Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Социјалистичка федеративна република Југославија
Socijalistička federativna republika Jugoslavija
Socialistična federativna republika Jugoslavija
Niepodległe Państwo Chorwackie
Niezależne Państwo Czarnogórskie
Serbia Nedicia
Wolne Terytorium Triestu
1945-1992 Słowenia
Chorwacja
Macedonia
Bośnia i Hercegowina
Federalna Republika Jugosławii
Flaga Jugosławii
Godło Jugosławii
Flaga Jugosławii Godło Jugosławii
Hymn: Hej, Sloveni
(Hej Słowianie)
Położenie Jugosławii
Język urzędowy serbsko-chorwacki, słoweński, macedoński oraz lokalnie języki mniejszości narodowych
Stolica Belgrad
Ustrój polityczny socjalistyczna republika federalna
Powierzchnia
 • całkowita

255 804 km²
Liczba ludności (1989)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

23 724 919
92,7 osób/km²
Jednostka monetarna dinar jugosłowiański
Data powstania 1945
Data likwidacji 1992
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC+2 – lato
Domena internetowa .yu
Kod samochodowy YU

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii (maced. Социјалистичка федеративна република Југославија, serb.-chor. Socijalistička federativna republika Jugoslavija, Социјалистичка федеративна република Југославија, słow. Socialistična federativna republika Jugoslavija) – państwo socjalistyczne na Półwyspie Bałkańskim, istniejące w latach 19451991, obejmujące teren Jugosławii.

Formalnie państwo to zostało proklamowane w 1943 r. jako Demokratyczna Federacyjna Jugosławia. Dopiero w listopadzie 1945 r. zdominowany przez komunistów parlament zdetronizował króla i proklamował republikę. W 1946 r. nazwę oficjalną zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii, a w 1963 r. – na Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Potocznie była przez mieszkańców niekiedy nazywana "drugą Jugosławią" (dla odróżnienia od "pierwszej", czyli Królestwa Jugosławii).

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Jugosławia formalnie skapitulowała przed III Rzeszą 17 kwietnia 1941 roku a już 28 kwietnia rozpoczęły się przygotowania do formowania komunistycznych, antyhitlerowskich oddziałów zbrojnych. 1 maja opublikowano ulotkę wzywającą do zjednoczenia się przeciwko okupacji. Miesiąc późnie komuniści rozpoczęli przygotowania do ogólnonarodowego powstania[1]. Komunistów ożywił atak Niemiec na ZSRR, entuzjasta walki zbrojnej Milovan Đilas zapowiedział że już za dwa miesiące Armia Czerwona wkroczy do Jugosławii, z kolei Aleksandar Ranković uznał że atak na tenże kraj tylko osłabił morale krajowych komunistów. KC ostatecznie wydała komunikat wzywający do powstania, analogicznie apel wydała organizacja młodzieżowa ruchu komunistycznego, SKOJ (licząca wtedy 30 tysięcy członków)[2].

Information icon.svg Osobny artykuł: Republika Užička.

Już we wrześniu partyzanci oswobodzili pierwsze tereny w Serbii. Partyzanci powołali na tych obszarach Republikę Užičk[3]. Ppod koniec 1941 armia ruchu oporu liczyła 80 tysięcy żołnierzy[4]. Niewielki ruch oporu na przełomie kilku lat przekształciła się w 800 tysięczną armię która była w stanie wyzwolić całość obszaru Jugosławii[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie państwa[edytuj | edytuj kod]

Jugosławia jako jedyny kraj w Europie wyzwoliła się samodzielnie. U progu zimnej wojny znalazła się w bloku wschodnim, lecz jako jedyna z ówczesnych państw demokracji ludowej nie była państwem uzależnionym od Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich[6]. Po wyzwoleniu przywódca ruchu oporu a zarazem twórca federacji, Josip Broz Tito cieszył się masowym poparciem społeczeństwa i traktowany był jako wyzwoliciel[7]. Choć w praktyce niemalże cały kraj znajdował się w rękach partyzantów Tity, ówczesny monarcha Piotr II nie uznał wcześniejszego porozumienia Tity i rządu emigracyjnego w którym strony zobowiązały się utworzyć wspólny rząd[8].

7 marca 1945 roku proklamowano Tymczasowy Rząd Demokratycznej Federacji Jugosławii (Demokratska Federativna Jugoslavija, DFY). Nazwa nie zawierała określenia republika bądź królestwo; rząd miał bowiem grupować zarówno republikański ruch oporu, jak i wierny monarchii rząd na emigracji. Prezesem rady ministrów został Broz Tito, a ministrem spraw zagranicznych reprezentant emigracji, Ivan Šubašić. Rząd wygłosił swój program który zawierał postulaty odbudowy kraju, pozyskania na rzecz Jugosławii spornych obszarów Istrii, Triestu, Karyntii i Przymorza Słoweńskiego. Zagwarantowano też równe prawa wszystkim obywatelom kraju niezależnie od ich pochodzenia[9].

Armię partyzancką w Jugosłowiańską Armię Ludową (Jugoslavenska Narodnej armija, JNA) ktora stała się czwartą najsilniejszą armią kontynentu[10]. Większość stanowisk w nowym państwie zajęli weterani wojny[11]. Oprócz zwykłego wojska, powołano służby UDBA i wywiad oraz Departament Bezpieczeństwa Ludowego. UDBA i Departament Bezpieczeństwa Ludowego zajmowały się między innymi wyszukiwaniem, ściganiem, więzieniem oraz likwidacją nazistowskich kolaborantów i zbrodniarzy wojennych. Wywiad Jugosławii aresztował dużą liczbę kolaborantów nazistowskich oraz co wzbudziło duże kontrowersje, wielu chorwackich księży katolickich (aresztowania związane były z powszechną kolaboracją chorwackich duchownych z reżimem ustaszy). W sierpniu zorganizowano III posiedzenie Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego[12]. Rada przekształcona została w Tymczasowe Zgromadzenie Ludowego do którego wstąpili przedstawiciele wszystkich partii i organizacji politycznych w tym przedwojenni posłowie i działacze niechętnej komunistom prawicy. Tymczasowe Zgromadzenie Ludowe podjęło się szeregu reform m.in. rolnej i o konfiskacie majątków kolaborantów. Uchwalono formalne włączenie do federacji spornych terenów Austrii i Włoch[13]. 9 czerwca rząd jugosłowiański podpisał z aliantami zachodnimi umowę poprzez której obszary Austrii i Włoch podzielono na strefę A – okupowaną przez armie Wielkiej Brytanii i USA oraz B – należącą do Jugosławii. Miało być to rozwiązaniem do czasu, gdy podpisany zostanie traktat pokojowy z Włochami[14].

Monopolizacja władzy przez KPJ[edytuj | edytuj kod]

Uczestnicy ruchu oporu skupili się wokół Frontu Narodowego do którego należała KPJ natomiast przedstawiciele ugrupowań opozycyjnych wokół Partii Demokratycznej składającej się z monarchistów z kraju i z emigracji. Partia Demokratyczna opowiedziała się za powrotem do przedwojennego ustroju państwa i poparta została przez hierarchię Kościoła[15]. W 1945 roku aresztowany został biskup Alojzije Stepinac który oskarżony został o wspieranie przymusowych konwersji Serbów na katolicyzm i wspierania terroru reżimu chorwackich ustasze[16]. Przez państwa zachodu aresztowanie uznane zostało za dowód na zaprowadzenie w terroru komunistycznego[17]. W rezultacie Stepinacowi złagodzono wyrok, a wkrótce mu go skrócone i zredukowano do aresztu domowego, z możliwością wyjazdu do dowolnego arcybiskupstwa[18]. Na początku istnienia federacji funkcjonowały zbrojne grupy podziemne składające się z byłych żołnierzy oddziałów kolaboracyjnychk, liczyły one około 12 tysięcy bojówkarzy. Jedną z silniejszych grup byli chorwaccy Krzyżowcy (Križari), czyli byli ustasze[19].

Wybory parlamentarne odbyły się 11 listopada 1945. Wybory wygrał republikański Front Ludowy, wybory zostały zbojkotowane przez monarchistów[20]. Kandydaci Frontu zdobyli 90% głosów[21]. Wicepremierem nowego rządu został Edvard Kardelj[22]. Nazwę kraju zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii. 29 listopada Jugosłowiańskie Zgromadzenie Ustawodawcze, formalnie zdetronizowało króla Piotra II, Zgromadzenie następnie opracowało i wydało nową, republikańską konstytucję. Rząd Tymczasowy formalnie istniał do końca następnego roku i zyskał sobie poparcie ZSRR i jego sojuszników, mocarstwa zachodnie państwowość Jugosławii uznały w grudniu[23].

Walka o zachodnią granicę[edytuj | edytuj kod]

Kwestia zachodniej granicy Jugosławii rozstrzygnięta miała być na Konferencji Pokojowej. Przed konferencją przestrzeń powietrzna państwa często naruszana była przez samoloty amerykańskie i brytyjskie, dwa z nich rozbiły się po tym, gdy Jugosłowianie zmusili je do lądowania. Jugosławia przeprosiła za incydent i wypłaciła odszkodowania. Do eskalacji konfliktu doszło gdy USA odmówiła wypłacenia Jugosławii zdeponowanego przez rząd emigracyjny złota o wartości 47 milionów dolarów. Konferencja rozpoczęła się w lipcu. Jugosławia domagała się przyznania jej Triestu i dużej części Istrii, w wyniku kompromisu mocarstwa zachodnie zgodziły się utworzyć Wolne Terytorium Triestu. Jugosławia zarzadała aby Triest związano z Jugosławią unią realną na co zachód już nie chciał się zgodzić przez co w rezultacie Jugosłowianie nie podpisali traktatu pokojowegoo[24].

W październiku rozpoczęła się kolejna konferencja, tym razem w Nowym Jorku pomiędzy ministrami czterech mocarstw alianckich. Konferencja zakończyła się w pierwszej połowie grudnia. Przed jej rozpoczęciem Tito spotkał się z Palmiro Togliattim, liderem włoskich komunistów. Tito zaproponował liderowi komunistów, że w zamian za Triest Włochy powinny przyznać Jugosławii obszar Gorycji. Propozycją Jugosłowian zainteresował się minister spraw zagranicznych Włoch, Pietro Nenni. Jako że Broz wolał, aby terenem Triestu dysponowali Włosi, a nie mocarstwa, zgodził się na pewne ustępstwa wobec Włoch, zgodził się m.in. na zwolnienie jeńców wojennych. Na konferencję w Nowym Jorku przybył szef dyplomacji Jugosławii Stanoje Simić i jego włoski odpowiednik. Na polecenie Tity Simić złagodził ostre stanowisko wobec kwestii Triestu jednocześnie w dalszym ciągu domagał się włączenia do Jugosławii spornych terytoriów. W rezultacie w zamian za utworzenie Wolnego Terytorium Triestu, Jugosławia uzyskała część Krainy Julijskiej jednak bez miasta Gorycja. Traktat pokojowy Jugosławii z Włochami podpisano 10 lutego 1947. Reprezentant Jugosławii podkreślił przy tym, że jego kraj nie rezygnuje z terenów które mu się należą[25].

Rozłam z ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kryzys jugosłowiański.

W odróżnieniu od innych państw socjalistycznych, Jugosławia nie uzgadniała własnej polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych oraz wydalała z kraju nie zgadzających się z polityką Jugosławii doradców[26]. Już w okresie wojny, partia jugosłowiańska wywierała wpływ na pozostałe partie Europy a tuż po zakończeniu wojny, partia jugosłowiańska popierała rozszerzenie rewolucji na całą Europę (co odrzucił Józef Stalin który nie chciał konfrontować się zbrojnie ze światem zachodnim)[27].

Na zimę 1948 roku do ZSRR przybyła delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano nt. utworzenia ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on zjednoczyć się w jedno państwo z Albanią. Stalin potępił tą politykę i stwierdził, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Nie zgodził się na to Tito, który uznał że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy któzy zgadzali się tylko na konfederację)[28]. Po sporze, Sowieci wycofali z Jugosławii doradców. 27 marca Stalin wysłał Ticie list, w którym określił on stanowisko Jugosławii jako „antyradzieckie”, nazwał on komentarze Tity odnośnie ZSRR i WPK(b) jako lewicowe frazesy powołując się przy tym na komentarze w których przywódca Jugosławii twierdził m.in. że „w ZSRR panuje wielkomocarstwowy szowinizm”, „socjalizm w ZSRR przestał być rewolucyjny” a „WKP(b) jest zwyrodniała”[29]. Ze strony Józefa Stalina pod adresem Jugosławii padły oskarżenia oddanie czołowych stanowisk w rządzie w ręce agentów zachodu czy przyjęcie trockizmu[30]. Swoje listy w których wyraziły solidarność ze Związkiem Radzieckim wysłały KC partii całego bloku wschodniego Jugosławii. Tito nie został poddany krytyce jedynie przez Polską Partię Robotniczą[31].

Komunistyczna Partia Jugosławii wydalona została z proradzieckiego Kominformu w czerwcu 1948 roku. Przy wydaleniu partii z grupy powołano na „nacjonalistyczne elementy” które miały rzekomo przejąć władzę w partii[32]. Stosunkowo spora część komunistów w Jugosławii opowiedziała się za politykę Kominformu - staliniści w Czarnogórze próbowali nawet utworzyć własną partyzantkę antyrządową. Do frakcji stalinowców dołączył Arso Jovanović dawny wojskowy armii królewskiej który przeszedł do wojsk komunistów. ZSRR prawdopodobnie chciało powołać w Bukareszcie satelicki rząd emigracyjny Jugosławii do którego dołączyć miał generał Jovanović, generał próbował przedostać się do stalinowskiej Rumunii (gdzie przeniesiono kierownictwo Kominformu[33]) lecz został zastrzelony podczas nielegalnej próby przekroczenia granicy[34].

W kraju rozpoczęły się represje na miejscowych sympatykach stalinizmu, duża część zagorzałych stalinistów trafiła do więzienia o zaostrzonym rygorze na wyspie Goli otok[35]. W odpowiedzi Związek Radziecki rozpoczął blokadę gospodarczą. Jednocześnie kraj ten chciał dokonać przewrotu, liderem kraju miał zostać Andrij Hebranga – lider chorwackich komunistów osuniętego od władzy z powodu skłonności nacjonalistycznych. Titoiści oskarżyli Hebranga o szpiegostwo i chęć oderwania Chorwacji od Jugosławii po czym został on skazany i stracony. Kominform ogłosił że partia z Jugosławii znajduje się w rękach „w rękach morderców i szpiegów” a Tito wybudował w kraju „reżim policyjny typu faszystowskiego”[36]. Rozpoczęła się czystka wymierzona w prawdziwych bądź rzekomych „titoistów” w całym bloku komunistycznym. W 1949 roku kryzys niemal nie przerodził się w konflikt wojenny, wówczas na północnej granicy Jugosławii zbierać się zaczęły wojska węgierskie i radzieckie[37].

Po odejściu od komunizmu w stylu radzieckim przyjęto program samozarządzania którego najbardziej radykalni przedstawiciele proponowali nawet likwidację partii komunistycznej[38]. W 1950 Zgromadzenie Narodowe poparło projekt sporządzony przez Milovana Đilasa i Broza Titę o „samozarządzaniu”. Po śmierci radzieckiego dyktatora w 1953 roku, Tito odrzucił zaproszenie ZSRR na rozmowy w celu omówienia ewentualnej normalizacji stosunków radziecko-jugosłowiańskich. Z kolei w 1955 roku na rozmowy z Tito w Belgradzie przybyli Nikita Chruszczow i Nikołaj Bułganin, na spotkaniu z Tito przeprosili za wykroczenia popełniane przez administrację Stalina. Tito odwiedził Związek Radziecki w 1956 roku, tym samym zasygnalizował światu, że wrogość między Jugosławią a ZSRR została złagodzona[39]. Jednakże do pierwszych zgrzytów po destalinizacji doszło już po poznańskim czerwcu i wydarzeniach na Węgrzech. Jugosławia w walkach między frakcjami poparła narodowych komunistów i potępił radziecką interwencję na Węgrzech[40]. Jugosławia wprowadziła też polityką umożliwiającą swobodne podróżowanie cudzoziemców po kraju oraz umożliwiającą podróże obywateli Jugosławii na całym świecie[41].

Polityka w latach 60. i 70.[edytuj | edytuj kod]

W 1964 roku kraj zmienił nazwę na Socjalistyczną Federalną Republikę Jugosławii (SFRJ). Podjęte reformy ułatwiły działalność prywatnych przedsiębiorstw i zniosły wiele ograniczeń dotyczących wolności słowa i wyznania[42]. Na wiosnę 1968 roku w Lublanie, Zagrzebiu i Belgradzie doszło do protestów studenckich. Studenci domagali się likwidacji nierówności socjalnych, bezrobocia, większej demokratyzacji, poprawy warunków materialnych młodzieży i większego udziału studentów w życiu społecznym. Studenci zajęli Uniwersytet Belgradzki, który ogłosili „Czerwonym Uniwersytetem Karola Marksa” oraz Uniwersytet Zagrzebski, który przemianowali na „Socjalistyczną Wszechnicą Siedmiu Sekretarzy SKOJ-a”. Pojawiły się hasła, tj. „Precz z czerwoną burżuazją, nie chcemy odbudowy kapitalizmu”. Wkrótce do protestów przyłączyli się wykładowcy, udziału w demonstracjach odmówili natomiast robotnicy[43].

Po studenckich protestach rząd wprowadził paszporty i zwiększył możliwości wyjazdu z kraju a państwie kraju pojawiły się zagraniczne wydawnictwa. Zmiany te wdrażane były na równi z boomem gospodarczym, który przejawił się poprzez m.in. zwiększoną liczbę samochodów nabywanych przez osoby prywatne[44]. Reformy kontynuowano na początku lat 70. W 1971 wniesiono do konstytucji poprawki, które wzmocniły rolę systemu samorządowego i objęły jeszcze większy obszar zarządzania[45].

Politykę liberalizacji ograniczono po kryzysie narodowościowym z połowy lat 70. gdy do głosu doszły serbskie i chorwackie nacjonalizmy. Po kryzysie narodowościowym powołano samoobronę cywilną oraz zwiększono rolę policji politycznej[46].

W 1980 roku zmarł twórca i długoletni przywódca socjalistycznej Jugosławii, Josip Broz Tito[47].

Polityka gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Program reform w myśl zasady głoszonej przez hasło: „fabryki robotnikom, ziemia chłopom” ogloszono w 1950 roku. Na skutek reform utrzymanych w stylu socjalistycznym, w przedsiębiorstwach utworzono samorządy wybierane przez pracowników. Już na sesji z 27 czerwca uchwalono ustawę o kierowaniu przedsiębiorstwami państwowymi przez kolektywy składające się z robotników[48]'. Przyjęcie programu samorządności zakończyło dwuletni, trwający od zerwania z komunizmem w stylu radzieckim dominującym wcześniej w kraju, okres szukania alternatywy. Jugosłowianie tworząc nowy model socjalizmu nie korzystali z innych wzorców a ich jedynym nawiązaniem do przeszłości była demonstracja robotników z 15 lutego 1876 roku w Kragujevcu gdy strajkujący pracownicy wywiesili czerwony sztandar z napisem „Samouprava”, czyli „samorząd”[49].

Program reform zakładał też zwiększenie samorządności w innych, niegospodarczych dziedzinach życia. Okres najbardziej radykalnych reform lat 50. znany jest jako „Wielki Przełom”[50]. Przed reformami w stylu samorządności, w styczniu ubiegłego roku Broz przeprowadził kolektywizację wsi co spotkało się z protestami części chłopstwa, które przerodziły się w demonstracje przeciwko rządom partii. Protesty w niektórych miejscach Wojwodiny i Bośni przeordziły się w starcia między chłopami uzbrojonymi w powojenną broń a policją. Na plenum najbliższego Komitetu Centralnego doszło do kłótni między Aleksandrem Rankoviciem nadzorującym służbę bezpieczeństwa a Borisem Kidrićem. Kidrić skrytykował samowolę służb natomiast Ranković twierdził, że metody służb są niezbędne do ochrony Jugosławii przed jej wrogami. Na Broz przyznał się do błędu i wziął winę za sytuację na siebie[51].

W latach 50. samorządność objęła coraz szersze dziedziny życia. Program miał stać się fundamentem budowy socjalizmu i jedynym na świecie projektem prawdziwie socjalistycznej demokracji. Koncepcja opracowana przez Titę i Kardelja zakładała, że samorządność będzie się cały czas udoskonalać, miała być to historyczna, jakościowa przemiana systemowa od której według jej teoretyków nie było odwrotu. Jednocześnie rząd zatrzymał realizacje innych eksperymentów i reform z których część przynosiła więcej strat niż korzyści[52]. W 1961 roku Zgromadzenie Narodowe wydało ustawę która określała zasady dzielenia dochodu firm. Powołane zostały komisje, które miały zapobiegać dowolności w określaniu pensji. W rynkowych zmianach, część działaczy partii widziała zagrożenie dla gospodarki kraju, uważali oni, że zmiany te doprowadzą do nielojalnej konkurencji i spekulacji. Krytycy systemu uważali że załogi pracowników rozgrabią dochód. Zwolennicy samorządności uważali natomiast, że w dalszym ciągu w gospodarce dominują zjawiska etatystyczne, które należy ukrócić a organizacje samorządowe należy usamodzielnić[53].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W trakcie pobytu w bloku wschodnim[edytuj | edytuj kod]

Początkowo jednym z głównych priorytetów była poprawa relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Zabieganie o popieracie USA okazało się kluczowe przed Konferencją Pokojową, na której rozstrzygnąć miały się spory terytorialne Jugosławii. Amerykanie odmówili udzielenia poparcia Jugosławianom i rozmieścili oddziały Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wzdłuż obszarów granicznych. Tuż po zakończeniu wojny nie obeszło się bez kilku starć między polskimi i jugosłowiańskimi patrolami. Udało się natomiast na pewien czas polepszyć relacje z Wielką Brytanią[54]. Początkowo Jugosławia wsparła plan Marshalla jednakże po negocjacjach ze Związkiem Radzieckim odrzucił plan i przyjęła doradców i pomoc ze wschodu[55].

Jugosławia uznała Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Polska po pokonaniu Niemców wzamian za wcześniejsze poparcie wysłała Jugosłowianom sto wagonów węgla. Jugosławia poparła polskie żądania co do przyznania jej granic na Odrze i Nysie. Przyjazne relacje utrzymywano również z innymi demokracjami ludowymi i ZSRR, jedynie prezydent Edvard Beneš z Czechosłowacji odmówił Jugosławii podpisania układu o przyjaźni (motywowano to strachem przed wciągnięciem kraju w walkę o tereny graniczne Jugosławii). Przyjazne stosunki z Czechosłowacją zawiązano dopiero na wiosnę gdy komuniści umocnili Czechosłowacji swoją władzę[56]. Jugosłowianie proponowali Sowietom ośrodku koordynacyjnego partii komunistycznych. W 1946 roku Jugosławia podpisała umowę z Albanią, a w 1947 z Bułgarią i Węgrami[57].

Radykalizacja stanowiska[edytuj | edytuj kod]

Jugosłowianie stopniowo zaczęli prowadzić o wiele bardziej wojowniczą politykę niż pozostałe kraje demokracji ludowych. Utworzyli plan militarny „Maksimum”, w przypadku inwazji zachodniej na Jugosławię zakładał on uderzenie militarne na Włochy i Grecję i wywołanie tam rewolucji[58]. Plany te budziły niepokój Sowietów i były o tyle możliwe do zrealizowania, że w lipcu 1948 roku po nieudanym zamachu na włoskiego przywódcę komunistów, Palmiro Togliattiego, na przemysłowej północy kraju doszło do zrywów robotniczych[59].

W greckiej wojnie domowej Jugosławia jawnie popierała stronę republikańską (wsparcia rebeliantom do czasu udzielały też Albania i Bułgaria), podczas gdy ZSRR ustalił, że Grecja nie leży w zakresie zainteresować ZSRR i przypadnie ona Brytyjczykom[60]. Do Jugosławii przybyła też grupa partyzantów hiszpańskich, którzy mieli powrócić do Hiszpanii i dołączyć w szeregi republikańskiego ruchu oporu. W 1948 roku do Belgradu przybyła delegacja komunistów hiszpańskich zabiegająca o poparcie dla ewentualnej rebelii antyfrankistowskiej[61]. Wbrew woli Józefa Stalina, Tito apelował się do greckiego ruchu oporu aby ten kontynuował walkę zbrojną i obiecał udzielenie pomocy rebeliantom[62].

Normalizacja stosunków z zachodem[edytuj | edytuj kod]

Po odejściu od stalinizmu, Jugosławia naprawiła stosunki z zachodem a tamtejsza partia nawiązała dobre relacje z wieloma partiami socjaldemokratycznymi. W 1953 roku przywódca Jugosławii odwiedził Wielką Brytanię[63]. Stosunki Jugosławii z USA i państwami Europy Zachodniej na ogół pozostawały serdeczne. Jesienią 1960 roku Tito w czasie posiedzenia Zgromadzenia Ogólnego ONZ, spotkał się z prezydentem USA, Dwightem Eisenhowerem. Tito i Eisehnower omówili szereg kwestii od kontroli zbrojeń do rozwoju gospodarczej[64].

Utworzenie ruchu niezaangażowania[edytuj | edytuj kod]

Socjalistyczna Jugosławia była jednym z założycieli Ruchu Państw Niezaangażowanych[65]. W lipcu 1956 roku Jugosławia zorganizowała wraz z Egiptem i Indiami spotkanie na wyspie Vang na którym powołano formalną „Niezależną Trójkę”. W 1958 roku przywódca kraju złożył wizytę w krajach Afryki i Azji, gdzie rozmawiał o zjednoczeniu się, obroną przed mocarstwami i wspólnej walce o interesy[66]. Do I Konferencji szefów rządów państw niezaangażowanych doszło we wrześniu 1961 roku w Jugosławii. W konferencji udział wzięło 25 państw oraz 3 jako obserwatorzy. W następnych latach grupę zasiliły kolejne kraje, a także grupy narodowowyzwoleńcze. Zdaniem przeciwników organizacji Ruch Państw Niezaangażowanych był trzecim blokiem zimnej wojny co jednak nie było zgodne z prawdą, organizacja nie miała bowiem charakteru militarnego[67]. Jugosławia w kolejnych latach często podejmowała problemy państw trzeciego świata. Jugosłowianie zaoferowali mediację m.in. w w wojnie między Iranem a Irakiem[68].

W 1967 roku Jugosławia promowała pokojowe rozwiązanie konfliktu izraelsko-arabskiego. Jego plan zakładał skłonienie Arabów do uznania państwa Izrael w zamian za zwrot jego zdobyczy terytorialnych[69]. W tym samym roku Jugosławia zaoferowała prezydentowi Czechosłowacji Alexandrowi Dubčekowi, że przyleci do Pragi na trzy godziny, jeśli tylko Dubček będzie potrzebował pomocy w zwalczaniu ZSRR[70].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii


SFRJ była podzielona na 6 republik, były to:

Socjalistyczna Republika Bośni i Hercegowiny Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg

Socjalistyczna Republika Chorwacji Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg

Socjalistyczna Republika Macedonii Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg

Socjalistyczna Republika Czarnogóry Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg

Flag of SR Serbia.svg SR Serbia coa.png

Socjalistyczna Prowincja Autonomiczna Kosowo ze stolicą w Prisztinie
Socjalistyczna Prowincja Wojwodina ze stolicą w Nowym Sadzie

Flag of SR Slovenia.svg Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg

Władze Jugosławii[edytuj | edytuj kod]

Głowy państwa

Information icon.svg Osobny artykuł: Prezydenci Jugosławii.

Premierzy

Information icon.svg Osobny artykuł: Premierzy Jugosławii.

Przypisy

  1. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek"
  2. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek"
  3. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VIII: Krwawe doświadczenia"
  4. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VIII: Krwawe doświadczenia"
  5. Cohen, Philip J.; Riesman, David (1996). Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press. ISBN 0-89096-760-1 s. 96
  6. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  7. Nolan, Cathal (2002). The Greenwood Encyclopedia of International Relations: S-Z. Greenwood Press. s. 1668. ISBN 0-313-32383-6.
  8. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”.
  9. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”.
  10. Leffler, Melvyn P. (2009). The Cambridge History of the Cold War. Cambridge University Press. s. 201. ISBN 0-521-83719-7.
  11. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  12. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  13. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”.
  14. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”.
  15. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  16. „Excommunicate’s Interview”. Time Magazine. 21 października 1946.
  17. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  18. „The Silent Voice”. Time Magazine. 22 lutego 1966.
  19. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  20. Brunner, Borgna (1997). 1998 Information Please Almanac. Houghton Mifflin. s. 342. ISBN 0-395-88276-1.
  21. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  22. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  23. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  24. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  25. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  26. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  27. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  28. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  29. D. Marković, S. Kržavac, op. cit., s. 74-75
  30. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  31. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  32. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  33. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  34. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  35. Jerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, "Rozdział XVII: Trudna próba"
  36. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013
  37. "No Words Left?". Time Magazine
  38. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  39. „Discrimination in a Tomb”. Time Magazine.
  40. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  41. „Socialism of Sorts”. Time Magazine.
  42. „Socialism of Sorts”. Time Magazine.
  43. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XIX: Dalsze wewnętrzne kłopoty”.
  44. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XIX: Dalsze wewnętrzne kłopoty”.
  45. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XIX: Dalsze wewnętrzne kłopoty”.
  46. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XIX: Dalsze wewnętrzne kłopoty”.
  47. Jasper Ridley: Tito: A Biography. Constable, 1996, s. 19. ISBN 0094756104.
  48. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  49. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  50. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  51. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  52. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  53. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  54. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  55. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.
  56. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  57. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.
  58. A. Životić, „Zašto je reorganizovana jugoslovenska armija 1948? Ratni plan ‘Maksimum’”, Istorija 20. Veka nr 1, 2008.
  59. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  60. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  61. L.Ja. Gibianskij, „Ot pierwogo ko wtoromu sowieszczaniju Kominforma”, w: Sowieszczanija Kominforma 1947, 1948, 1949: Dokumienty i matieriały, Moskwa, ROSSPEN 1998, s. 346. Zob. Ch.R. Shrader, The Withered Vine: Logistics and the Communist Insurgency in Greece, 1945-1949, Westport – Londyn, Praeger 1999, s. 159-213.
  62. Zbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.
  63. „Pathe News films of state visit”.
  64. Lees, Lorraine M. (2010). Keeping Tito Afloat: The United States, Yugoslavia, and the Cold War, 1945-1960. Penn State Press. s. 233, 234. ISBN 0271040637.
  65. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  66. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  67. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  68. Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVIII: Wielka przebudowa”.
  69. „Still a Fever”. Time Magazine.
  70. „Back to the Business of Reform”. Time Magazine..