Siergiej Kapica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Siergiej Pietrowicz Kapica
Сергей Петрович Капица
Siergiej Pietrowicz Kapica
Data i miejsce urodzenia 14 lutego 1928
Cambridge
Data i miejsce śmierci 14 sierpnia 2012
Moskwa
Miejsce spoczynku Cmentarz Nowodziewiczy w Moskwie
Zawód fizyk, pedagog
Tytuł profesor
Alma Mater Moskiewski Instytut Aerodynamiki im. Nikołaja Żukowskiego (ros. Московский авиационный институт
Uczelnia Moskiewski Instytut Aerodynamiki; Instytut Problemów Fizyki AN ZSRR im. Piotra Kapicy (ros. Институт физических проблем им. П.Л. Капицы РАН); Moskiewski Instytut Fizyczno-Techniczny, Wydział Fizyki
Rodzice Piotr Kapica (ros. Пётр Леонидович Капица), Anna Aleksiejewna Kryłowa (ros. Анна Алексеевна Крылова)
Małżeństwo Tatjana Damir, ros. Татьяна Алимовна Дамир
Dzieci Fiodor, Marija i Warwara
Odznaczenia
Order Zasług dla Ojczyzny IV klasy (Rosja) Order Honoru Order Świętego Stanisława
Nagroda Państwowa ZSRR
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Siergiej Pietrowicz Kapica, (ros.) Сергей Петрович Капица (ur. 14 lutego 1928 w Cambridge, zm. 14 sierpnia 2012 w Moskwie) – rosyjski fizyk, specjalista w dziedzinie aerodynamiki naddźwiękowej, elektrodynamiki stosowanej i fizyki akceleratorów, wykładowca w Moskiewskim Instytucie Fizyki i Technologii[1][2][3], zajmujący się również badaniami tempa wzrostu liczebności ludzkiej populacji – zagrożeniami katastrofą ekologiczna oraz problemami społeczeństwa informacyjnego, popularyzator nauki[2][3] (związany z Klubem Rzymskim[4]). Był synem Piotra Kapicy – fizyka, laureata Nagrody Nobla[1][2][3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Był synem Piotra Kapicy – laureata Nagrody Nobla (1978 r.) za odkrycia w dziedzinie fizyki niskich temperatur – i Anny Aleksiejewny z d. Kryłowej – córki Aleksieja Kryłowa, matematyka, inżyniera budowy okrętów, mechanika-teoretyka, admirała[1][2]. Urodził się i spędził dzieciństwo w Cambridge, gdzie ojciec wykładał w University of Cambridge. Od siódmego roku życia (1935 r.) uczył się w szkołach moskiewskich[a]; w pobliżu drugiej z tych szkół znajdowało się muzeum mineralogii, co zwróciło jego uwagę na tę dyscyplinę[1][3].

Po ataku Niemiec na ZSRR w czasie II wojny światowej początkowo przebywał z ojcem w Moskwie, ukrywając się w czasie obrony miasta w tunelach kolei; stąd udało się jednym z bombardowanych pociągów dojechać do Niżnego Nowogrodu, a następnie dopłynąć do Kazania, gdzie Siergiej Kapica kontynuował naukę. Po skończeniu szkoły (w 1943 r.) wrócił do Moskwy; początkowo – ze względu na znajomość mineralogii – został skierowany do pracy przy poszukiwaniach ropy w regionie między Wołgą a Uralem[1]. W kolejnych latach studiował w Moskiewskim Instytucie Aerodynamiki im. Nikołaja Żukowskiego (ros. Московский авиационный институт)[1][3].

Praca zawodowa[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu studiów (1949 r.) przez 2 lata pracował w Instytucie Aerodynamiki, zajmując się techniką rakietową – problemami przewodzenia ciepła i aerodynamicznego nagrzewania przy dużych prędkościach. W tej dziedzinie wykonał pracę kandydacką (1956 r.). W latach 1951–1953 był młodszym asystentem naukowym w Instytucie Geofizyki, a od 1953 r. pracował w utworzonym przez ojca Instytucie Problemów Fizyki Akademii Nauk ZSRR im. Piotra Kapicy (ros. Институт физических проблем им. П.Л. Капицы РАН), zajmując kolejne stanowiska od szeregowych do kierowniczych. Równocześnie, od roku 1965, wykładał na Wydziale Fizyki w Moskiewskim Instytucie Fizyczno-Technicznym (ros. Московский физико-технический институт, МФТИ), jako profesor i kierownik katedry. Pełnił funkcję opiekuna dziesiątek prac doktorskich i kandydackich[3].

Analizy demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Kapica opracował model globalnego rozwoju demograficznego, zgodnie z którym współczesny przyrost ludności Ziemi (zob. Eksplozja demograficzna, granice wzrostu, statyczna teoria zasobów) nie musi prowadzić do katastrofy ekologicznej. Przychylał się do opinii tych demografów, którzy wykazują, że liczba ludności Ziemi ustabilizuje się na poziomie 10–12 mld, po trwającym ok. 100 lat przejściowym okresie spowolnionego wzrostu. Wprowadził pojęcie „imperatyw demograficzny”[5][b]; uważał – w odróżnieniu od teorii Thomasa Malthusa i mechanistycznego podejścia Klubu Rzymskiego (wyrażonego w jego pierwszym Raporcie z 1972 r. – „Granice wzrostu”), że szybkość przyrostu ludności jest funkcją zasobów Ziemi, a „główną zmienną jest sama ludzkość, która nadaje ton wszystkiemu: gospodarce, polityce itd.” Stworzył fenomenologiczny model hiperbolicznego wzrostu liczby ludności Ziemi[4][6].

Publikacje (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Siergiej Kapica jest autorem czterech monografii, dziesiątków artykułów, 15 wynalazków i odkryć[6]. Powszechne zainteresowanie wzbudziły publikacje dotyczące demografii i problemów społeczeństwa informacyjnego, np. [3][6]:

  • Nauka i sriedstwa massowoj informacyi (Наука и средства массовой информаци, nauka i środki masowego przekazu), Moskwa 1981,
  • Nauczit'sia dumat' po-nowomu (Научиться думать по-новому, nauczyć się myśleć po nowemu). Inostrannaja literatura, nr 1, 1986,
  • Rost nasielenija Ziemli i jego matiematiczeskaja (Рост населения Земли и его математическая модель, wzrost zaludnienia Ziemi i jego model matematyczny), Nauka i żyzń, nr 1, 1996,
  • Fienomienołogiczeskaja tieorija rosta nasielenija Ziemli (Феноменологическая теория роста населения Земли, fenomenologiczna teoria wzrostu zaludnienia Ziemi) Uspiechi fiziczeskich nauk, tom 166, nr С, s. 63–80, 1996,
  • Skolko ludiej żyło, żywiet i budiet żyt' na Ziemle (Сколько людей жило, живет и будет жить на Земле, ilu ludzi żyło, żyje i będzie żyć na Ziemi), Мoskwa 1999,
  • Obszczaja tieorija rosta nasielenija Ziemli (Общая теория роста населения Земли, ogólna teoria wzrostu zaludnienia Ziemi), Nauka, Moskwa 1999,
  • Modiel razwitija czełowieczestwa i problemy ekonomiki (Модель развития человечества и проблемы экономики, model rozwoju ludzkości i problemy ekonomii), Woprosy ekonomiki, nr 12, 2000,
  • Asimptoticzeskije mietody i ich strannaja intierprietacyja (Асимптотические методы и их странная интерпретация, asymptotyczne metody i ich dziwna interpretacja), Obszczestwiennyje nauki i sowriemiennost' , nr 2, s. 162–165, 2005,
  • Ob uskorienii istoriczeskogo wriemieni (Об ускорении исторического времени, o przyspieszeniu historycznego czasu), Istorija i matiematika, Moskwa 2006, s. 12–30,
  • Global population blow-up and after. The demographic revolution and information society, Moskwa 2006,
  • Diemograficzeskaja riewolucyja i Rossija (Демографическая революция и Россия, demograficzna rewolucja w Rosji), Moskwa 2007.

Popularyzacja wiedzy[edytuj | edytuj kod]

Siergiej Kapica w telewizyjnej dyskusji na temat Peace in Our Time, 3 lipca 1987 (Channel 4, program After Dark)

Siergiej Kapica był założycielem rosyjskiej edycji czasopisma Scientific American (Świat Nauki; w roku 2011 gościł w Moskwie wszystkie 14. redakcji miesięcznika, z różnych krajów świata). Od początku (1983 r.) był kierownikiem jego redakcji. Był znany jako gospodarz popularno-naukowego programu telewizyjnego Oczewidnoje-niewierojatnoje (Очевидное-невероятное, oczywiste-nieprawdopodobne), nadawanego od 1973 r.[3][7][6]. Był prezesem komitetu organizacyjnego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Salonikach „Świat wiedzy”. Na Festiwalu są prezentowane filmy popularnonaukowe i edukacyjne, a poza tym odbywają się konferencje prasowe i dyskusje przy okrągłym stole[8].

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia[3][edytuj | edytuj kod]

Był wiceprezesem Akademii Nauk Przyrodniczych Rosji (od 1973 roku – członkiem Akademii[6]) i prezesem Towarzystwa Fizycznego Eurazji. W uznaniu zasług w dziedzinie aerodynamiki został wybrany do International Federation of Aeronautical Studies[1].

Wygłaszał referaty na uroczystych posiedzeniach Senatu Stanów Zjednoczonych; niejednokrotnie dyskutował w ONZ z Kofim Annanem (zob. plan pokojowy Kofiego Annana) i Carlem Saganem o problemach globalnego rozwoju i miejscu Rosji w światowej społeczności. Uczestniczył w sesjach Zgromadzenia Ogólnego ONZ poświęconych dialogowi pomiędzy cywilizacjami[3].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Siergiej Kapica ożenił się z Tatjaną Damir – swoją szkolną koleżanką – w roku 1949. Mieli troje dzieci – syna (Fiodora) i dwie córki (Mariję i Warwarę) – oraz czworo wnuków. Od 1957 r. uprawiał sporty podwodne (był wiceprezesem Federacji sportów podwodnych ZSRR)[3].

Zmarł w Moskwie w wieku 85 lat. Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym, gdzie spoczywa też jego ojciec[7].

Uwagi

  1. Piotr Kapica, który w roku 1934 przyjechał do Rosji na międzynarodowy zjazd naukowy, nie dostał pozwolenia na powrót do Cambridge. Matka z synami – Siergiejem i Andriejem – przyjechała do Moskwy w 1935 r. Uważa się, że Piotr Kapica w latach 40. był przez pewien czas członkiem doradczego komitetu Stalina do spraw bomby atomowej, został usunięty z komitetu po konflikcie z Berią.
  2. Imperatyw demograficzny:

    Jeżeli jakikolwiek niezbieżny proces społeczny jest mierzalny i sterowalny – objęcie go stabilizującym sprzężeniem zwrotnym jest obowiązkiem odpowiedzialnego polityka.

    — Andrzej Jarczewski (Kliczków 2010)
  3. Informacja zamieszczona w cytowanym źródle jest niejasna – historyczny Order Świętego Stanisława był przyznawany w Rosji w latach 1831–1917. Nie wyjaśniono, kto nadawał ten order w późniejszych latach.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 TRAC Interview Transcript, Sergei Kapitsa (ang.). W: Russian Archives Online [on-line]. www.pbs.org. [dostęp 2012-09-23].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Larry Greenemeier. W hołdzie Siergiejowi Pietrowiczowi Kapicy. „Świat Nauki”, s. 7, październik 2012. ISSN 0867-6380 (pol.). 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 Сергею Петровичу Капице – 80 лет. Штрихи биографии (ros.). W: Электронная версия бюллетеня Население и общество (Демоскоп Weeklyy) nr 319–320, 4–17 февраля 2008 [on-line]. demoscope.ru. [dostęp 2012-09-23].
  4. 4,0 4,1 4,2 Andriej Waganow: Nieuzasadnione pragnienie życia (pol.). wiadomosci.onet.pl, 2006-12-15. [dostęp 2012-09-24].
  5. 5,0 5,1 Andrzej Jarczewski: Polityka antycykliczna ważniejsza od pronatalistycznej (pol.). W: Referat wygłoszony na I Ogólnopolskiej Konferencji Demografów, Kliczków 2010 [on-line]. www.ajarczewski.republika.pl. [dostęp 2012-09-25].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Zmarł naukowiec Siergiej Kapica (pol.). W: Głos Rosji (redakcja internetowa); Wiadomości [on-line]. polish.ruvr.ru. [dostęp 2012-09-23].
  7. 7,0 7,1 7,2 W Moskwie pożegnano uczonego Siergieja Kopice (pol.). W: Głos Rosji. Wiadomości [on-line]. polish.ruvr.ru. [dostęp 2012-09-23].
  8. 8,0 8,1 Świat wiedzy; Międzynarodowy Festiwal Filmowy (pol.). nnwfilmfestiwal.pl. [dostęp 2012-09-23].
  9. 9,0 9,1 Президент России: Указ Президента РФ от 16.11.2011 N 1492 "О награждении государственными наградами Российской Федерации" (ros.). graph.document.kremlin.ru. [dostęp 2012-09-24].
  10. 10,0 10,1 Kalinga Foundation Trust: UNESCO Kalinga Prize for the Popularization of Science (ang.). www.kalingafoundationtrust.com. [dostęp 2012-09-24].