Sokół berberyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sokół berberyjski
Falco peregrinus pelegrinoides[1]
Temminck, 1829
Sokół berberyjski
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd sokołowe
Rodzina sokołowate
Podrodzina sokoły
Rodzaj Falco
Gatunek sokół wędrowny
Podgatunek sokół berberyjski
Synonimy
  • Falco pelegrinoides Temminck, 1829
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Sokół berberyjski (Falco peregrinus pelegrinoides) – podgatunek sokoła wędrownego, średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae). Takson o niepewnej pozycji taksonomicznej, często wyodrębniany do rangi gatunku[3][4].

Wielkością dorównuje krukowi. Drapieżnik ten zamieszkuje Wyspy Kanaryjskie i wybrzeża północnej Afryki. Większość osobników jest osiadła.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Ptak zamieszkuje półpustynie i otwarte suche wzgórza. Samica zwykle składa jaj w gnieździe umieszczonym na półce skalnej znajdującej się na zboczu.

Z wyglądu przypomina sokoła wędrownego, ale jest od niego mniejszy - mierzy 33-39 cm długości i 76-98 cm rozpiętości skrzydeł. Samica jest większa od samca. Ogólną budową ciała przypomina pokrewne gatunki.

Osobniki dorosłe mają jaśniejsze szaroniebieskie górne części skrzydeł niż sokoły wędrowne, a często widać u nich płowożółte przejaśnienia biegnące przez kreskowane dolne części ciała, podczas gdy u większych gatunków występuje biała barwa. Kark jest rudy, choć trudno go dostrzec. Płci nie różnią się wyglądem, oprócz rozmiaru, ale młode osobniki mają brązowy górę ciała i pręgowany dół. Smużenie ma jaśniejszą barwę w porównaniu z młodocianymi sokołami wędrownymi.

Odzywa się wysokim "rek-rek-rek".

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Sokół berberyjski różni się wyglądem od sokoła wędrownego zgodnie z zasadą Glogera (zakłada, że u zwierząt stałocieplnych występujących w bardziej wilgotnym klimacie, np. na równiku, zaznacza się większa ilość pigmentu w ubarwieniu). Odległość genetyczna między nimi jest mała i gatunki są blisko ze sobą związane. Parafiletyczny takson, do którego należą, potwierdzają badania sekwencji DNA. Różnice przejawiające się w zachowaniu, zasiedlanym biotopie i anatomii wskazują na odmienność ponadgatunkową - zwłaszcza jeśli chodzi o charakterystyczny lot sokoła berberyjskiego, który uderza jedynie zewnętrzną częścią skrzydeł, co przypomina czasem powietrzne przemieszczanie się petreli. Czasem taki sposób lotu wykonuje też sokół wędrowny, ale dużo rzadziej i nie zaznacza się to tak wyraźnie.

U sokoła berberyjskiego kości miednicy i obręczy barkowej są zazwyczaj grubsze w odniesieniu do tych u sokoła wędrownego, a nogi są mniejsze. Sugeruje to, że krzyżowanie nie wpłynęło na drodze wspólnej ewolucji na te cechy. Oświadczono również, że sokół berberyjski ma wydłużony środkowy palec u nogi, choć ten szczegół anatomii okazał się fałszywy.

Istnieje możliwość wydawania płodnych mieszańców, choć zgodnie z tym o czym była mowa wcześniej, płodne krzyżówki powstają z sokołem wędrownym, choć są to niewątpliwe odrębne gatunki powstałe na drodze specjacji allopatrycznej. Współwystępują na niewielkim obszarze w Punjabie i Khorasanie w Iranie (możliwe, że również w Maghrebie i Ałtaju) w okresie lęgowym. Tam też występują jasne dowody na kojarzenie selektywne, gdzie tworzenie się mieszanego potomstwa (od mieszanych par) zachodzi dużo rzadziej niż gdy oboje rodzice są z tego samego gatunku. Zdolność do tworzenia takiego mieszanego potomstwa przez blisko spokrewnione gatunki ujawnia symplezjomorfia, czyli obecność cech prymitywnych, które występowały u starszego przodka niż ostatni wspólny po którym 2 gatunki się rozeszły. Brak płodnych mieszańców oznacza natomiast apomorfię, czyli cechy, które w danej linii ewolucyjnej się nie ujawniają, bo powstały tylko u jednego gatunku (takie jednak zjawisko daje więcej informacji o filogenetyce). Pomimo, że te pokrewne 2 gatunki zajmują sąsiednie terytoria ich okres lęgowy przebiega w różnym okresie roku i w naturze nie dochodzi do rozmnażania się par mieszanych[5][6][7][8][9][10][11].

Przyjmując odległość genetyczną na 2% z sokołami z grupy Hierofalco, odpowiada ona rozejściu się od tego taksonu w przybliżeniu 200 000 - 130 000 lat temu[12], a 0.6-0.7% genetyczna odległość między sokołem wędrownym a berberyjskim sugerują oddzielenie się obu gatunków w późnym plejstocenie, około 100 000 lat temu lub mniej, ale wcześniej niż w górnym paleolicie. Przypada to zatem na początek ostatniej epoki lodowcowej, kiedy wzmożyło się pustynnienie w Afryce Północnej i na Środkowym Wschodzie, a Zatoka Perska stała się ograniczonym lądem morzem wewnętrznym, które powoli zaczęło wysychać. Populacje przodków tych dwóch gatunków żyły w marginalnych środowiskach na skraju pasa środkowo-wschodniej afrykańskiej pustyni. Musiały dostosować się do tych warunku, a możliwe, że populacje te zostały od siebie odizolowane na obszarze Zatoki Perskiej, która stała się półsuchym biotopem otoczonym rozległymi pustyniami. Cześć z nich szukała lepszych warunków, a inne wyginęły. W trakcie interstadiałów obszar pustyni zmalał i ptaki z suchych i wilgotnych terenów zaczęły się rozprzestrzeniać i w końcu zetknęły się ze sobą, powodując ograniczony przepływ genów. Taki przebieg ewolucji mógł przebiegać w przypadku raroga i innych spokrewnionych sokołów z grupy Hierofalco (o równoległej ewolucji przekonują też dane molekularne)[12].

Rozważania te wzbogacają kopalne znaleziska. Kość ramieniowa sprzed 9 000 lat, już po ostatniej epoce lodowcowej, z Aswanu w Sudanie, gdzie obecnie występuje Falco peregrinus minor została uznana za część szkieletu sokoła wędrownego[13]. Sokół berberyjski jest jednym z rzadkich przypadków, gdzie nie można określić pod względem biologicznym przekonywujących dowodów na odrębność gatunkową, ale są one widoczne na poziomie filogenetycznego pojmowania gatunku. Casus tego sokoła przekonuje, że o wydzieleniu danego gatunku nie decyduje jedynie przodek - protoplasta rodu (wraz z różnicami jego budowy), ale istotny jest też przebieg ewolucji, sposoby adaptacji do środowiska i wpływ izolacji rozrodczej od siostrzanych taksonów (lub ich brak), dzięki którym wyodrębnił się określony gatunek w obecnej postaci.

Przypisy

  1. Falco pelegrinoides. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014-04-03]
  2. Falco pelegrinoides. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 2014-04-03]
  3. Frank Gill, David Donsker: Family Falconidae (ang.). IOC World Bird List: Version 4.1. [dostęp 2014-04-03].
  4. John H. Boyd III: Falconinae: Falcons Leach, 1820 (ang.). W: Aves—A Taxonomy in Flux 2.89 Introduction [on-line]. John Boyd's Home Page. [dostęp 2014-04-03].
  5. Vaurie (1961)
  6. Helbig et al. (1994)
  7. Snow et al. (1998)
  8. Wink et al. (1998)
  9. Wink & Sauer-Gürth (2000)
  10. Wink et al. (2000)
  11. Wink et al. (2004)
  12. 12,0 12,1 Nittinger et al. (2005)
  13. Tchernov (1968)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. A. J. Helbig, I. Seibold, W. Bednarek, P. Gaucher, D. Ristow, W. Scharlau, D> Schmidl, M. Wink. Phylogenetic relationships among falcon species (genus Falco) according to DNA sequence variation of the cytochrome b gene. „Raptor conservation today”, s. 593–599, 1994 (ang.). 
  2. F. Nittinger, E. Haring, W. Pinsker, M. Wink, A. Gamauf. Out of Africa? Phylogenetic relationships between Falco biarmicus and other hierofalcons (Aves Falconidae). „Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research”. 43 (4), s. 321–331, 2005. doi:10.1111/j.1439-0469.2005.00326.x (ang.). 
  3. D. W. Snow, C. Perrins, M. Christopher, P. Doherty, S. Cramp: The Complete Birds of the Western Palearctic on CD-ROM. Oxford University Press, 1998. ISBN 0192685791. (ang.)
  4. Eitan Tchernov. Peregrine Falcon and Purple Gallinule of late Pleistocene Age in the Sudanese Aswan Reservoir Area. „The Auk”. 85 (1), s. 133, 1968 (ang.). 
  5. Charles Vaurie. Systematic notes on Palearctic birds. No. 44, Falconidae, the genus Falco. (Part 1, Falco peregrinus and Falco pelegrinoides). „American Museum Novitates”. 2035, s. 1-19, 1961 (ang.). 
  6. C. M. White, P. D. Olsen, L. F. Kiff: Family Falconidae (Falcons and Caracaras). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Cz. 2: New World Vultures to Guineafowl. Barcelona: Lynx Edicions, 1994, s. 60. ISBN 84-87334-15-6. (ang.)
  7. Wink, M. & Sauer-Gürth, H. (2000): Advances in the molecular systematics of African raptors. w: Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U.: Raptors at Risk: 135–147. WWGBP/Hancock House, Berlin/Blaine. PDF fulltext
  8. Wink, M.; Seibold, I.; Lotfikhah, F. & Bednarek, W. (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). In: Szablon:Aut: Holarctic Birds of Prey: 29–48. Adenex & WWGBP. PDF fulltext
  9. Wink, M.; Döttlinger, H.; Nicholls, M. K. & Sauer-Gürth, H. (2000): Phylogenetic relationships between Black Shaheen (Falco peregrinus peregrinator), Red-naped Shaheen (F. pelegrinoides babylonicus) and Peregrines (F. peregrinus). In: Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U. (eds): Raptors at Risk: 853–857. WWGBP/Hancock House, Berlin/Blaine. PDF fulltext
  10. Wink, M.; Sauer-Gürth, H.; Ellis, D. & Kenward, R. (2004): Phylogenetic relationships in the Hierofalco complex (Saker-, Gyr-, Lanner-, Laggar Falcon). w: Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U.: Raptors Worldwide: 499–504. WWGBP, Berlin. PDF fulltext

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]