Modraszka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Sikora modra)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Modraszka zwyczajna
Cyanistes caeruleus[1]
(Linnaeus, 1758)
Modraszka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina sikory
Rodzaj Cyanistes
Gatunek modraszka zwyczajna
Synonimy
  • Parus caeruleus Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • C. c. obscurus (Prazák, 1894)
  • C. c. caeruleus (Linnaeus, 1758)
  • C. c. balearicus (von Jordans, 1913)
  • C. c. ogliastrae (Hartert, 1905)
  • C. c. calamensis (Parrot, 1908)
  • C. c. orientalis Zarudny & Loudon, 1905
  • C. c. satunini Zarudny, 1908
  • C. c. raddei Zarudny, 1908
  • C. c. persicus (Blanford, 1873)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     sikora modra P. caeruleus

     modraszka kanaryjska P. teneriffae

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło sikora modra w Wikisłowniku

Modraszka zwyczajna, modraszka, sikora modra (Cyanistes caeruleus) – gatunek niewielkiego, osiadłego (niektóre populacje wędrowne) ptaka z rodziny sikor (Paridae), zamieszkującego w zależności od podgatunku całą Europę z wyjątkiem północnej Skandynawii, a także część zachodniej Azji. Preferuje przy tym głównie świetliste lasy liściaste i mieszane, rzadziej iglaste, zamieszkiwane również przez dzięcioła dużego, w którego starych, opuszczonych dziuplach gniazduje. Nie jest zagrożona wyginięciem, a w większości krajów (w tym w Polsce) jest nawet liczna.

Upierzenie (dla ludzkiego oka) jest na brzuchu żółte z niewielką czarną plamą. Grzbiet jest ciemnozielony z niebieskimi akcentami. Głowa jest biała z kilkoma czarnymi paskami i niebieską "czapeczką", podobną do tych, jakie występują u dzięciołów. W locie widać ciemny, szarawy spód skrzydeł. Jednak dla samych, widzących nadfiolet ptaków, wyglądają one zupełnie inaczej (np. samice wyglądają inaczej niż samce). Głos modraszki jest wysoki, przypominający gwizd, podobny do głosów innych przedstawicieli rodziny sikor. Jest nieco mniejsza od wróbla domowego.

Gniazduje w dziuplach naturalnych i wykutych przez dzięcioły oraz skrzynkach lęgowych. Ma bardzo liczne lęgi. Pisklęta karmione są głównie owadami. Ich legowiskiem w dziupli jest uwite przez osobniki dorosłe gniazdo, podobne do gniazda sikory bogatki, zbudowane z mchu, włosia i piór. Osobniki młodociane są równie kolorowe jak dorosłe, jednak są ubarwione inaczej. Nie mają też niebieskiej "czapeczki". Po zakończeniu lęgów zarówno młode, jak i dorosłe, żyją w grupach. Zimą żywią się przede wszystkim pokarmem roślinnym. Odwiedzają też karmniki, ceniąc przede wszystkim słonecznik, orzeszki ziemne i mieszanki tłuszczowo - nasienne. Ustępują jednak przy nich większym bogatkom zwyczajnym.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek z gromady ptaków (Aves) opisany po raz pierwszy przez Karola Linneusza), pod nazwą binomalną Parus caeruelus. Została ona więc zaliczona do rodzaju Parus, podobnie jak wówczas wszystkie inne sikory[4]. Obecnie do tego rodzaju zalicza się takie ptaki jak bogatka zwyczajna. Jednak wiele z pozostałych gatunków, w tym modraszkę, często w literaturze zalicza się również do tego rodzaju. Pomimo to Integrated Taxonomic Information System zalicza ją do odrębnego rodzaju Cyanistes, do którego należą jeszcze dwa gatunki z rodziny sikor, z czego do Polski zalatuje jedynie gniazdująca na wschodzie Europy sikora lazurowa (Cyanistes cyanus), którą w naszym kraju odnotowano kilkadziesiąt razy. Jest ona tak blisko spokrewniona z modraszką, że może tworzyć z nią mieszańce międzygatunkowe, opisywane niegdyś jako osobny gatunek, pod nazwą "Parus pleskii"[5]. Spokrewniona jest także z modraszką kanaryjską (Cyanistes teneriffae)[6]. Wyróżniono kilka podgatunków C. caeruleus[6][2]:

  • C. caeruleus obscurusWyspy Brytyjskie.
  • C. caeruleus caeruleus – północna, środkowa i wschodnia Europa do zachodniej i północnej Anatolii.
  • C. caeruleus balearicusMajorka.
  • C. caeruleus ogliastraePółwysep Iberyjski, Korsyka i Sardynia.
  • C. caeruleus calamensis – południowa Grecja, Cyklady, Kreta i Rodos.
  • C. caeruleus orientalis – południowo-wschodnia europejska część Rosji.
  • C. caeruleus satuniniKrym, Kaukaz, wschodnia Turcja i północno-zachodni Iran.
  • C. caeruleus raddei – północny Iran.
  • C. caeruleus persicus – południowo-zachodni Iran.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Epitet gatunkowy "caeruleus" pochodzi z łaciny i oznacza barwa niebieska, tworzący czapeczkę na głowie dorosłych przedstawicieli tego gatunku[7]. Do tej barwy nawiązuje również jej polska nazwa - "sikora modra". Druga nazwa, "modraszka" jest po prostu zdrobnieniem od "sikory modrej". Samo słowo "sikora", pochodzi natomiast ze staropolskiego słowa "sikor", oznaczającego zator na cieku wodnym[8]. Nazwa rodzaju, do którego niegdyś zaliczano modraszkę - Parus - pochodzi od łacińskich słów parvus - mały i mus - mysz (mała mysz) i oznacza małego, szybko poruszającego się ptaka. Stąd niemiecka nazwa sikor - meise - również nawiązująca do myszy[7].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje Europę poza jej północnymi i północno-wschodnimi obrzeżami (nie występuje w północnej Skandynawii i północnym wschodzie Rosji[9]), Azję Mniejszą, Iran i północną Afrykę. W większości miejsc, gdzie występuje prowadzi życie osiadłe lub koczujące i tylko populacje z północnej i północno-wschodniej Europy regularnie migrują na południe (czasem ich przeloty mają charakter inwazji). Wyróżnia się 15 podgatunków[9]. Liczebność populacji europejskiej to 16-21 mln par[9].

W Polsce liczny ptak lęgowy[10][9] na całym niżowym obszarze kraju. Szacuje się i zagęszczenie na 2-5 par na 10 ha (a w żyznych łęgach nawet do 10 par). Większość populacji zimuje (zwłaszcza na zachodzie kraju), ale część osobników odlatuje do południowej Francji (na ich miejsce przybywają ptaki z Półwyspu Skandynawskiego). Przeloty w marcu-kwietniu i wrześniu-październiku.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Modraszki występują licznie również w miastach. Tego osobnika sfotografowano w Gdyni
Osobnik dorosły karmiący młodocianego w budce lęgowej

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Żółta pierś i niebieska czapeczka w białym otoczeniu są cechami rozpoznawczymi gatunku[11].

Ubarwienie z dominującym żółtym i zielononiebieskim odcieniem[9] (jedyny mały ptak Europy o takim upierzeniu). Mniejsza od wróbla. Obie płci ubarwione prawie jednakowo[9] i zbliżonej wielkości, choć samica ma bardziej matowe i mniej wyraziste barwy głównie na czole i skrzydłach. Niebieska barwa piór samca jest bardziej szafirowa i jaskrawa, a u samicy szarawa. Wierzch głowy niebieski (czapeczka bledsza u samic), biało obrzeżony (czapeczka samicy może być trochę bledsza), jej szczyt z przodu jest jaśniejszy. Skrzydła i ogon jasnoniebieskie[9] podobnie jak wierzch głowy, grzbiet żółtozielony, spód ciała, pierś i brzuch, żółty z czarnym paskiem pośrodku. Na lotkach znajduje się biały poprzeczny pasek. Czarny wąski pasek oczny sięga od dzioba aż na tył głowy i na karku łączy się. Czoło i policzki białe. Dziób jest czarny, tęczówki oczu są ciemnobrązowe, a nogi szaroniebieskie. Czarny podbródek przedłuża się w czarne linie na bokach głowy, które łączą się, tworząc obrożę. Na karku jasna plamka. Młode mają mniej wyraźne barwy, jakby matowe, bardziej zielonkawe w porównaniu z niebieskim odcieniem u dorosłych, a policzki są żółtawe. Sprawnie porusza się wśród cienkich gałązek, często zawisa głową w dół. Dziób cienki, ale ostry i dość silny.

Mimo iż człowiek widzi modraszkę w niebiesko-żółtych barwach, to same ptaki widzą siebie inaczej. Samiec jest dla samicy jaskrawo nadfioletowy. Pióra samicy odbijają dużo mniej nadfioletu. Sikory widzą zarówno widzialny dla człowieka zakres fal elektromagnetycznych, jak i odcienie nadfioletu.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Modraszka jest mniejsza od bogatki i wróbla. Bardzo ruchliwa[9] (choć nie tak jak bogatka) – zwinnie porusza się skacząc pomiędzy cienkimi gałązkami zwisając głową w dół. Nie kryje się przed człowiekiem. Lata dość słabo. Gdy wędruje lub zimą skupia się w stada, które mogą liczyć do kilkuset osobników. W najchłodniejszych miesiącach roku można ją spotkać w grupach mieszanych obok pełzaczy, kowalików, dzięciołów i mysikrólików – razem szukają pokarmu i ostrzegają się przed drapieżnikami.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

długość ciała
11,5 cm[9] - 11,8[11]
rozpiętość skrzydeł
17,5-20 cm[9][11]
skrzydło złożone
6-6,9 cm[11]

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 9-13 g[9] lub 10-12 g[11]

Głos[edytuj | edytuj kod]

Ostrzega inne osobniki cerretet. Jej trel ma dzwoniące brzmienie. Głos wabiący to, tsii tsii[12], sit, tgi, tgi, cicide cerrr ceretet natomiast śpiew dodatkowo z końcówką cicicij-jurr[11] opisywany też jako wysokie cici i jasny trel tirrr, głos porozumiewawczy coretetet[9].

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Wymagania środowiskowe sikory modrej są większe niż w przypadku bogatki. Zasiedla ona lasy[11]; prześwietlone, słoneczne lasy liściaste i mieszane oraz wszelkie zadrzewienia, w tym śródpolne, parki[11], sady[11], aleje[11], krzewy, skwery, doliny większych rzek i ogrody. Tam znajduje miejsce na gniazdo i wystarczającą ilość pokarmu. Unika lasów iglastych i suchych sośnin, gęstych, ciemnych lasów, a jeśli wybiera je za swój biotop to muszą mieć dobrze rozwiniętą strukturę i posiadać dziuplaste drzewa. Preferuje lasy olszowe z domieszką dębów.

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Pisklęta w budce lęgowej

Okres godowy[edytuj | edytuj kod]

Wyprowadza 1-2 lęgi w roku[9]. Gniazdo w dziupli lub budce lęgowej o średnicy otworu 27 mm (przy większym może być wygoniona, np. przez preferujące większą średnicę bogatki)[13], zbudowane z mchu, liści i suchych traw, wysłane wełną, włosami, piórami, sierścią. Celowe wieszanie budki lęgowej powinno mieć miejsce pod koniec zimy, aby sikory zauważyły je przed rozpoczęciem okresu lęgowego. Tworzone pary są monogamiczne.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Cyanistes caeruleus

Od połowy kwietnia składa 10-16 jaj, białych z czerwonymi kropkami[9][11]. Jest ich więcej niż w lęgu sikory bogatki. Jaja wysiadywane są przez ok 14 dni przez samicę[9]. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 16-22 dniach[9]. Liczba potomstwa jest tak duża, że wykarmienie młodych wymaga od obu rodziców dużego wysiłku. Silnie rozwinięty instynkt macierzyński sprawia jednak, że przynoszą im pokarm tydzień, a nawet dwa tygodnie po wyjściu z gniazda.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Zjada owady[9] (od jaj po imago[11]), pajęczaki i inne drobne bezkręgowce oraz małe nasiona (również drzew). Wiosną oprócz pokarmu roślinnego je również nektar wierzbowy, pączki i soki drzew, a jesienią jagody. Zimą nasiona jagody i inne owoce[9] i tłuszcze podawane w karmniku[11].

Modraszka przy karmniku z orzeszkami ziemnymi

Miejsce zbierania pokarmu i sposoby temu służące są bardzo szerokie – na cienkich gałązkach, krzewach, a nawet ziemi zimą. W czasie żerowania zachowują się w interesujący sposób – często wieszają się na końcach najcieńszych gałązek grzbietem do dołu i zbierają z roślin szkodliwe owady, głównie jaja i larwy. Chętnie robią tak w przypadku kasztanowców, które są niszczone przez minujące larwy szrotówka kasztanowcowiaczka. Gdy skończą z oczyszczaniem jednej gałązki przelatują kołyszącym się lotem na następną. Oprócz tego odrywają płatki kory, rozdziobują galasy, liście, łodygi, źdźbła, czyli próbują się do miejsc w których przebywają owady. W preferencjach żywieniowych modraszki pomagają leśnikom i sadownikom w biologicznej walce ze szkodnikami. Zjadają te owady, których w danej chwili jest najwięcej. Czasem nawet człowiek wabi te ptaki do sadów i ogrodów poprzez wywieszanie dla nich budek lęgowych.

Zimą dużą część czasu modraszki spędzają na szukaniu jaj i innych stadiów spoczynkowych owadów, a nasiona roślin oleistych stanowią tylko uzupełnienie diety – jest to jednocześnie najodpowiedniejszy pokarm jaki powinno zostawiać się tym ptakom w karmnikach. O tej porze roku niektóre osobniki chętnie zatrzymują się w trzcinowiskach, gdzie poszukują pokarmu. Nie mają w zwyczaju gromadzić zapasów.

Pomimo iż różne gatunki sikor, bogatki, ubogie i modraszki, zamieszkiwać mogą ten sam typ lasu to nie zachodzi pomiędzy nimi konkurencja o pokarm. Poszczególne gatunki mają swoje konkretne miejsca zbioru – sikora modra łowi owady w wierzchołkach i na końcach drzew, bogatka przebywa w najniższych partiach warstwy leśnego podrostu, a sikora uboga w środkowym piętrze. Ponadto to ile dany gatunek sikory zje pokarmu uzależnione jest od rozmiarów ptaka, co jednocześnie zmniejsza możliwość konkurowania pokarmowego ze sobą do minimum.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[14]. W Species of European Conservation Concern została uznana za gatunek którego tereny lęgowe znajdują się w Europie i których stan nie jest zagrożony[9]. W ramach Konwencji o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk wpisana do załącznika 2[9].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Cyanistes caeruleus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Common Blue Tit (Cyanistes caeruleus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 4 sierpnia 2012].
  3. Parus caeruleus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 4 sierpnia 2012]
  4. Carolus Linnaeus: Systema naturae (łac.). W: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis [on-line]. 1758. [dostęp 2009-12-08].
  5. A.G.Kruszewicz: Ptaki Polski. Tom Drugi, ISBN 83 - 7073 - 455 - 3, Warszawa, 2008. Strona 148
  6. 6,0 6,1 Gill, F., Wright, M. & Donsker, D.: Family Paridae (ang.). IOC World Bird Names (wersja 3.1), 2012. [dostęp 4 sierpnia 2012].
  7. 7,0 7,1 A.G.Kruszewicz: Ptaki Polski. Tom Drugi, ISBN 83 - 7073 - 455 - 3, Warszawa, 2008. Strona 134
  8. Krystyna Pap (red.): Dwutygodnik Polskie Ptaki. Kolekcja. Numer 2. Sikora modra, ISBN 978 - 83 - 7566 - 502 - 4. Strona 12
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 Pierandrea Brichetti: Ptaki. Warszawa: Świat książki, 2005, s. 180. ISBN 83-7391-537-0.
  10. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 689. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego liczny oznacza zagęszczenie 100–1000 par na 100 km².
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 Jan Sokołowski: Ptaki Polski. Wyd. 5. Warszawa: 1988, s. 52. ISBN 83-02-00741-2.
  12. * Paul Sterry, Andrew Cleave, Clements Andy, Goodfellow Peter: Ptaki Europy. Przewodnik. Warszawa: Świat Książki, 2002, 2007, s. 355. ISBN 978-83-247-0818-5.
  13. Dariusz Graszka-Petrykowski: Ptaki w twoim ogrodzie. Klub Dla Ciebie, 2008, s. 127. ISBN 978-83-7404813-2.
  14. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]