Skarszewy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w woj. pomorskim. Zobacz też: Skarszewy – wieś w woj. kujawsko-pomorskim.
Skarszewy
Herb
Herb Skarszew
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat starogardzki
Gmina Skarszewy
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1320
Burmistrz Dariusz Skalski
Powierzchnia 11,96 km²
Wysokość 107,6 - 136,6 m n.p.m.
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

6942
630 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 58
Kod pocztowy 83-250
Tablice rejestracyjne GST
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Skarszewy
Skarszewy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skarszewy
Skarszewy
Ziemia 54°04′02″N 18°26′45″E/54,067222 18,445833Na mapach: 54°04′02″N 18°26′45″E/54,067222 18,445833
TERC
(TERYT)
6222913094
Urząd miejski
Plac Hallera 18
83-250 Skarszewy
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Pozostałości gotyckiego zamku w Skarszewach – w znacznej części rozebranego i przebudowanego pod koniec XVIII w. na Królewsko-Pruski Magazyn Solny

Skarszewy (dawn. pol. Równino, niem. Schöneck) – miasto w woj. pomorskim, w powiecie starogardzkim, nad rzeką Wietcisą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Skarszewy. Na południowym obszarze miejskim Skarszew znajduje się jezioro Borówno Wielkie (rozwinięta infrastruktura turystyczno-rekreacyjna). Dawny dworzec kolejowy w mieście jest punktem końcowym zielonego szlak turystyczny zielony Szlaku Skarszewskiego.

W latach 1945–1998 miasto pod względem administracyjnym należało do woj. gdańskiego.

Liczba mieszkańców miasta (6854) i gminy (7290) Skarszewy na koniec 2013 r., wyniosła łącznie 14 tys. 144 osoby[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki tutejszego osadnictwa zaczynają się na 500 lat przed naszą erą.

Pierwsze wzmianki o wsi, na miejscu której ulokowano później miasto, pochodzą z 1174 r. W 1198 w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława wśród wsi podarowanych przez niego rycerzom Zakonu św. Jana Jerozolimskiego (joannitom) pojawia się utożsamiane ze Skarszewami Reueninov (tłumaczone jako Równino) - "...Dałem także samą wieś Kamierowo i drugą Reueninov, którą to już wcześniej przekazałem, aż do granic Pogódek - ze wszystkimi lasami, polami, łąkami, jeziorami i rzeką zwaną Wietcisa, razem ze wszystkimi stanowiskami bobrów i rybołówstwem. Do tych dodaję jeszcze dwie wyludnione wsie Szczodrowo i Czarnocin...".

Joannici Równino przemianowali na Schöneck, które  w pisowni Schönegk pojawia się w 1305 r. Nazwa obecna pojawia się w 1454[2] lub w 1471 r. jako Skarschow, w 1503 jako Skarszowa, 1534 Skarssewo, w 1583 jako Skarszewy[3].

Śladem obecności joannitów w mieście jest jego herb, przedstawiający głowę Jana Chrzciciela, patrona zgromadzenia, które założyło miasto. Istnieje pogląd, że jeszcze przed rokiem 1000 na Paninej Górze, 5 km od Skarszew, znajdował się główny ośrodek słowiańskiego plemienia Wierzyczan[4] (łac. Verizane lub Uerizane).

Prawa miejskie miasto otrzymało około 1320 r. Było to jedyne miasto joannickie na całym Pomorzu Gdańskim. Po lokacji miasta utworzono w Skarszewach siedzibę komandorii i baliwatu (okręgu administracyjno-wojskowego) Zakonu św. Jana Jerozolimskiego[5]. W 1370 r. joannici sprzedali Skarszewy i Neu Wartenberg (obecnie Czarnocin) za przeszło 10 tysięcy grzywien pruskich Zakonowi Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżakom).

Ówczesne Skarszewy były otoczone murem z bramami, zaś w ich północno-zachodniej części znajdował się zbudowany w miejscu dawnego grodu zespół zamkowy, składający się z zabudowań gospodarczych oraz piętrowego, wzmocnionego dwiema wieżami zamku w stylu gotyckim, stojących na cyplu stromego wzgórza schodzącego do Wietcisy. Od strony miasta wjazdu strzegła gotycka brama i sucha fosa. Kompleks zamykał kamienno-ceglany mur obronny. Takie położenie powodowało, że w przypadku obsadzenia zamku dużą załogą był on trudny do zdobycia. Poniżej zamkowego wzgórza, na wyspie, znajdowało się podzamcze z młynem, browarem, karczmą, foluszem i kuźnią. W rejonie Bramy Chojnickiej znajdował się drugi kościół pw. św. Jana wraz ze szpitalem i cmentarzem, już w 1686 wzmiankowany jako leżący w gruzach.

W wyniku wojen polsko-krzyżackich miasto było dwukrotnie palone – w 1433 r. przez husytów i w 1462 r. przez Polaków. Wcześniej, w 1450, Skarszewy przystąpiły do Związku Pruskiego. Ostatecznie w 1466 r., na mocy II Pokoju toruńskiego, przeszły pod polskie panowanie. Gdańsk – największy ośrodek miejski Prus Królewskich – nie został jednak stolicą województwa, gdyż obdarzony królewskimi przywilejami zazdrośnie strzegł swojej politycznej niezależności, której sprzyjała zresztą silna pozycja gospodarcza miasta. Taki stan rzeczy spowodował, iż województwo pomorskie długo nie posiadało własnego ośrodka administracyjnego. Dopiero w 1613 r. połączono funkcję starosty skarszewskiego i wojewody pomorskiego, w efekcie czego stolicą województwa pomorskiego zostały Skarszewy. Na tutejszym zamku rezydował wojewoda, tu też zbierał się sąd ziemski[6]. Ze względu na wysoki procent ludności niemieckojęzycznej już w XVI w. rozpowszechnił się tu luteranizm. W 1594 miasto gościło króla Zygmunta III Wazę, a 23 lutego 1629 r. Szwedzi ograbili i spalili znaczną część zabudowy Skarszew wraz z zamkiem (odbudowano go dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku).

Wyrazem napięć religijnych w dawnej Rzeczypospolitej były wydarzenia z 1741 r. W pierwsze święto wielkanocne w skarszewskim zborze luterańskim, wskutek pękania drewnianej konstrukcji empor, doszło do paniki – zginęło kilku wiernych, a wielu zostało rannych. Zbór został zamknięty i zakazano odprawiania w nim nabożeństw. W tej sytuacji, z obawy przed przeszkodami, które mogła stwarzać strona katolicka, przygotowano potajemnie w Gdańsku elementy budowlane i przewieziono je do Skarszew na 131 wozach, w eskorcie setki udających robotników gdańskich żołnierzy i licznej rzeszy rzemieślników. Po dotarciu na miejsce, mimo blokad i protestów, w ciągu 24 godzin, z 14 na 15 września 1741 r., rozebrano stary zbór i wybudowano nowy z tzw. „muru pruskiego[7]. W l. 1762-1765[8] w miejscowym sądzie grodzkim praktykował Józef Wybicki.

W wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej, w 1772 r. miasto zostało przyłączone do Prus. Liczyło wówczas 1005 mieszkańców. W nocy z 28 na 29 stycznia 1807 r. doszło w Skarszewach do starcia wojsk pruskich z liczącym kilkuset jeźdźców oddziałem żołnierzy polskich w służbie cesarza Francuzów, pod dowództwem majora Ulatowskiego. Atak Prusaków zakończył się zdobyciem miasta[9]. Pod władzą Prus Skarszewy znajdowały się od 1772 do 1920 r.

W II połowie XIX w. doszło do wyraźnego rozwoju miasta, do czego przyczyniły się poważne inwestycje infrastrukturalne. W latach 1884-1885 wybudowano przez Skarszewy linię kolejową Pszczółki – Kościerzyna. W 1905 miasto otrzymało kolejne, bezpośrednie połączenie ze Starogardem Gdańskim. W 1886 r. powstało pierwsze lokalne czasopismo, niemieckojęzyczny Schoenecker Anzeiger. W 1858 r. Skarszewy miały 2272 mieszkańców, w 1885 r. 2925 (48% protestantów, 45% katolików, 5% żydów), a w 1910 już 3495.

Skarszewy zostały ponownie przyznane Polsce na mocy traktatu wersalskiego i zajęte przez wojsko polskie 30.01.1920 r. Pierwsza wizyta generała Hallera w Skarszewach miała miejsce 3 lutego 1920 r., co upamiętniono srebrną tabliczką na magistrackim fotelu, na którym zasiadał w ratuszu. W 1923 r. miasto odwiedził prezydent Stanisław Wojciechowski, a w 1927 r. prezydent Ignacy Mościcki. W okresie międzywojennym ludność niemiecka, choć zdegradowana do roli mniejszości, nadal odgrywała istotną rolę w życiu miasta, co w napiętej sytuacji politycznej końca lat 30. doprowadzało do zaogniających się konfliktów na tle narodowościowym.

Miasto zostało zajęte przez oddziały niemieckie już 2 września 1939 r. W czasie okupacji niemieckiej okolice Skarszew były największym miejscem kaźni obywateli polskich w skali całego powiatu kościerskiego. Największe nasilenie egzekucji miało miejsce w październiku 1939, gdy formacje Gestapo, Selbstschutzu oraz SS wymordowały ok. 360 Polaków[10] ze Skarszew i okolicznych miejscowości. niemieccy naziści wymordowali także, niewielką już wtedy, społeczność żydowską z miasteczka oraz obozujących w okolicy Cyganów.

Information icon.svg Osobny artykuł: Zbrodnia w Skarszewach.

Mimo że wojsko niemieckie w 1945 r. nie podejmowało obrony Skarszew, sowieckie samoloty kilkakrotnie zbombardowały miasto. Spowodowało to, razem ze skutkami celowych podpaleń przez czerwonoarmistów po zajęciu miasta 8 marca 1945 r., zniszczenie Skarszew sięgające 40% zabudowy[11]. Rok 1945 przyniósł też ostateczny koniec wieloetnicznego charakteru miasta.

W 1991 r. ostatecznie zamknięto linię kolejową do Starogardu Gdańskiego, podobny los spotkał połączenia do Kościerzyny i Pszczółek (2001-2002 r.). Wszystkie linie kolejowe zostały rozebrane.

W 2012 r. do miasta włączono obszar 116,53 ha (Pólko, wcześniej część wsi Bolesławowo)[12].

14 września 2013, na pamiątkę wydarzeń z 1741 roku, nieopodal poewangelickiego kościoła z 1881 r. w ciągu niespełna 24 godzin wybudowano replikę zboru ewangelickiego z XVIII wieku[13][14].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Widok z południowego wschodu

Najważniejsze obiekty zabytkowe:

  • znaczne fragmenty murów miejskich z XIV/XV wieku stanowiące najokazalszą kamienną budowlę obronną z czasów średniowiecza na Pomorzu Gdańskim.
Widok z południa
  • od strony południowej miasta: Baszta Skazańców, Baszta Wysoka, Baszta Szkolna z wbudowanym w nią osiemnastowiecznym budynkiem i fragmenty baszt przy ulicy Rzecznej.
  • pozostałości gotyckiego Zamku Wysokiego z XIII wieku z zachowanymi średniowiecznymi piwnicami i ścianami parteru. W ścianie dwa polne kamienie wmurowane przez Krzyżaków na pamiątkę zwycięstwa nad husytami w 1433.
  • XIV-wieczny gotycki kościół farny pw. św. Michała Archanioła z barokowym i rokokowym wyposażeniem oraz interesującymi pamiątkami po rodzie Wybickich, w latach 1551-1594 w rękach protestantów. W 1712 w wyniku pożaru zawaliło się gotyckie sklepienie i pierwotna gotycka wieża kościoła, którą odbudowano w 1714. Ponowna konsekracja świątyni nastąpiła 18 czerwca 1758.
  • rynek z XVII-wiecznym ratuszem oraz dwiema zabytkowymi kamieniczkami.
  • kościół neogotycki z 1881 r., do 1945 r. ewangelicki, zbudowany na miejscu legendarnego kościoła postawionego przez gdańszczan w ciągu 24 godzin w 1741 roku. Na dachu zakrystii znajdują się chorągiewki wiatrowe zborów wybudowanych w 1635 i 1741 roku (nieliczne zabytki z tych zborów można obejrzeć w Muzeum Skarszew, które sąsiaduje z kościołem neogotyckim). Od 2011 roku siedziba drugiej katolickiej parafii skarszewskiej pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego.
  • budynek dworca kolejowego z 1885 r.
Dworzec kolejowy
  • cmentarz ewangelicki (luterański) z początku XVIII wieku[15], na rogu ul. Dworcowej i Młyńskiej, zlikwidowany w 1978 r. Mur wokół cmentarza z 1856 r. i kaplica z 1910 r. Od strony południowej zachowała się w murze cmentarnym jedna XIX-wieczna płyta nagrobna, wykonana z piaskowca. Istnienie w tym miejscu cmentarza upamiętnia płyta pamiątkowa w języku polskim i niemieckim z 1998 r.
  • bogaty zbiór zabytków w Muzeum Skarszew – Skarszewskim Centrum Ekspozycji Historycznych ul. Szkolna 9.
  • „Napoleoński obelisk” z tablicami pamiątkowymi w języku polskim i francuskim – znajdujący się przy zlikwidowanym w 1938 r. cmentarzu wojennym z czasów napoleońskich (róg ulicy Kościerskiej i Kleszczewskiej).
  • żelazny most nad Wietcisą, łączący Stare Miasto z ulicą Dworcową, zbudowany przez gdańską firmę STEIMMIG w 1887 roku (odlana z brązu tablica znamionowa tego mostu znajduje się w Muzeum Skarszew).
Mostek żelazny
  • W lesie za miastem, nad jeziorem Borówno Wielkie, cmentarz nieistniejącej od 1939 r. skarszewskiej gminy żydowskiej, z częściowo zachowanymi nagrobkami (macewami). Większość nagrobków łącznie z aleją rabinów (z ułożonymi poziomo płytami nagrobnymi z czarnego marmuru i pozłacanymi inskrypcjami) została zniszczona w l. 1977-78[16].

Centrum miasta zachowało zabytkowy, średniowieczny układ przestrzenny w postaci wydłużonego prostokąta obrysu murów miejskich, opartego o dolinę Wietcisy i z nietypowo, bo peryferyjnie usytuowanym, kwadratowym rynkiem.

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

W ramach programu Orlik 2012 uruchomiono kompleks sportowy z boiskami do piłki nożnej, siatkowej i koszykowej.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Liczba ludności (pobyt stały) wg stanu na dzień 31.12.2013 r. Gmina Skarszewy
  2. "Wierzyca. Nurty natury, nurty kultury", LOT Kociewie, 2011
  3. Diecezja Chełmińska, Zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928. str. 570
  4. Wiesław Brzoskowski, Historia Skarszew, Pelplin 1997.
  5. Walther Hubatsch, Der Johanniterorden in Ost- und Westpreussen, w Zeitschrift für Ostforschung 21, 1972.
  6. Sławomir Lewandowski „Województwo pomorskie na przestrzeni wieków” [dostęp 22.10.2012].
  7. Edward Zimmermann, O tym jak gdańszczanie w Skarszewach w ciągu 24 godzin kościół zbudowali, Skarszewy 2002.
  8. w literaturze spotyka się też lata 1762-1767
  9. Edward Zimmermann, Nocny atak na Skarszewy, Skarszewy 2006.
  10. Kazimierz Leszczyński „Eksterminacja ludności na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy” (wykaz miejscowości z terenów polskich przyłączonych do Rzeszy, w których okupant niemiecki dokonywał eksterminacji ludności, sporządzony na podstawie materiałów Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce). W: Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Zachodnie, 1962, s. 58.
  11. Edward Zimmermann, Skarszewski ślad skarbów Bazyliki Mariackiej i Landesmuseum Danzig, Skarszewy 2004.
  12. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 lipca 2011 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 158, poz. 937)
  13. Zbudowali kościół w 24 godziny [dostęp 15.09.2013]
  14. Historia kościoła zbudowanego w 1741 w ciągu 24h
  15. spotyka się również informację o początkach cmentarza w XVII w. - zob. Dorota Karaś "Park rozrywki na starym cmentarzu", Gazeta Wyborcza Trójmiasto 9.08.2013
  16. Dorota Abramowicz "Tu były jakieś groby", Dziennik Bałtycki 23.08.2013
  17. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 5 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]