym (Trójfazowe silniki asynchroniczne ) Baureihe 127 .W 1998 roku maszyna ustanowiła światowy rekord, ustanawiając rekordową prędkość 310 km/h dla lokomotyw z napędem asynchronicznym.

ES64F[edytuj | edytuj kod]

ES64F (Baureihe 152) – niemiecka lokomotywa produkowana w latach 1997-2000 dla DB Cargo. Zostały wyprodukowane w liczbie 80 sztuk. Są używane w pociągach towarowych. Na początku 1990 było widoczne w niemieckiej Kolei Federalnej, że eksploatowane lokomotywy, które do tego czasu opanowały większość trakcji elektrycznej w Niemczech, powinny zostać wycofane. Zatem powstał projekt lokomotywy napędzanej silnikami asynchronicznymi Baureihe 152 do pociągów towarowych.

OSE-Baureihe 120[edytuj | edytuj kod]

To jest wersja eksportowa przeznaczona dla kolei greckich. Jest to lokomotywa przeznaczona do prowadzenia pociągów pasażerskich. Lokomotywy są eksploatowane w Grecji jako seria 129. Zostały zamówione wobec braku lokomotyw pasażerskich. Zostało wyprodukowanych 30 lokomotyw elektrycznych. Maksymalna prędkość lokomotyw wynosi 200 km/h.

DSB-Baureihe EG[edytuj | edytuj kod]

To jest wersja eksportowa przeznaczona dla kolei duńskich. Jest to lokomotywa przeznaczona do prowadzenia pociągów towarowych. Zostały zamówione wobec braku lokomotyw towarowych. Zostało wyprodukowanych 13 lokomotyw elektrycznych. Maksymalna prędkość lokomotyw wynosi 140 km/h.

ES64U2[edytuj | edytuj kod]

ES64U2 to lokomotywa dostarczona dla Austriackiej Federalnej Kolei (ÖBB) i lokomotywy te jako seria Rh1016 eksploatowane są na napięciu 15 kV oraz seria Rh1116 eksploatowana na napięciach 15 kV i 25 kV dla ruchu transgranicznego na Węgrzech, w Czechach i na Słowacji.

Deutsche Bahn AG zamówiły 25 sztuk lokomotyw elektrycznych pod nazwą serii BR182. Węgierskie koleje MAV posiadają 10 lokomotyw Rh1047, a ponadto istnieje wiele prywatnych firm kolejowych w Niemczech, Austrii i na Węgrzech które posiadają takie lokomotywy.

ES64U4[edytuj | edytuj kod]

ES64U4 to uniwersalna 4 systemowa lokomotywa elektryczna o mocy 6,4 MW przystosowana do zasilania prądem stałym lub przemiennym, produkowana przez niemiecką firmę Siemens Mobility (koncern Siemens AG). Jej głównym przeznaczeniem jest rynek przewozów pasażerskich, prędkość konstrukcyjna wynosi 230 km/h.

Austriacka Federalna Kolej posiada 50 lokomotyw elektrycznych ES64U4. Koleje Słoweńskie posiadają 32 lokomotywy elektryczne ES64U4. 5 lokomotyw elektrycznych ES64U4-G posiada niemiecka kolej Regentalbahn, 2 lokomotywy elektryczne posiada kolej prywatna RTS w Salzburgu. Kolejne dziesięć z nich jest na posiadaniu spółki PKP Intercity

Lokomotywa z serii ES64U4 (dostarczone później jako ÖBB 1216 050), w dniu 2 września 2006 roku z wagonem testowym na nowym odcinku Norymberga-Ingolstadt pomiędzy stacjami Kinding i Allersberg na odcinku Autohof Hilpoltstein przy maksymalnej prędkości 357 km/h, ustanowiła nowy rekord świata dla lokomotyw.

ES64F4[edytuj | edytuj kod]

ES64F4 to towarowa lokomotywa elektryczna. Maksymalna prędkość elektrowozu wynosi 140 km/h co stwarza możliwości wykorzystania jej w ruchu pasażerskim. Wyposażona jest także w systemy bezpieczeństwa stosowane na kolejach Niemiec i Szwajcarii. Eurosprinter posiada także system odzyskiwania energii kinetycznej hamowanego składu. Z technicznego punktu widzenia jest to hamowanie rekuperacyjne (odzyskowe) choć w żargonie kolejowym używa się określenia "hamowanie dynamiczne". Ten rodzaj hamowania polega na tym że silniki trakcyjne pracują jak prądnice napędzane masą pojazdu. Wytworzona energia elektryczna może być oddana z powrotem do sieci trakcyjnej lub jeśli nie ma takiej możliwości (brak odbioru z zasięgu sekcji, brak innej lokomotywy która by tą energię wykorzystała) jest wytracana na ciepło w rezystorach hamowania dynamicznego.

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Polska[edytuj | edytuj kod]

W 2006 roku w IPS Tabor w Poznaniu odbyły się testy EuroSprintera ES64F4 o numerze E189-911, była to pierwsza lokomotywa z rodziny EuroSprinter, która pojawiła się w Polsce[4].

CTL Logistics[edytuj | edytuj kod]

E189-457 należąca do MRCE Dispolok

Pierwszy EuroSprinter pojawił się w Polsce w normalnej eksploatacji w 2007 roku. Była to lokomotywa typu ES64F4 (niemieckie oznaczenie E189) będąca własnością spółki Siemens-Dispolok eksploatowana przez CTL Logistics[2].

Na początku 2010 roku CTL Logistics eksploatowało 3 elektrowozy typu ES64F4[2].

Przewozy Regionalne[edytuj | edytuj kod]

2 lutego 2010 na dworcu w Szczecinie Przewozy Regionalne zaprezentowały lokomotywę typu ES64F4, nastepnie rozpoczęto jazdy testowe w ramach obsługi połączeń interREGIO[5]. W marcu przewoźnik wyleasingował kolejne 8 lokomotyw[2]. Testy zakończono 5 lipca[5][6].

PKP Intercity[edytuj | edytuj kod]

ES64U4 Husarz[edytuj | edytuj kod]
Dekoracje Husarzy na Euro 2012

Pod koniec czerwca 2008 PKP Intercity podpisało umowę z Siemensem na dostawę 10 lokomotyw Eurosprinter ES64U4 Taurus[7]. W wyniku konkursu przeprowadzonego we wrześniu lokomotywy otrzymały przydomek Husarz[1]. Lokomotywa otrzymała polskie oznaczenie EU44.

W połowie listopada 2008 zaprezentowano pierwszy egzemplarz w fabryce Siemensa w Linzu, a 18 grudnia dostarczono go do Warszawy celem przeprowadzenia testów[8]. W nocy z 28 na 29 maja 2009 podczas testów na Centralnej Magistrali Kolejowej testowana lokomotywa pobiła rekord prędkości składu złożonego z lokomotywy i wagonów na polskich torach - 235 km/h[9].

W maju 2009 do Polski przybyła druga lokomotywa[1]. 20 września 2009 Husarz został zaprezentowany podczas Dni Transportu Publicznego[10]. 12 października miała miejsce jazda inauguracyjna pierwszego Husarza na trasie Warszawa Grochów - Kutno, na której Husarz prowadził skład Berlin-Warszawa-Express[11]. Od 14 do 16 października jedna lokomotywa prowadziła ekspres Neptun (Warszawa Zachodnia - Gdynia Główna), a druga była prezentowana na targach Trako w Gdańsku[11][1]. 28 października miała miejsce jazda inauguracyjna drugiej lokomotywy[1]. Po przeprowadzeniu prób odbiorczych do 29 listopada obie lokomotywy prowadziły skład pociągu BWE na polskiej części trasy[1]. Od 30 listopada do 7 grudnia lokomotywy wykorzystano do badania obciążeń dynamicznych obiektów mostowych na CMK[1].

W maju 2010 przewoźnik dysponował 6 Husarzami[12]. 24 maja jeden z Husarzy został przydzielony do obsługi EuroCity Praha na odcinku Warszawa Wschodnia - Bogumin[13]. 21 czerwca 2010 ostatni - 10. Husarz został dostarczony do Polski[14]. W połowie lipca 2010 Husarze całkowicie przejęły obsługę BWE oraz EuroNight Jan Kiepura (Warszawa - Amsterdam) na odcinku Rzepin - Berlin[15].

28 maja 2011 EuroSpriner ES64U4 Husarz otrzymał bezterminowe świadectwo dopuszczenia do eksploatacji w Polsce[16].

Od 26 września do 1 października 2011 jedna z lokomotyw została wykorzystana do testów systemu ETCS na CMK[17]. Ostatniego dnia testów odbył się próbny przejazd z pasażerami z prędkością 200 km/h[18].

Na czas Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012 lokomotywy oklejono kalkomaniami nawiązującymi do mistrzostw[19]. Sześć jeździło w barwach państw biorących udział w Euro 2012, a cztery w barwach polskich miast-gospodarzy[19]. Jednocześnie oklejono 10 lokomotyw EP09 w barwy pozostałych 10 krajów biorących udział w rozgrywkach[19].

Od 5 do 12 listopada 2012 jedna z lokomotyw została po raz kolejny wykorzystana do testów systemu ETCS na CMK[20].

W kwietniu 2013 lokomotywy przydzielono testowo do obsługi połączenia Berlin-Gdynia-Express, od czerwcowej korekty rozkładu jazdy Husarze mają stale obsługiwać BGE[21]. W czerwcu dwie lokomotywy zostały oklejone w barwy Open'er Festival w ramach współpracy PKP IC z organizatorem festiwalu[22].

13 sierpnia 2013 pierwszy z Husarzy przejechał milion kilometrów[23].

ES64F4[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku ze względu na trudną sytuację taborową PKP Intercity związaną z odstawieniem znacznej części lokomotyw EP09, podjęto decyzję o kilkumiesięcznym leasingu 5 EuroSprinterów ES64F4 (oznaczonej w Polsce serią EU45)[12]. Pierwsza z leasingowanych lokomotyw dotarła do Warszawy 7 kwietnia[12]. Lokomotywy zostały skierowane m.in. do obsługi pociągów Berlin-Warszawa-Express i EuroNight Jan Kiepura[12]. W połowie lipca 2010 Husarze (ES64U4) zastąpiły EuroSprintery ES64F4, które zostały zwrócone do właściciela - spółki Dispolok[15].

W marcu 2011 PKP Intercity ponownie wyleasingowało 2 EuroSprintery ES64F4 od MRCE Dispolok[24], które wykorzystano do obsługi połączeń Twoich Linii Kolejowych[potrzebne źródło].

Lotos Kolej[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu testów przez Przewozy Regionalne, lokomotywy przeszły do spółki Lotos Kolej, gdzie eksploatowane są do dziś w ruchu towarowym[25].

PKP Cargo[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lipca 2010 PKP Cargo pozyskało 2 EuroSprintery ES64F4 (oznaczone niemiecką serią E189 oraz polską EU45), a w sierpniu kolejne 2[26]. Lokomotywy te będące własnością spółki Dispolok wcześniej były użytkowane przez PKP Intercity[26].W późniejszym czasie liczba wynajętych lokomotyw została zmniejszona do 2 sztuk[27]. W związku ze zmniejszaniem liczby leasingowanych ES64F4, PKP Cargo stanęło przed koniecznością szybkiego pozyskania podobnej lokomotywy, co zaowocowało podpisaniem umowy 3 października 2011 z Siemensem na dostawę jednej ES64F4, która została dostarczona następnego dnia[27].

W listopadzie 2012 przewoźnik użytkował 1 własną oraz 8 leasingowanych ES64F4[28].

ITL Polska[edytuj | edytuj kod]

Spółka ITL Polska posiada trzy sztuki lokomotyw E189[25]

Inne kraje[edytuj | edytuj kod]

Deutsche Bahn[edytuj | edytuj kod]

Na sieci Deutsche Bahn wykorzystywana jest przede wszystkim w prowadzeniu pociągów towarowych, rzadziej w ruchu pasażerskim (prowadzenie pociągów typu push-pull, okazjonalnie InterCity) – większość E189 należy do spółki DB Schenker Rail, która prowadzi przewozy kontenerowe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Paweł Terczyński. Lokomotywy EuroSprinter PKP Intercity S.A.. „Świat Kolei”. 1/2010, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Paweł Terczyński. Lokomotywy E186 i E189 w Polsce. „Świat Kolei”. 4/2010, s. 14-17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  3. Paweł Terczyński. Wielosystemowa lokomotywa elektryczna serii 189. „Świat Kolei”. 6/2011, s. 58-59. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  4. J. Chiżyńki. Bombardiery i Siemensy w Polsce. „Świat Kolei”. 2/2011, s. 5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  5. 5,0 5,1 Szczecin: EUROSPRINTER spółki PR ze Szczecina do Warszawy (pol.). inforail.pl, 2010-02-05. [dostęp 2012-12-23].
  6. Koniec testów Eurosprinterów w Przewozach Regionalnych (pol.). logistyka.wnp.pl, 2010-07-07. [dostęp 2012-12-23].
  7. Marek Graff, Krzysztof Rutkowski. Wielosystemowe lokomotywy Siemens dla PKP IC. „Świat Kolei”. 9/2008, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  8. Marek Graff. Pierwszy Husarza dla PKP IC. „Świat Kolei”. 1/2009, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  9. Lokomotywa Eurosprinter na polskich torach pojechała 235 km na godzinę (pol.). wyborcza.biz, 2009-05-29. [dostęp 2012-12-23].
  10. Marek Moczulski. Dni Transportu Pulicznego. „Świat Kolei”. 10/2009, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  11. 11,0 11,1 Marek Graff. Trako 2009. „Świat Kolei”. 11/2009, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Seweryn Dębski. Nowości z Olszynki. „Świat Kolei”. 6/2010, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  13. EC Praha na stałe z Husarzem (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2010-05-25. [dostęp 2012-12-24].
  14. Dziesiąty „Husarz” już w Polsce (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2010-06-22. [dostęp 2012-12-24].
  15. 15,0 15,1 Marek Graff, J. Rutkowski. Lokomotywy Husarz w obsłudze pociągów BWE. „Świat Kolei”. 11/2010, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  16. Husarze bezterminowo na polskich torach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-02-01. [dostęp 2012-12-24].
  17. Trwają testy ETCS na CMK (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-09-30. [dostęp 2012-12-24].
  18. Siemens bierze udział w testach na CMK (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-10-10. [dostęp 2012-12-24].
  19. 19,0 19,1 19,2 Zobacz wszystkie lokomotywy Intercity na Euro (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-04-29. [dostęp 2012-12-24].
  20. 200 km/h na CMK. Trwają testy systemu ETCS (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-11-21. [dostęp 2012-12-24].
  21. Husarze rozpędzają BGE (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-04-15. [dostęp 2013-04-15].
  22. Husarze znów kolorowe. Tym razem z okazji Open'era (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-06-14. [dostęp 2013-06-14].
  23. „Husarz” w barwach PKP Intercity przejechał pierwszy milion kilometrów (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-08-21. [dostęp 2013-08-23].
  24. PKP Intercity wyleasingowało dwie lokomotywy Eurosprinter (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-03-09. [dostęp 2012-12-23].
  25. 25,0 25,1 Trzeci Eurosprinter w barwach ITL Polska - ITL, Siemens- Technika - Kolej, PKP, Intercity
  26. 26,0 26,1 Paweł Terczyński. E189 Siemensa w PKP Cargo. „Świat Kolei”. 1/2011, s. 4-5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  27. 27,0 27,1 Rekordowo szybka dostawa lokomotywy Siemensa dla PKP CARGO (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-10-10. [dostęp 2012-11-06].
  28. Najnowsze lokomotywy do obsługi ruchu międzynarodowego (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-11-06. [dostęp 2012-11-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Karl Gerhard Baur: Taurus – Lokomotiven für Europa. Eisenbahn-Kurier-Verlag, Freiburg 2003, ISBN 3-88255-182-8.
  • Thomas Feldmann: Der beliebte Stier. Der Taurus (Baureihe 182). In: Lok-Magazin. Nr. 251/Jahrgang 41, GeraNova Zeitschriftenverlag, München 2002, ISSN 0458-1822, S. 36–49.
  • Markus Inderst: Investitionen ins Blaue? Tauri-Beschaffung bei den ÖBB. In: Lok-Magazin. Nr. 260/Jahrgang 42, GeraNova Zeitschriftenverlag, München 2003, ISSN 0458-1822, S. 28.
  • Thomas Feldmann: Baureihe 182. Im Führerstand. In: Lok-Magazin. Nr. 261/Jahrgang 42, GeraNova Zeitschriftenverlag, München 2003, ISSN 0458-1822, S. 46–47.
  • Bo Oldrup Pedersen, Ole Aaboe Jörgensen, Günther Pröll: Co’Co’-Zweifrequenzlokomotive EG 3100 für Danske Statsbaner. In: Elektrische Bahnen. Nr. 12, Oldenbourg Industrieverlag, München 2000, ISSN 0013-5437.
  • Markus Inderst: Europalok auf Rampenstrecken. Neue DB-Baureihe 189. In: Lok-Magazin. Nr. 255/Jahrgang 41, GeraNova Zeitschriftenverlag, München 2002, ISSN 0458-1822, S. 28.
  • Konrad Koschinski: Taurus & Hercules – DB-182, ÖBB-1016/1116, MAV-1047.0, GySEV-1047.5, Siemens-Dispolok, ÖBB-2016 – Eisenbahn-Journal Sonderausgabe 1. Merker, Fürstenfeldbruck 2003, ISSN 0720-051X.
  • Karl Gerhard Baur: EuroSprinter – Die erfolgreiche Lokomotivfamilie von Siemens. EK-Verlag, Freiburg 2007, ISBN 3-88255-226-3.