Siergiej Rachmaninow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sergiusz Rachmaninow
Sergei Rachmaninoff LOC 33968 Cropped.jpg
Imiona i nazwisko Siergiej Wasiljewicz Rachmaninow
Data i miejsce urodzenia 1 kwietnia 1873
Rosja Siemionowo
Data i miejsce śmierci 28 marca 1943
Stany Zjednoczone Beverly Hills
Narodowość rosyjska
Dziedzina sztuki muzyka
Styl romantyzm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Siergiej Rachmaninow
Siergiej Rachmaninow

Siergiej Wasiljewicz Rachmaninow (ros. Сергей Васильевич Рахманинов; ur. 20 marca?/1 kwietnia 1873, zm. 28 marca 1943) – rosyjski kompozytor, pianista i dyrygent.

Studiował w konserwatoriach w Petersburgu i Moskwie. W 1917 wyjechał na stałe do Stanów Zjednoczonych, często mieszkał także w Paryżu. Zmarł w Beverly Hills w Kalifornii.

Jego muzyka nawiązuje do twórczości Czajkowskiego i Musorgskiego.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Rachmaninow urodził się 1 kwietnia 1873 w Siemionowie (ros. Семёново) koło Nowogrodu Wielkiego. Obydwoje rodzice byli pianistami amatorami. W wieku czterech lat matka zaczęła dawać mu lekcje gry na fortepianie[1], a w 1882 roku jego dziadek, Arkadij Aleksandrowicz Rachmaninow, sprowadził z Sankt Petersburga nauczycielkę Annę Ornatską. Uczyła ona młodego Siergieja przez „dwa do trzech lat”, dopóki długi nie zmusiły rodziny Rachmaninowów do sprzedaży domu i przeprowadzenia się do Moskwy.

Rachmaninow studiował w Konserwatorium Petersburskim, zanim postanowił przeprowadzić się do Moskwy, by uczyć się gry na fortepianie od Nikołaja Zwieriewa i Aleksandra Silotiego (który był jego kuzynem i byłym uczniem Franciszka Liszta). Studiował również harmonię u Antona Areńskiego i kontrapunkt u Siergieja Taniejewa. Rachmaninow okazał się dość leniwym uczniem, przez co nie zaliczył większości swoich zajęć, jednak surowy reżim domu Zwieriewa pomógł wpoić chłopcu dyscyplinę[2].

W swojej młodości Rachmaninow okazał wysokie umiejętności w komponowaniu. Będąc jeszcze studentem napisał jednoaktową operę Aleko, za którą otrzymał złoty medal w kompozycji, swój I Koncert fortepianowy oraz zestaw utworów fortepianowych Morceaux de Fantaisie, który zawiera słynne Preludium cis-moll. Popularność tego napisanego przez Rachmaninowa w wieku 20 lat utworu zaczęła później drażnić kompozytora. Często kpił z publiczności, która prosiła o jego wykonanie, pytając „Och, czy muszę?” lub twierdząc, że nie pamięta żadnego innego utworu[3].

W Moskwie Rachmaninow poznał kompozytora Piotra Czajkowskiego, który stał się dla niego ważnym mentorem i zlecił nastoletniemu Rachmaninowowi skomponowanie fortepianowej transkrypcji suity ze swojego baletu Śpiąca królewna. Zlecenie to zostało najpierw zaoferowane Silotiemu, który odmówił, ale jednocześnie zaproponował w swoje miejsce Rachmaninowa. Czajkowski przystał na tę alternatywę, a Siloti patronował umowie[4]. Rachmaninow zdradził Zwieriewowi swoje pragnienie dalszego komponowania i poprosił o prywatny pokój, gdzie mógłby komponować w ciszy. Zwieriew postrzegał go jednak tylko jako pianistę i zerwał z nim kontakt, odmawiając mu przez trzy lata nawet rozmowy. Rachmaninow wyprowadził się i kontynuował komponowanie[2].

Niepowodzenia i powrót do formy[edytuj | edytuj kod]

Nagła śmierć Czajkowskiego w 1893 roku mocno odcisnęła się na Rachmaninowie. Natychmiast zaczął pisać ku pamięci Czajkowskiego drugie Trio élégiaque, ukazując głębię i szczerość swojego żalu w przytłaczającej aurze przygnębienia bijącej od muzyki[5]. Jego I Symfonia (Op. 13, 1896) miała premierę 27 marca 1897 w czasie jednego z długiej serii Rosyjskich Koncertów Symfonicznych, ale została porównana przez nacjonalistycznego kompozytora i krytyka Cezara Cui do przedstawienia dziesięciu plag egipskich, z sugestią, że spodobałaby się mieszkańcom konserwatorium muzycznego w piekle[6]. Braki w występie, dyrygowanym przez Aleksandra Głazunowa, nie zostały skomentowane[7]. Aleksandr Ossowski w swoim pamiętniku o Rachmaninowie[8] opowiada, z pierwszej ręki, historię tego zdarzenia[9]. Zdaniem Ossowskiego Głazunow nie wykorzystał dobrze czasu na próby, a program koncertu zawierający dwa inne pierwsze występy również był czynnikiem odbijającym się na ocenie. Bardzo złe przyjęcie I Symfonii, dwie katastrofalne wizyty w posiadłości pisarza Lwa Tołstoja i rozpacz Rachmaninowa spowodowana brakiem zgody Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na ślub z jego kuzynką, Natalią Satiną, przyczyniły się do trwającego trzy lata okresu poważnej depresji, podczas którego nie skomponował praktycznie żadnego utworu[10]. Szczęśliwym trafem Sawwa Mamontow, znany rosyjski przemysłowiec i patron sztuk pięknych, który dwa lata wcześniej ufundował Moskiewską Prywatną Rosyjską Spółkę Operową, zaproponował Rachmaninowowi pozycję dyrygenta pomocnika w sezonie 1897-1898, co pomogło w finansowych problemach kompozytora. Przez spółkę operową Mamontowa poznał również Fiodora Szalapina, rozpoczynając w ten sposób bliską przyjaźń między nimi[11].

W 1900 Rachmaninow rozpoczął kurs autosugestii u psychologa, a jednocześnie muzyka amatora, Nikołaja Dala. Pozwoliło mu to szybko odzyskać pewność siebie i przezwyciężyć niemoc twórczą. W wyniku tych sesji powstał II Koncert fortepianowy (Op. 18, 1900-1901), zadedykowany doktorowi Dalowi. Utwór ten został bardzo dobrze przyjęty na swojej premierze, na której Rachmaninow wystąpił jako solista. Kolejnym podnoszącym kompozytora na duchu wydarzeniem było otrzymanie wreszcie pozwolenia na ślub z Natalią, po trwającym przez wiele lat narzeczeństwie. Zaślubieni zostali na przedmieściach Moskwy przez kapelana wojskowego 29 kwietnia 1902, wykorzystując powiązania rodzinne z wojskiem, żeby obejść nieprzychylność kościoła. Chociaż Rachmaninow miał w 1916 romans z 22-letnią wokalistką Niną Koshetz[12], jego małżeństwo z Natalią przetrwało aż do jego śmierci. Mniej znanym faktem jest to, że kompozytor miał również inną wybitną protegowaną wokalistkę. W 1911, na prośbę Aleksandra Ossowskiego, Rachmaninow przesłuchał w Kijowie kuzynkę Ossowskiego, młodą Ksieniję Dierżynską[13], i pomógł jej rozpocząć karierę operową. Została ona uznaną wokalistką i primadonną moskiewskiego Teatru Wielkiego[14].

Po kilku udanych wystąpieniach jako dyrygent, Rachmaninowowi zaproponowano w 1904 posadę dyrygenta w Teatrze Wielkim w Moskwie, chociaż z przyczyn politycznych musiał z niej zrezygnować w marcu 1906. Do lipca przebywał po tym we Włoszech. Kolejne trzy zimy spędzał intensywnie komponując w Dreźnie w Niemczech, latem wracając do rodzinnej posiadłości Iwanowka[15].

Rachmaninow wyruszył w pierwsze tournée po Stanach Zjednoczonych jako pianista w 1909, z okazji czego skomponował III Koncert fortepianowy (Op. 30, 1909). To udane tournée zyskało mu dużą popularność w Ameryce, jemu jednak nie podobało się tak bardzo, że odmówił kolejnych amerykańskich koncertów[15].

Śmierć w 1915 Aleksandra Skriabina, który studiował z nim u Zwieriewa, wpłynęła na Rachmaninowa tak bardzo, że udał się w tournée, dając koncerty poświęcone wyłącznie muzyce Skriabina. Poproszony o zagranie własnej muzyki odpowiadał „Dziś wieczorem tylko Skriabin.”

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Rachmaninow w wieku dojrzałym

Rewolucje w 1917 roku oznaczały koniec Rosji, jaką znał kompozytor. W wyniku zachodzących przemian zawalił się cały jego świat – stracił majątek i źródło utrzymania, oraz stanął w obliczu konieczności porzucenia kariery muzycznej. 22 grudnia 1917 wraz z żoną i dwiema córkami opuścił otwartymi saniami Sankt Petersburg i udał się w kierunku Helsinek. Wziął ze sobą zaledwie kilka notesów ze szkicami własnych utworów i dwa orkiestralne zapisy nutowe, swoją niedokończoną operę Monna Vanna i operę Złoty Kogucik Rimskiego-Korsakowa. Następny rok spędził w Skandynawii, jednocześnie pracując nad rozszerzeniem repertuaru koncertowego. Pod koniec 1918 otrzymał trzy oferty lukratywnych kontraktów w Stanach Zjednoczonych. Chociaż nie przyjął żadnej z nich, uznał, że Ameryka może zaoferować rozwiązanie jego problemów finansowych. 1 listopada 1918 wyruszył więc z Kristianii (Oslo) do Nowego Jorku. Po dotarciu na miejsce szybko zatrudnił agenta, Charlesa Ellisa, i przyjął prezent w postaci fortepianu od firmy Steinway, po czym w ciągu kolejnych czterech miesięcy zagrał 40 koncertów. Na koniec sezonu 1919-1920 podpisał również kontrakt ze spółką Victor Talking Machine Company, specjalizującą się w produkcji fonografów. W 1921 rodzina Rachmaninowów kupiła dom w Stanach Zjednoczonych, w którym świadomie odtworzyli atmosferę Ivanovki, przyjmując rosyjskich gości, zatrudniając rosyjskich służących i pozostając wiernymi rosyjskim zwyczajom[16].

W związku z zajmującymi go mocno koncertami, kompozytorska kariera Rachmaninowa znacznie zwolniła. W okresie pomiędzy od 1918 do jego śmierci w 1943, żyjąc w Ameryce i w Europie, skomponował tylko sześć utworów. Było to częściowo związane z poświęcaniem większości czasu na występy, żeby zapewnić utrzymanie sobie i rodzinie, ale głównym powodem była tęsknota za ojczystym domem[17]. Opuszczenie Rosji było dla niego jak pozostawienie za sobą inspiracji. Jego odrodzenie jako kompozytora stało się możliwe dopiero, kiedy zbudował sobie nowy dom, Willę Senar nad Jeziorem Czterech Kantonów w Szwajcarii, gdzie spędzał okresy letnie w latach 1932-1939. Właśnie w tym miejscu, które przypominało mu dawną posiadłość rodzinną, Rachmaninow skomponował Rapsodię na temat Paganiniego (Op. 43, 1934). Ostatnimi dwoma ukończonymi dziełami kompozytora były III Symfonia (Op. 44, 1935-1936) i Tańce symfoniczne (Op. 45, 1940). Eugene Ormandy wraz z Orkiestrą Filadelfijską wykonali premierowy koncert Tańców symfonicznych w 1941 w Akademii Muzycznej w Filadelfii.

Na przełomie 1940-1941 twórcy brytyjskiego filmu Niebezpieczne światło księżyca zwrócili się do niego z prośbą o napisanie krótkiego utworu w koncertowym stylu na potrzeby ścieżki dźwiękowej, ale Rachmaninow odmówił. Zamiast niego, podjęli się tego kompozytor Richard Addinsell i orkiestrator Roy Douglas, efektem czego było powstanie Koncertu warszawskiego[18].

Stan zdrowia Rachmaninowa zaczął pogarszać się podczas tournée pod koniec 1942. U kompozytora zdiagnozowano czerniaka, o czym została poinformowana rodzina, ale on sam nie. Jego ostatni recital, 17 lutego 1943 w Alumni Gymnasium na Uniwersytecie Tennessee w Knoxville w stanie Tennessee, zawierał II Sonatę fortepianową Chopina, której trzecią częścią jest słynny Marsz pogrzebowy. Kompozytor czuł się po tym recitalu tak źle, że musiał wrócić do swojego domu w Los Angeles[19].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Rachmaninow zmarł na czerniaka 28 marca 1943, w Beverly Hills w Kalifornii, cztery dni przed swoimi siedemdziesiątymi urodzinami. Chór zaśpiewał jego Całonocne czuwanie na pogrzebie. Rachmaninow chciał, by po śmierci pochowano go na terenie jego posiadłości w Szwajcarii, ale trwająca II wojna światowa uniemożliwiła spełnienie jego życzenia[20]. Został więc pochowany 1 czerwca na cmentarzu Kensico w Valhalli w stanie Nowy Jork[21].

Wybrane utwory[edytuj | edytuj kod]

Utwory orkiestrowe[edytuj | edytuj kod]

Symfonie[edytuj | edytuj kod]

Utwory na fortepian i orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Utwory fortepianowe[edytuj | edytuj kod]

Utwory kameralne[edytuj | edytuj kod]

Opery[edytuj | edytuj kod]

  • Aleko (1892)
  • Francesca da Rimini

Utwory wokalne[edytuj | edytuj kod]

  • Wiosna – kantata na baryton, chór i orkiestrę op. 20
  • Palubiła ja – pieśń romantyczna

Utwory sakralne[edytuj | edytuj kod]

  • Całonocne czuwanie (Wsienoszcznoje Bdienije) na chór mieszany, op. 37
  • Liturgia św. Jana Chryzostoma na chór mieszany, op. 31

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Shelokhonov, Steve: Biography for Sergei Rachmaninoff. W: The Internet Movie Database [on-line]. 2007. [dostęp 2007-12-14].
  2. 2,0 2,1 Norris, New Grove, 15:550.
  3. Przypisy Francisa Crociata do 10-płytowej kolekcji twórczości Rachmaninowa wydanej przez RCA.
  4. Talk Classical.
  5. Norris, New Grove, 2nd. ed., 709.
  6. Kyui, Ts., „Tretiy russkiy simfonicheskiy kontsert,” Novosti i birzhevaya gazeta (17 March 1897(o.s.)), 3.
  7. Norris, New Grove, 709.
  8. Ossowski Aleksandr (1871-1957), uznany krytyk i muzykolog, bliski przyjaciel Rachmaninowa, zobacz linki zewnętrzne.
  9. Zobacz także, Harrison, Max (2006). Rachmaninoff: Life, Works, Recordings. Continuum, Londyn, s. 77.
  10. Norris, New Grove 2nd Ed., 709-710.
  11. Harrison, 84-85.
  12. Koshetz, Nina na www.cantabile-subito.de.
  13. Derzhinskaia Ksenia Georgievna (1889-1951), kuzynka muzykologa Aleksandra Ossowskiego i kompozytora Mykoli Vilinskiego, wybitna rosyjska wokalistka, także profesor Konserwatorium Moskiewskiego (1947-51), nazywana „Złotym Sopranem of Teatru Wielkiego[1].
  14. Zobacz pamiętnik Ossowskiego o Rachmaninowie, linki zewnętrzne.
  15. 15,0 15,1 Norris, New Grove, 15:553.
  16. Norris, New Grove, 15:554.
  17. Sergei Rachmaninoff Biography. [dostęp 2008-03-02].
  18. Richard Addinsell - Films as composer. [dostęp 2008-10-10].
  19. Norris, New Grove, 15:554-555.
  20. Norris, New Grove, 2nd ed., 713.
  21. Max Harrison: Rachmaninoff: Life, Works, Recordings. Londyn: Continuum, 2006. ISBN 0-8264-9312-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons