Soce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Soce
Kapliczka prawosławna pw. św. Proroka Eliasza
Kapliczka prawosławna pw. św. Proroka Eliasza
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat hajnowski
Gmina Narew
Sołectwo Soce
Liczba ludności (2009) 97[1]
Strefa numeracyjna (+48) 85
Tablice rejestracyjne BHA
SIMC 0036570
Położenie na mapie gminy Narew
Mapa lokalizacyjna gminy Narew
Soce
Soce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Soce
Soce
Ziemia 52°56′54″N 23°23′45″E/52,948333 23,395833Na mapach: 52°56′54″N 23°23′45″E/52,948333 23,395833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
zabytek
Dom nr 22 z typowymi dla wsi okiennicami

Soce (białorus. Сацы, ros. Соцы, w miejsc. gwarze Saćjè) – zabytkowa[2] wieś w północno-wschodniej Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Narew nad rzeką Rudnią (prawy dopływ rzeki Narew).

Miejscowość znajduje się ok. 30 km na południowy wschód od Białegostoku i 30 km na północny zachód od Hajnówki. Ze względu na wyjątkowo dobrze zachowaną tradycyjną drewnianą architekturę, wieś stanowi jedną z miejscowości Krainy Otwartych Okiennic. Soce zamieszkują autochtoniczni Rusini podlascy (tzw.Tutejsi) wyznający prawosławie i na co dzień posługujący się ukraińską gwarą podlaską, przesiąkniętą elementami polskimi, białoruskimi i częściowo rosyjskimi. Owo narzecze skutecznie wypierane jest obecnie przez język polski.

Historia wsi[edytuj | edytuj kod]

XVI-XVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej od socenia czyli sączenia, ponieważ pierwsi osadnicy po przybyciu w okolice dzisiejszych Soc zastali niewielki strumyczek, ledwie sączący się z ziemi. Pierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1560 roku, kiedy to wieś ta należała do wójtowstwa Trościanickiego.

Historia wsi związana jest nierozerwalnie z losami parafii prawosławnej w Puchłach. W 1596 r. zawarto Unię brzeską, której postanowienia w XVIII wieku zmuszona została przyjąć parafia w Puchłach, stając się odtąd parafią greckokatolicką. Świadoma tego faktu część mieszkańców Soc pozostawała przy prawosławiu, narażając się w ten sposób na niełaskę i represje ze strony władz oraz duchowieństwa greckokatolickiego (unickiego). Pozbawieni cerkwi dyzunici z Soc korzystali z posługi duszpasterskiej pustelników z okolic pobliskiej wsi Odrynki - byli to mnisi-uciekinierzy ze stopniowo przejmowanych przez Kościół unicki monasterów prawosławnych. Na fakt ten wskazuje zachowany do dziś w tej okolicy szczególny kult św. Antoniego Pieczerskiego - patrona pustelników (w Socach i pobliskiej Trześciance poświęcone są mu nawet krzyże wotywne). Opiekę duszpasterską nad prawosławnymi Soc i okolic sprawował także pozostający przy prawosławiu monaster w Zabłudowie. Dopiero w 1839 roku, już w Imperium Rosyjskim, na mocy postanowień synodu połockiego parafia w Puchłach powróciła do prawosławia, co pod egidą cara Mikołaja I przyczyniło się do stopniowego wypierania lokalnej obrzędowości liturgicznej nadając jej cechy typowo rosyjskie (m.in. poprzez całkowite usunięcie tutejszej gwary rusińskiej z życia cerkiewnego na rzecz literackiego języka rosyjskiego).

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Mimo analfabetyzmu, jaki powszechnie występował w XIX wieku wśród ludności chłopskiej, Soce podobnie jak i reszta wsi podlegających wówczas parafii prawosławnej w Puchłach, zdecydowanie odróżniały się pod tym względem. Zdecydowana większość ludności umiała tu bowiem czytać i pisać. To wszystko ówcześni Sycze (jak się określa mieszkańców Soc) zawdzięczali pozytywistycznej działalności miejscowych prawosławnych księży Grzegorza i Flora Sosnowskich. Duchowni ci zakładali w swojej parafii sieć szkółek dla dzieci miejscowych biednych chłopów, widząc w tym szansę na awans społeczny tego najbardziej zubożałego stanu. W ten sposób chcieli oni poprawić sytuację zacofanej i przepełnionej ówcześnie podlaskiej wsi. Szkoła w Socach powstała w 1884 roku, a na początku lat 90. XIX w. została przekształcona w jednoklasówkę cerkiewno-parafialną. Dzięki otrzymywaniu stałych funduszy synodalnych z Sankt Petersburga popularność placówki zwiększyła się. Jej działalność była ściśle powiązana ze znanym w całym Imperium Rosyjskim Seminarium Nauczycielskim im. Świętych Cyryla i Metodego w uroczysku Stawok (niedaleko Trześcianki), skąd pochodziła znaczna część grona pedagogicznego szkoły. Placówka działała do 1915 roku. Pamięć o piśmiennych przodkach była powodem do dumy i długo ją pielęgnowano wśród miejscowej ludności.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Rok 1915 czarno zapisał się w historii Soc. Z polecenia cara Mikołaja II mieszkańców wsi w obawie przed nadchodzącym frontem niemieckim zmuszono (podobnie jak większość prawosławnych mieszkańców zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego w ramach tzw. bieżeństwa) do ewakuacji w głąb Rosji. Zaczęli oni powracać (nie wszyscy) dopiero po 1919 roku. Wracano na kompletne ruiny i zgliszcza, sama ludność znajdowała się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. Po zakończeniu I wojny światowej niepodległe już polskie władze nie zaakceptowały istnienia samodzielnej parafii prawosławnej w Puchłach ani w Trześciance. Mieszkańców Soc skierowano aż do cerkwi w Rybołach, co ujemnie odbiło się na ich życiu religijnym. Te nowe okoliczności, w jakich znaleźli się mieszkańcy Soc, były powodem licznych, nieznanych dotąd frustracji, które w znaczny sposób przyczyniły się do powstania, działającego do wybuchu II wojny światowej, ruchu sekciarskiego pod przywództwem samozwańczego proroka Ilji (Eliasza Klimowicza ze wsi Stara Grzybowszczyzna niedaleko Krynek). Prorok Ilja miał swych zwolenników wśród części ludności Soc, co odnotowane jest w kronice parafialnej puchłowskiej cerkwi. W okresie międzywojennym zarówno w Socach jak i w okolicznych wsiach swą działalność rozwijała także wspólnota adwentystyczna, której członkowie nazywani byli przez miejscowych subotnikami[3].

Sytuacja życiowa mieszkańców zmieniła się po II wojnie światowej. Na mocy układu z dnia 9 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji ludności polskiej z terytorium B.S.R.R. i ludności białoruskiej z terytorium Polski, prowadzono na Podlasiu politykę agitacji mającą na celu zachęcić Białorusinów z Białostocczyzny do opuszczenia rodzinnych stron i trwałej migracji do ZSRR. W następstwie tej polityki kilkanaście rodzin z Soc zdecydowało się na zawsze opuścić rodzinną wieś. Ich dalsze losy nie są znane. W latach 60., 70. i 80. XX wieku większość mieszkańców emigrowała do aglomeracji miejskich, co spowodowało proces wyludnienia wsi widoczny po dzień dzisiejszy. Na fali tych trendów demograficznych na przełomie lat 60. i 70. zlikwidowano szkołę podstawową, a młodzież szkolną skierowano do oddalonej o 3 kilometry szkoły w Trześciance, zaś po likwidacji i tej placówki w latach 90. jej uczniów przyłączono do zespołu szkół w Narwi. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Dom nr 44 z charakterystycznymi dla okolicy zdobieniami

Wieś Soce znajduje się w okolicy obfitującej w dobrze zachowane oryginalne zespoły zabudowy drewnianej. Nieopodal znajdują się takie miejscowości jak: Trześcianka, Ciełuszki czy Kaniuki. Pierwsza z nich, podobnie jak Soce, także posiada satus zabytku.

W Socach zachował się tradycyjny układ dwuczęściowej wsi szeregowej. Oznacza to, że miejscowość składa się z dwóch równoległych do siebie zwartych osad tzw. ulicówek, pomiędzy którymi przepływa rzeka Rudnia. Mają też one swe nieoficjalne nazwy, a są nimi: Mokrany i Suchlany. To właśnie w tej pierwszej znajduje się cerkiewka św. Proroka Eliasza. W Socach domostwa ustawione są zazwyczaj szczytami do drogi, przy czym domy po jednej stronie ulicy postawione są tyłem (ciemną spiżarnią, komorą) do drogi, zaś po drugiej stronie – przodem z oknami i charakterystycznymi okiennicami (kuchnią i pokojami). Taki układ wsi szeregowej wynika z tego, iż spiżarnie lokowane były po północnej (chłodniejszej) stronie chaty, dla ułatwienia przechowywania żywności.

Dom nr 64

W Socach niemal wszystkie budynki gospodarcze i mieszkalne są drewniane. W ogromnej części z nich zachowała się bogata dekoracja snycerska w formie nad- i podokienników, okiennic, wiatrownic, narożników oraz ozdobne oszalowania elewacji i szczytów chłopskich chałup. W Socach można podziwiać komponującą się w kwadraty, trójkąty czy romby szalówkę, wycinane w drewnie ornamenty roślinne, hafty, krzyże czy motywy zwierzęce. Ornamentyka ta, niespotykana w innych regionach Polski, nawiązuje do zdobnictwa stosowanego w rosyjskim budownictwie ludowym. Należy dodać, że specyfiką wyróżniają się również same gospodarstwa: niewielkie, wąskie i podłużne, na planie prostokąta, na które - prócz domostw składają się głównie: chlew, kurnik, szopa i stodoła, czasem także spichlerz i dodatkowa obora.

Krzyż wotywny na wschodnim krańcu wsi

W wyniku modernizacji i braku szacunku do tradycji przodków specyficzne okiennice i zdobienia, z których wieś jest tak znana, zanikają. Letnicy, unowocześniając chłopskie zagrody i domostwa, dostosowują obiekty do swych potrzeb, przez co te tracą swój poprzedni, tradycyjny charakter, a cały ich urok ginie. Dlatego też realizowany od 2001 roku projekt Krainy Otwartych Okiennic ma na celu ratowanie ginącego krajobrazu kulturowego doliny rzeki Narwi. W ramach wspomnianego projektu odnowiono kilka wiekowych budynków mieszkalnych we wsiach Soce i Puchły poprzez odmalowanie ozdobnych okiennic czy narożników. Część z nich potrzebowało drobnych napraw stolarskich. Inicjatorem tego czynu jest Północnopodlaskie Towarzystwo Ochrony Ptaków.

We wsi znajdują się ponadto:

Krucyfiks, w miejsc. gwarze raspiatije dłuta ludowego rzeźbiarza-samouka Janka Kuleszy(☦1935) z końca XIX w. w cerkiewce w Socach.
  • Na każdym końcu wsi stoją kute z żelaza łącznie cztery krzyże wotywne na kamiennych postumentach z wyrytymi cyrylicą intencjami, pochodzące z 1895. To najpewniej z nimi wiąże się miejscowa legenda o cudownym wybawieniu mieszkańców wsi od szalejącej wówczas zarazy.
  • We wsi znajduje się także sanacyjny drewniany budynek dawnej szkoły podstawowej. Obiekt zlokalizowany jest przy drodze do Puchłów. Szkoła Podstawowa w Socach działała do końca lat 60. XX wieku i obecnie jej budynek stanowi własność prywatną.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez wieś przechodzą takie szlaki turystyczne jak:

Inne[edytuj | edytuj kod]

W 2011 roku pojawiła się inicjatywa wpisania wsi do rejestru zabytków, co wywołało zdecydowany sprzeciw jej mieszkańców[4]. Lokalnej społeczności zależy na wylaniu asfaltu, obecną nawierzchnię drogi pokrywają tzw. kocie łby.

Ostatecznie 24 kwietnia 2012 r. decyzją podlaskiego konserwatora zabytków wieś została wpisana do rejestru zabytków m.in. z uwagi na ruralistyczny układ przestrzenny[5].

Dom nr 2, nagrodzony w konkursie na Najlepiej Zachowany Zabytek Wiejskiego Budownictwa Drewnianego w województwie podlaskim

Trzy budynki mieszkalne z Soc zostały nagrodzone w konkursie na Najlepiej Zachowany Zabytek Wiejskiego Budownictwa Drewnianego w województwie podlaskim organizowanym przez Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu i są nimi następujące obiekty: dom nr 111, który w I edycji konkursu (2005 r.) wyróżniony został III miejscem; budynek mieszkalny nr 44, który w 2007 r. otrzymał III nagrodę, a także dom nr 2, który w 2011 r. zajął, podobnie jak poprzednie obiekty, także III miejsce. Wszystkie te budynki pochodzą z lat 20. i wczesnych 30. XX wieku[6].

Uroczysta procesja w Socach w dniu Św. Proroka Eliasza (proroka Ilji).

Od wieków w Socach rokrocznie 2 sierpnia odbywa się uroczysty obchód wsi z udziałem duchowieństwa prawosławnego w święto jej niebiańskiego patrona - biblijnego Św. Proroka Eliasza. Polega on m.in. na oświęceniu wodą świeconą zagród i domostw (do lat 40. XX wieku także pól). W okresie PRL-u procesje takie były zabronione i nie odbywały się. Prorok Eliasz jest uosobieniem gromowładcy i jego kult jest rudymentem wierzeń przedchrześcijańskich - zastąpił on prasłowiańskiego Peruna.

W okresie od marca do maja 2011 r. w Białostockim Muzeum Wsi oraz Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku zrealizowany został projekt Wyśpiewać podlaską tradycję - ze wsi do miasta, którego finałem była akcja muzyczna pt. Śpiewająca masa krytyczna czyli zaśpiewajmy wszyscy jak nasze babcie, podczas której mieszkańcy Białegostoku mogli nauczyć się podlaskiej pieśni lirycznej ze wsi Soce pt. Oj puojdu ja do rieczeńki w unikalnej gwarze mieszkańców wsi. Organizatorem akcji było Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia we współpracy z Muzeum Podlaskim, przy wsparciu finansowym Prezydenta Miasta Białegostoku. Wspólne śpiewanie ludowej pieśni z Soc odbyło się także na tarasie Centrum im. Ludwika Zamenhofa podczas białostockiej Nocy Muzeów[7][8].

13 lipca 2013 roku w Socach odbyły się IX Podlasko-Poleskie Spotkania Żniwne Oleń po boru chodit z udziałem gości z Białorusi. Wydarzenie zorganizowane zostało przez Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach we współpracy z Narwiańskim Ośrodkiem Kultury oraz Wydziałem Kultury Rejonu Kobryńskiego Republiki Białoruś.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pod względem etnicznym wieś Soce, wraz z Trześcianką, Rybołami i Białkami, jest jedną z najdalej wysuniętych na północ wsi typowo poleszuckich. Język, w jakim na co dzień porozumiewają się mieszkańcy Soc, nazywany przez nich chachłackim, swoim lub prostym, współcześnie kategoryzuje się do gwar północnoukraińskich, zaś sąsiednie wsie takie jak Sieśki czy Żywkowo przynależą już do białoruskiego kręgu językowego[9]. Mimo to ludność ta nie zdołała wykształcić ukraińskiej tożsamości narodowej, co zdaje się być symptomatyczne z racji położenia geograficznego Soc i historii regionu, zaś w spisach powszechnych deklarowana jest tu białoruska przynależność narodowa. Obecnie intensywne trendy polonizacyjne niwelują te różnice językowo-kulturowe, które przez wieki kształtowały mapę kulturową północnego Podlasia.

W 2012 roku Soce odwiedził światowej sławy fotografik Tomasz Tomaszewski, który poszukiwał tu inspiracji do cyklu zdjęć ze swojego pobytu na Podlasiu. W ramach projektu Zapewnia się atmosferę gościnności, współorganizowanym przez Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego, wybrane fotografie (w tym właśnie ze wsi Soce) zostały publicznie wystawione w tak prestiżowych miejscach jak: Łazienki Królewskie w Warszawie, Pręgierz we Wrocławiu, Centrum Kultury Katowice im. Krystyny Bochenek, plac pod Wawelem w Krakowie czy rynek Kościuszki w Białymstoku. Wernisaże cieszyły się ogromnym zainteresowaniem ze strony turystów jak i mieszkańców wyżej wymienionych miast[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dr Irena Matus: Lud nadnarwiański cz.1, prace Katedry Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, 2000. ISBN 83-9141197-1-1
  • Dr Irena Matus: W Puchłach, Stawku, Trześciance. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok, 2000. ISBN 83-909009-2-0
  • Jerzy Hawryluk: Kraje ruskie Bielsk, Mielnik, Drohiczyn. Rusini-Ukraińcy na Podlaszu-fakty i kontrowersje. Fundacja Świętego Włodzimierza Chrzciciela Rusi Kijowskiej, Kraków, 1999. ISBN 83-911205-1-1
  • Ks. Grzegorz Sosna: Katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji warszawsko-bielskiej w: ELPIS, czasopismo teologiczne Katedry Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku . Białystok, 2000. ISSN 1508-7719

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]