Skaryszew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w województwie mazowieckim. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Skaryszew
Rynek w Skaryszewie
Rynek w Skaryszewie
Herb Flaga
Herb Skaryszewa Flaga Skaryszewa
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat radomski
Gmina Skaryszew
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1198
Prawa miejskie 1264
Burmistrz Ireneusz Kumięga
Powierzchnia 27,49 km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

4135
150 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 26-640
Tablice rejestracyjne WRA
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Skaryszew
Skaryszew
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skaryszew
Skaryszew
Ziemia 51°18′32″N 21°14′55″E/51,308889 21,248611Na mapach: 51°18′32″N 21°14′55″E/51,308889 21,248611
TERC
(TERYT)
1142125104
Urząd miejski
ul. Słowackiego 6
26-640 Skaryszew
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Skaryszew (dawn. Skaryszów[1]) – miasto w woj. mazowieckim, w powiecie radomskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Skaryszew. Położone nad rzeką Kobylanką, na Wzniesieniach Południowomazowieckich, historycznie w Małopolsce.

Według danych z 30 czerwca 2009 miasto miało 4135 mieszkańców.

Ośrodek usługowo-mieszkaniowy, drobny przemysł.

Przez miasto przebiega trasa drogi wojewódzkiej nr 733.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, na Równinie Radomskiej[2].

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy wiarygodny przekaz historyczny o Skaryszewie pochodzi z 1198 – dotyczy on przejścia osady na własność klasztoru Bożogrobców w Miechowie. Uzyskanie od Kazimierza Sprawiedliwego wolności targowej, dla targu w Skaryszewie w drugiej połowie XII wieku. Wolność targowa była dla osady skaryszewskiej pierwszym prawem typu lokacyjnego, które należy uważać za świadectwo osadnictwa na prawie polskim. W 1228 roku miał tu miejsce zjazd księżnej Grzymisławy oraz książąt polskich: Konrada mazowieckiego z synami Bolesławem i Kazimierzem oraz dostojników świeckich i kościelnych[3].

Prawa miejskie Skaryszew otrzymał w 1264 roku.

Na rynku wybudowany zostaje ratusz przed rokiem 1618, na wschodnim obrzeżu miasta powstaje szpital w 1629. W czasie wojen szwedzkich miasto zostaje spalone, drugi pożar niszczy zabudowę w 1670. Po zniszczeniach tego wieku miasto liczy tylko 363 mieszkańców i na długi okres traci znaczenie jako ośrodek miejski. Dopiero XVIII wiek przynosi ożywienie gospodarcze miasteczka. Z 1787 pochodzą pierwsze wzmianki o Żydach osiedlających się w mieście[4].

Pomimo zakazu osiedlania się Żydów w Skaryszewie, obowiązującym do 1862, w 1827 mieszkało ich w nim około 82. Po upadku powstania styczniowego Skaryszew utracił prawa miejskie w 1870. Synagoga w Skaryszewie powstała około 1900. Żydowski cmentarz powstał wcześniej, bo już w drugiej połowie XIX wieku.

W 1921 Skaryszew liczył około 2072 mieszkańców, z czego było 820 Żydów[5]. Prawa miejskie Skaryszew odzyskał w 1922. Skaryszew przeżywał szybki rozwój demograficzny i gospodarczy. Rozwijało się rzemiosło, natomiast upadło znaczenie jarmarków i targów. Jako siedziba gminy i lokalny ośrodek rzemieślniczo – usługowy miasto otrzymało nowe obiekty administracyjne, usługowe i mieszkalne. Przeprowadzona w 1938 komasacja wprowadziła nowe ulice i nowe targowisko[6].

II wojna światowa przyniosła duże zniszczenia miasta. W marcu 1941 do Skaryszewa przesiedlono część Żydów z Przytyka[7]. 18 stycznia 1942 powołano do życia liczącą siedem osób Żydowską Służbę Porządkową w Skaryszewie[8]. Getto w Skaryszewie powstało w kwietniu 1942[9]. Mieszkało w nim, zależnie od okresu, pomiędzy 400 a 1200 ludzi. Miały miejsce egzekucje Żydów w radomskim więzieniu za opuszczanie terenu getta w Skaryszewie[10]. W Skaryszewie istniała delegatura radomskiego komitetu Żydowskiej Samopomocy Społecznej[11]. Skaryszewskie getto zostało zlikwidowane w drugiej połowie sierpnia 1942, kiedy wszystkich mieszkańców wywieziono do getta w Szydłowcu, a stamtąd 23 września do obozu w Treblince[12].

Po wyzwoleniu w 1945 z okupacji hitlerowskiej Skaryszew nadal jest miastem rolniczo-rzemieślniczym z niewielkim zapleczem produkcyjnym. Miasto wzbogaciło się w nowe obiekty mieszkalne i usługowe oraz administracyjne.

"Wstępy Skaryszewskie" – targi koni[edytuj | edytuj kod]

"Wstępy", czyli jarmark konny jest organizowany w Skaryszewie bez przerw od 1432 (według legendy przywilej targowy nadał sam Władysław Jagiełło w podzięce za dostarczenie koni walczącym w Bitwie pod Grunwaldem). Jarmark był organizowany w maju, w święto Wniebowstąpienia Pańskiego.

W 1633 król Władysław IV w dekrecie zezwolił by targi koni były w mieście organizowane w pierwszy (wstępny – stąd nazwa) poniedziałek po Środzie Popielcowej[13]. I tradycja ta pozostała do dzisiejszego dnia. Drugi dzień targów (wtorek) był dniem "poprawin".

Jarmark ten jest do dziś dnia jednym z najstarszych, najsłynniejszych i najpopularniejszych tego typu targiem w Europie.

W związku z "końskimi" tradycjami miejscowości w marcu 2011 stanął na rynku drewniany koń - zabawka, będący inicjatywą prywatną jednego z mieszkańców - Daniela Rogali[14].

Wstępom odbywającym się w 2012 i 2013 roku towarzyszyły protesty Fundacji Tara oraz innych organizacji prozwierzęcych przeciwko niehumanitarnemu traktowaniu koni[15][16],

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Jakuba Większego Apostoła w Skaryszewie
Cmentarz katolicki w Skaryszewie. Widoczne stare nagrobki i kaplica

Literatura i film[edytuj | edytuj kod]

W Skaryszewie Jarosław Iwaszkiewicz umieścił akcję głośnego opowiadania "Kościół w Skaryszewie" (1968). Do miejscowego wikarego pewnego razu przychodzi partyzant "Ryś". Ma on wykonać wyrok śmierci na rzekomym zdrajcy i konfidencie, stalmachu Alojzie, chce jednak wcześniej przystąpić do spowiedzi. Ksiądz Konrad wątpi jednak w słuszność wyroku, dopatrując się pomyłki. Chcąc ochronić duszę młodego partyzanta kapłan postanawia własnoręcznie wykonać egzekucję, uważając że grzech, który uchroni innego przed potępieniem, zostanie mu wybaczony.

Opowiadanie było nowatorskim spojrzeniem na rzeczywistość okupacji hitlerowskiej, nikt z polskich pisarzy nie podejmował dotąd podobnej problematyki. Uważano, że jest to doskonały temat na film lub sztukę teatralną. W 1969 powstała etiuda szkolna "Kościół w Skaryszewie" w reżyserii Władysława Wasilewskiego, a w 1981 Stanisław Różewicz nakręcił pełnometrażowy film pod tytułem "Ryś".

Chociaż wydarzenie jest fikcją literacką - jak przyznał sam Iwaszkiewicz - to świadomie wykorzystał w opowiadaniu scenerię miasteczka i samą nazwę.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Skaryszewie działa klub piłkarski Skaryszewianka Skaryszew, występujący w radomskiej lidze okręgowej.

Przypisy

  1. Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej - podział na gminy według stanu z dnia 1 IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933
  2. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  3. Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków, 1891, s. 44.
  4. zobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Skaryszewowi http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/502.html
  5. Księga adresowa Polski
  6. O targach w dawnym województwie kieleckim w okresie międzywojennym zob. Krzysztof Stępniewski Targowiska Województwa Kieleckiego w latach 1918-1939
  7. Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 141
  8. Krzysztof Urbański op. cit. s.99
  9. Krzysztof Urbański op. cit. s. 116 i 151
  10. Krzysztof Urbański op. cit. s. 105, za Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia s. 13-26
  11. Krzysztof Urbański op. cit. s. 108
  12. Krzysztof Urbański op. cit. s. 165-6
  13. Włodzimierz Płowiec: Skaryszew dzieje, ludzie, jarmarki końskie. Stowarzyszenie Oświatowe Sycyna, 2006, s. 227.
  14. Wzmianka na stronie gminy na temat drewnianego konia
  15. Targi koni. "Koń to nie rzecz!". "Pedały, pedały!", Małgorzata Rusek, Radom.gazeta.pl
  16. Wstępy Skaryszew. Konie nie były maltretowane - mówią weterynarze, Echo Dnia, 28 lutego 2012

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej Kraków 2004 ISBN 83-7271-260-3
  • Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia Żydów w więzieniu radomskim 1939-1944: wykaz zamordowanych, zmarłych, deportowanych do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Archiwum Państwowe Radom 1997 ISBN 83-905288-0-0
  • Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 296
  • Mapa WIG Radom Pas 43 Słup 32 Warszawa 1937
  • Krzysztof Stępniewski Targowiska Województwa Kieleckiego w latach 1918-1939 w: Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego tom XXXV 2000 zeszyt 3-4 Radomskie Towarzystwo Naukowe Radom 2000 s. 76-87 ISSN 01-37-5156

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]